ایران با ثبت قلعهی الموت در مرداد ۱۴۰۵ سی اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو دارد. فهرست کامل این آثار را با سال ثبت، استان و معرفی کوتاه هر کدام اینجا ببینید.
چهارم مرداد ۱۴۰۵، کمیتهی میراث جهانی یونسکو در چهل‌وهشتمین نشست خود در شهر بوسان کرهی جنوبی، قلعهی الموت و شش دژ کوهستانی اطرافش را در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. با این تصمیم شمار آثار ثبت جهانی ایران به سی رسید: بیست‌وهشت اثر فرهنگی و دو اثر طبیعی که از زیگورات سه‌هزارساله‌ی چغازنبیل تا راه‌آهنی از سده‌ی بیستم را در بر می‌گیرند.
این مقاله فهرست کامل و به‌روز آثار جهانی ایران است. برای هر اثر سال ثبت، استان و چند جمله معرفی آورده‌ایم و هر نام به مقاله‌ی کامل همان اثر پیوند دارد. در پایان هم چند پیشنهاد برای اینکه این آثار را در سفرهای منطقه‌ای کنار هم ببینید.
میراث جهانی یعنی چه؟
کنوانسیون میراث جهانی در سال ۱۹۷۲ میلادی در یونسکو تصویب شد تا کشورها آثاری را که ارزشی فراتر از مرزهای خودشان دارند، به کمک هم حفظ کنند. هر سال کمیته‌ای بیست‌ویک عضوی پرونده‌هایی را که کشورها فرستاده‌اند بررسی می‌کند و آثاری را که دست‌کم یکی از ده معیار «ارزش جهانی برجسته» را داشته باشند و مدیریت و حفاظت قابل قبولی داشته باشند، به فهرست اضافه می‌کند. شش معیار نخست به آثار فرهنگی و چهار معیار بعدی به آثار طبیعی مربوط است.
ثبت جهانی تنها یک عنوان افتخاری نیست. کشوری که اثری را به ثبت می‌رساند متعهد میشود حریم آن را حفظ کند، گزارش وضعیتش را مرتب به یونسکو بدهد و از ساخت‌وسازهایی که به آن آسیب می‌زند جلوگیری کند. اگر اثری در خطر جدی باشد، به فهرست «میراث جهانی در خطر» می‌رود؛ همان اتفاقی که پس از زمین‌لرزه‌ی سال ۱۳۸۲ برای ارگ بم افتاد.
این فهرست با فهرست میراث ناملموس فرق دارد. آنچه اینجا می‌آید بنا، محوطه، شهر یا چشم‌انداز است؛ موسیقی، جشنها و مهارت‌هایی مثل ردیف موسیقی ایرانی و نوروز در فهرست دیگری ثبت می‌شوند که در مقاله‌ی میراث ناملموس ایران در یونسکو مرورشان کرده‌ایم.
فهرست کامل آثار ثبت جهانی ایران
جدول زیر به ترتیب سال ثبت است. سال خورشیدی داخل پرانتز آمده است. سه اثر نخست در سال ۱۹۷۹ با هم ثبت شدند و پس از آن تا سال ۲۰۰۳ هیچ اثر ایرانی به فهرست اضافه نشد.
