شش هزار سال شهرنشینی لایه روی لایه، از سفال‌های نقش‌دار نخستین ساکنان تا پایتخت عیلام و کاخ داریوش. شوش را از تپهی آکروپل و قلعهی فرانسوی‌ها تا آرامگاه دانیال نبی بشناسید.
بر لبه‌ی شمالی تپه‌ای بلند در شهر شوش، قلعه‌ای با برج و کنگره ایستاده که بیشتر به دژهای قرون وسطای اروپا شبیه است تا بناهای خوزستان. باستان‌شناسان فرانسوی آن را در سالهای پایانی سدهی نوزدهم با آجرهایی ساختند که از ویرانههای همین شهر برداشته بودند؛ برخی از آن آجرها هنوز خط میخی دارند. پایین‌تر، روی زمینی هموار، ردیف پایه‌ستون‌های سنگی و دیوارهای کوتاه خشتی جای کاخ داریوش را نشان می‌دهند. شوش از معدود جاهای دنیاست که در آن می‌توان شش هزار سال شهرنشینی را لایه روی لایه دید: از نخستین روستاها تا پایتخت عیلام و کاخ زمستانی هخامنشیان.
محوطهی باستانی شوش در سال ۱۳۹۴ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. در این نوشته تاریخ شهر را از عیلامیان تا دوره‌ی اسلامی مرور می‌کنیم، به کاخ آپادانا، قلعهی شوش و آرامگاه دانیال نبی سر می‌زنیم و نکته‌هایی برای بازدید می‌آوریم.
شوش کجاست؟
شوش در شمال استان خوزستان، در دشتی میان رودهای کرخه و دز، قرار دارد و رود کوچک شاوور از کنار محوطهی باستانی می‌گذرد. شهر امروزی شوش در غرب و شمال تپه‌های باستانی ساخته شده و خود مرکز شهرستان شوش است. زیگورات چغازنبیل حدود سی کیلومتر در جنوب شرقی آن قرار دارد.
محوطه از چند تپهی بزرگ تشکیل شده که باستان‌شناسان فرانسوی نامشان را گذاشته‌اند: «آکروپل» که بلندترین تپه است و قلعه روی آن قرار دارد، «آپادانا» که کاخ داریوش بر آن ساخته شد، «شهر شاهی» و «شهر صنعتگران». نام شهر در زبان عیلامی «شوشن» و «شوشون» بوده، در فارسی باستان «سوشا»، در عبری «شوشان» و در یونانی «سوسا» که در منابع اروپایی به Susa رسیده است.
شش هزار سال شهر؛ از نخستین سکونت تا پایتخت عیلام
بر اساس تاریخ‌گذاری رادیوکربن، نخستین سکونتگاه شوش حدود ۴۲۰۰ پیش از میلاد شکل گرفت. ساکنان اولیه خیلی زود سکویی یادمانی ساختند که از دشت اطراف بالاتر بود و در گورستانی کنار آن حدود دو هزار ظرف سفالی نقش‌دار گذاشتند. این سفال‌های نازک با نقش‌هایی مانند بز کوهی، که بیشترشان امروز در موزه‌ی لوور است، هنوز از نمونه‌های درخشان سفالگری پیش‌ازتاریخ به شمار می‌آیند.
در هزاره‌ی چهارم پیش از میلاد شوش در حوزه‌ی فرهنگی اوروک در میان‌رودان قرار گرفت و از حدود ۳۱۰۰ پیش از میلاد لوح‌هایی با خط آغازعیلامی در آن پدیدار شد. از آن پس شوش مرکز تمدن عیلام بود. شاهان عیلامی از این شهر بر سرزمینی فرمان می‌راندند که تقریباً خوزستان امروز را در بر می‌گرفت و گاه تا کوهستان‌های فارس می‌رسید. در دوره‌ی عیلام میانه، اونتاش ناپیریشا در نزدیکی شوش شهر مذهبی چغازنبیل را ساخت.
شوش بارها غنیمت‌های جنگی را در خود انباشت. حدود ۱۱۷۵ پیش از میلاد، شوتروک ناخونته، شاه عیلام، سنگ‌نبشته‌ی قانون حمورابی را از میان‌رودان به شوش آورد؛ همان ستونی که کاوشگران فرانسوی در سال ۱۹۰۱ میلادی در این‌جا پیدا کردند و امروز در لوور است. چرخ روزگار اما برگشت. آشوربانیپال، شاه آشور، در سال ۶۴۷ پیش از میلاد شهر را ویران کرد و در کتیبه‌اش نوشت: «زیگورات شوش را ویران کردم... بر زمین‌هایشان نمک پاشیدم.»