| ردیف | اثر | سال ثبت (خورشیدی) | استان |
|---|---|---|---|
| ۱ | چغازنبیل | ۱۹۷۹ (۱۳۵۸) | خوزستان |
| ۲ | تخت جمشید | ۱۹۷۹ (۱۳۵۸) | فارس |
| ۳ | میدان نقش جهان | ۱۹۷۹ (۱۳۵۸) | اصفهان |
| ۴ | تخت سلیمان | ۲۰۰۳ (۱۳۸۲) | آذربایجان غربی |
| ۵ | ارگ بم و چشم‌انداز فرهنگی آن | ۲۰۰۴ (۱۳۸۳) | کرمان |
| ۶ | پاسارگاد | ۲۰۰۴ (۱۳۸۳) | فارس |
| ۷ | گنبد سلطانیه | ۲۰۰۵ (۱۳۸۴) | زنجان |
| ۸ | بیستون | ۲۰۰۶ (۱۳۸۵) | کرمانشاه |
| ۹ | مجموعه‌های رهبانی ارمنیان ایران | ۲۰۰۸ (۱۳۸۷) | آذربایجان غربی و شرقی |
| ۱۰ | سازه‌های آبی شوشتر | ۲۰۰۹ (۱۳۸۸) | خوزستان |
| ۱۱ | بقعه‌ی شیخ صفی‌الدین اردبیلی | ۲۰۱۰ (۱۳۸۹) | اردبیل |
| ۱۲ | بازار تاریخی تبریز | ۲۰۱۰ (۱۳۸۹) | آذربایجان شرقی |
| ۱۳ | باغ ایرانی | ۲۰۱۱ (۱۳۹۰) | نه باغ در شش استان |
| ۱۴ | مسجد جامع اصفهان | ۲۰۱۲ (۱۳۹۱) | اصفهان |
| ۱۵ | گنبد قابوس | ۲۰۱۲ (۱۳۹۱) | گلستان |
| ۱۶ | کاخ گلستان | ۲۰۱۳ (۱۳۹۲) | تهران |
| ۱۷ | شهر سوخته | ۲۰۱۴ (۱۳۹۳) | سیستان و بلوچستان |
| ۱۸ | چشم‌انداز فرهنگی میمند | ۲۰۱۵ (۱۳۹۴) | کرمان |
| ۱۹ | شوش | ۲۰۱۵ (۱۳۹۴) | خوزستان |
| ۲۰ | بیابان لوت (طبیعی) | ۲۰۱۶ (۱۳۹۵) | کرمان، خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان |
| ۲۱ | قنات ایرانی | ۲۰۱۶ (۱۳۹۵) | یازده قنات در شش استان |
| ۲۲ | شهر تاریخی یزد | ۲۰۱۷ (۱۳۹۶) | یزد |
| ۲۳ | چشم‌انداز باستان‌شناختی ساسانی فارس | ۲۰۱۸ (۱۳۹۷) | فارس |
| ۲۴ | جنگلهای هیرکانی (طبیعی) | ۲۰۱۹ (۱۳۹۸) | گیلان، مازندران، گلستان |
| ۲۵ | راه‌آهن سراسری ایران | ۲۰۲۱ (۱۴۰۰) | هشت استان |
| ۲۶ | چشم‌انداز فرهنگی اورامانات | ۲۰۲۱ (۱۴۰۰) | کردستان و کرمانشاه |
| ۲۷ | کاروانسراهای ایرانی | ۲۰۲۳ (۱۴۰۲) | ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان |
| ۲۸ | هگمتانه | ۲۰۲۴ (۱۴۰۳) | همدان |
| ۲۹ | محوطه‌های پیش‌ازتاریخی دره‌ی خرم‌آباد | ۲۰۲۵ (۱۴۰۴) | لرستان |
| ۳۰ | قلعهی الموت و استحکامات وابسته | ۲۰۲۶ (۱۴۰۵) | قزوین |
از غارهای پارینه‌سنگی تا پایتخت هخامنشیان
کهن‌ترین لایه‌ی این فهرست را محوطه‌های پیش‌ازتاریخی دره‌ی خرم‌آباد می‌سازند؛ غارها و پناهگاه‌های صخره‌ای که انسان‌های دوره‌ی پارینه‌سنگی ده‌ها هزار سال پیش در آن‌ها زندگی کرده‌اند. این مجموعه در سال ۱۴۰۴ ثبت شد. چند هزاره بعد، در عصر مفرغ، شهر سوخته در دلتای هیرمند یکی از بزرگ‌ترین شهرهای شرق فلات ایران بود و یافته‌هایی مثل جام سفالین با نقش بز از همین‌جا به دست آمده است.
شوش بیش از شش هزار سال زندگی شهری را در لایه‌های خود دارد و پایتخت عیلام بود. در نزدیکی آن، چغازنبیل قرار دارد که اونتاش ناپیریشا، شاه عیلام، حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد ساخت و امروز سالم‌ترین زیگورات جهان است. در همدان، هگمتانه یادگار پایتخت مادهاست که بعدها پایتخت تابستانی هخامنشیان شد.
دوره‌ی هخامنشی با سه اثر در فهرست حضور دارد. پاسارگاد نخستین پایتخت این سلسله و جای آرامگاه کوروش بزرگ است و باغ شاهی‌اش کهن‌ترین نمونه‌ی شناخته‌شده‌ی باغ ایرانی است. تخت جمشید یا پارسه را داریوش بزرگ از ۵۱۸ پیش از میلاد ساخت و نقش‌برجسته‌های پلکان آپادانایش نمایندگان ملت‌های مختلف را با پیشکش‌هایشان نشان می‌دهد. سنگ‌نبشته‌ی سه‌زبانه‌ی داریوش در بیستون هم کلید خواندن خط میخی شد.
ساسانیان، آتشکده‌ها و مهندسی آب
چشم‌انداز باستان‌شناختی ساسانی فارس شهرها، کاخ‌ها و نقش‌برجسته‌هایی را در فیروزآباد، بیشاپور و سروستان در بر می‌گیرد که اردشیر بابکان و شاپور یکم، نخستین شاهان ساسانی، برپا کردند. در آذربایجان غربی، تخت سلیمان جای آتشکده‌ی آذرگشسب است، یکی از سه آتشکده‌ی بزرگ دوره‌ی ساسانی که کنار دریاچه‌ای چشمه‌جوش ساخته شد.
مهندسی آب در ایران خودش بخش بزرگی از این فهرست است. سازه‌های آبی شوشتر با بندها، کانال‌ها و آسیاب‌هایشان از روزگار ساسانی آب کارون را تقسیم می‌کنند. قنات ایرانی با یازده قنات در شش استان ثبت شده است؛ از جمله قنات قصبه‌ی گناباد که چاه مادرش بیش از سیصد متر عمق دارد.
معماری دوران اسلامی
گنبد قابوس را قابوس بن وشمگیر در سال ۱۰۰۶ میلادی ساخت و با حدود ۵۳ متر بلندی، بلندترین برج تمام‌آجری جهان شمرده میشود. مسجد جامع اصفهان دوازده قرن معماری ایرانی را یک‌جا دارد و حیاط چهارایوانی‌اش الگوی بسیاری از مسجدهای ایران شد. گنبد سلطانیه، آرامگاه اولجایتو، از بزرگ‌ترین گنبدهای آجری دنیاست.
قلعهی الموت، تازه‌ترین اثر ثبت‌شده، همراه شش دژ دیگر در دامنه‌های البرز، شبکه‌ای دفاعی و اداری را نشان می‌دهد که میان سده‌های یازدهم تا سیزدهم میلادی در دره‌های الموت شکل گرفت. در اردبیل، بقعه‌ی شیخ صفی‌الدین آرامگاه نیای شاهان صفوی است و چینی‌خانه‌اش از زیباترین فضاهای آن است. میدان نقش جهان را شاه عباس بزرگ در دل پایتخت تازه‌اش ساخت و بازار تاریخی تبریز یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های بازار سرپوشیده‌ی جهان است.
دو اثر دیگر این گروه داستان‌های متفاوتی دارند. مجموعه‌های رهبانی ارمنیان ایران سه صومعه‌ی کهن در شمال غرب کشورند که قره‌کلیسا مشهورترینشان است. کاخ گلستان در تهران هم نشان می‌دهد معماران دوره‌ی قاجار چطور سنت ایرانی را با سلیقه‌ی اروپایی سده‌ی نوزدهم درآمیختند.
شهرها، روستاها و چشماندازهای فرهنگی
بخشی از آثار جهانی ایران تک‌بنا نیستند، بلکه شیوه‌ای از زندگی را نشان می‌دهند. شهر تاریخی یزد با بادگیرها و آب‌انبارها و کوچه‌های سایه‌دارش نمونه‌ی شهری است که با گرمای بیابان کنار آمده است. ارگ بم بزرگ‌ترین بنای خشتی جهان بود که زمین‌لرزه‌ی دی ۱۳۸۲ بخش بزرگی از آن را ویران کرد و تا سال ۱۳۹۲ در فهرست میراث در خطر ماند.
در میمند کرمان خانه‌ها را در دل صخره کنده‌اند و مردم هنوز با کوچ فصلی زندگی می‌کنند. اورامانات روستاهای پلکانی زاگرس را در بر می‌گیرد که بام هر خانه حیاط خانه‌ی بالایی است. باغ ایرانی با نه باغ در شش استان ثبت شده است، از باغ پاسارگاد تا باغ فین کاشان و باغ ارم شیراز.
دو اثر هم شبکه‌های راه را به رسمیت می‌شناسند. کاروانسراهای ایرانی با پنجاه‌وچهار کاروانسرا در بیست‌وچهار استان ثبت شدند و راه‌آهن سراسری ایران، که در سال ۱۹۳۸ میلادی کامل شد، با حدود ۱۴۰۰ کیلومتر ریل از دریای خزر به خلیج فارس می‌رسد و از البرز و زاگرس می‌گذرد.
دو میراث طبیعی ایران
ایران دو اثر طبیعی در فهرست دارد. بیابان لوت در سال ۱۳۹۵ به عنوان نخستین میراث طبیعی ایران ثبت شد. کلوت‌های غول‌پیکرش را باد تراشیده و ماهواره‌ها بالاترین دمای سطح زمین در سیاره را در همین بیابان اندازه گرفته‌اند. جنگلهای هیرکانی در دامنه‌ی شمالی البرز، بازمانده‌ی جنگل‌هایی‌اند که میلیون‌ها سال پیش بخش بزرگی از نیمکره‌ی شمالی را پوشانده بودند و در سال ۱۳۹۸ ثبت شدند. از سال ۲۰۲۳ بخش‌هایی از این جنگل‌ها در جمهوری آذربایجان هم به همین پرونده افزوده شده است.
آثار جهانی ایران را چطور ببینیم؟
دیدن هر سی اثر در یک سفر ممکن نیست، اما بیشترشان در چند خوشه‌ی جغرافیایی جمع شده‌اند و میشود با سفرهای چندروزه‌ی منطقه‌ای سراغشان رفت. چند پیشنهاد:
- فارس: تخت جمشید، پاسارگاد، فیروزآباد و بیشاپور و سروستان، به همراه باغ ارم شیراز. شیراز بهترین پایگاه این سفر است؛ راهنمای سفر به شیراز را ببینید.
- اصفهان و کاشان: میدان نقش جهان، مسجد جامع اصفهان، باغ چهلستون و باغ فین کاشان.
- خوزستان: شوش، چغازنبیل و سازه‌های آبی شوشتر که فاصله‌ی کمی با هم دارند و در فصل سرد سال بهترین حال را دارند.
- یزد و کرمان: شهر تاریخی یزد، قنات‌ها، باغ دولت‌آباد، ارگ بم، باغ شازده‌ی ماهان، میمند و حاشیه‌ی بیابان لوت.
- شمال غرب: بازار تبریز، صومعه‌های ارمنی، تخت سلیمان، بقعه‌ی شیخ صفی و گنبد سلطانیه.
- غرب: بیستون، هگمتانه، دره‌ی خرم‌آباد و روستاهای اورامانات.
- شمال: جنگلهای هیرکانی، پل ورسک در مسیر راه‌آهن سراسری، گنبد قابوس و دره‌ی الموت.
اگر می‌خواهید پیش از سفر جای همه‌ی این آثار را با هم ببینید، نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران را باز کنید؛ روی هر اثر که بزنید، معرفی کوتاه و موقعیتش نمایش داده میشود.
پرسش‌های رایج
ایران چند اثر ثبت جهانی دارد؟
ایران تا مرداد ۱۴۰۵ سی اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو دارد که بیست‌وهشت اثر فرهنگی و دو اثر طبیعی (بیابان لوت و جنگلهای هیرکانی) هستند.
آخرین اثر ثبت جهانی ایران کدام است؟
قلعهی الموت و استحکامات وابسته در استان قزوین که در ۴ مرداد ۱۴۰۵ در نشست کمیتهی میراث جهانی در بوسان کرهی جنوبی ثبت شد و سیامین اثر جهانی ایران است.
نخستین آثار ایران که ثبت جهانی شدند کدام بودند؟
چغازنبیل، تخت جمشید و میدان نقش جهان در سال ۱۹۷۹ میلادی (۱۳۵۸ خورشیدی) با هم در فهرست میراث جهانی ثبت شدند.
میراث طبیعی ایران در یونسکو کدام است؟
بیابان لوت که در سال ۲۰۱۶ ثبت شد و جنگلهای هیرکانی که در سال ۲۰۱۹ ثبت شدند، دو میراث طبیعی جهانی ایران هستند.
فرق میراث جهانی با میراث ناملموس چیست؟
فهرست میراث جهانی شامل بناها، محوطهها، شهرها و چشماندازهای طبیعی است، اما میراث ناملموس به سنتهای زنده مثل موسیقی، جشنها، آیینها و مهارتهای دستی مربوط میشود و فهرست جداگانهای دارد.