پایتخت زمستانی هخامنشیان و کاخ داریوش
کوروش بزرگ حدود ۵۳۹ پیش از میلاد شوش را به قلمرو هخامنشی افزود و در روزگار جانشینانش شهر به یکی از پایتخت‌های شاهنشاهی تبدیل شد. داریوش بزرگ برنامه‌ی ساختمانی بزرگی را در شوش، هم‌زمان با تخت جمشید، آغاز کرد و مجموعه‌ای شامل کاخ مسکونی، تالار بار یا آپادانا و دروازه‌ای عظیم ساخت. منشور بنیاد کاخ، کتیبه‌ای از خود داریوش، می‌گوید: «این کاخ که در شوش ساختم، آرایه‌هایش از دور آورده شد.» سپس فهرست می‌کند که چوب سدر از لبنان، زر از سارد و باختر، لاجورد و عقیق از سغد، فیروزه از خوارزم و عاج از حبشه و سند و رخج آمد؛ سنگتراشان یونانی و ساردی بودند، زرگران مادی و مصری و آجرپزان بابلی.
تالار آپادانای شوش ۳۶ ستون داشت و سه ایوان آن در شمال و غرب و شرق هر کدام دوازده ستون دیگر؛ تالاری بزرگ‌تر از همتایش در تخت جمشید. بر فراز ستون‌ها سرستون‌هایی به شکل دو گاو پشت به پشت قرار داشت که تیرهای سقف روی آن‌ها می‌نشست. کاخ در روزگار اردشیر یکم آتش گرفت و اردشیر دوم آن را از نو ساخت و در کتیبه‌ای نوشت که به یاری اهورامزدا، آناهیتا و میترا این آپادانا را دوباره برپا کرده است. امروز از تالار تنها پایه‌ستون‌ها و چند سرستون شکسته در محوطه مانده است.
اردشیر دوم کاخ دیگری هم آن سوی رود شاوور ساخت که در سال ۱۳۴۷ (۱۹۶۸ میلادی)، هنگام تسطیح زمین کشاورزی، پیدا شد. تالار ستون‌دار این کاخ حدود ۳۵ در ۳۷ و نیم متر است و ۶۴ ستون در هشت ردیف داشت. پیکره‌ی سنگی بی‌سر داریوش هم که در مصر ساخته شده و کتیبه‌هایی به سه زبان میخی و خط هیروگلیف دارد، از شوش به دست آمده و امروز در موزه‌ی ملی ایران نگهداری میشود.
شوش در ادبیات جهان هم جایی دارد. نمایشنامه‌ی «پارسیان» اثر آیسخولوس در این شهر می‌گذرد و داستان کتاب استر در عهد عتیق هم در شوش روایت میشود. اسکندر مقدونی پس از تصرف شهر، در سال ۳۲۴ پیش از میلاد جشن ازدواج گروهی مقدونیان و ایرانیان را در همین‌جا برپا کرد.
قلعهی شوش و ماجرای کاوش‌های فرانسوی
ویلیام لافتوس انگلیسی در سال ۱۸۵۱ میلادی این تپه‌ها را شوش باستان شناسایی کرد و از سال ۱۸۸۵ مارسل و ژان دیولافوا نخستین کاوش‌های فرانسوی را آغاز کردند. آن‌ها آجرهای لعاب‌دار، پایه‌ستون‌ها و سرستون‌های کاخ هخامنشی را یافتند و بسیاری از این آثار به لوور رفت. ژاک دو مورگان از سال ۱۸۹۷ کاوش‌های گسترده‌ای را رهبری کرد و قانون حمورابی، سنگ‌نگاره‌ی نارام‌سین و پیکره‌ی مفرغی ملکه ناپیر آسو را از تپهی آکروپل بیرون آورد. روش‌های او و جانشینش اما ویرانگر بود و بخش بزرگی از لایه‌های تاریخی بالایی را از میان برد.
قلعهی شوش، که مردم آن را «قلعهی فرانسوی‌ها» هم می‌نامند، به دستور دو مورگان بر لبه‌ی شمالی آکروپل ساخته شد تا کاوشگران و یافته‌ها از دستبرد راهزنان در امان باشند. طرحش از قلعه‌های قرون وسطای اروپا گرفته شده، نقشه‌ای ذوزنقه‌ای دارد و برج شمال غربی آن چهارگوش و برج شمال شرقی‌اش گرد است. در ساختش از آجرهای کاخ داریوش و حتی آجرهای کتیبه‌دار چغازنبیل استفاده شد؛ پس اگر دقیق نگاه کنید، روی دیوارهایش خط میخی عیلامی می‌بینید. رومن گیرشمن پس از جنگ جهانی دوم، از ۱۹۴۶ تا ۱۹۶۷ میلادی، کاوش را با روشی دقیق‌تر در «شهر شاهی» ادامه داد و ژان پرو تا سال ۱۹۷۹ کار هیئت فرانسوی را پیش برد. قلعه امروز در اختیار میراث فرهنگی است و به عنوان بخشی از محوطه از آن بازدید میشود.
آرامگاه دانیال نبی
در کنار رود شاوور و در شهر امروزی شوش، بنایی با گنبد مخروطی و مقرنس‌دار به چشم می‌آید که آرامگاه دانیال نبی دانسته میشود. بنیامین تودلایی، جهانگرد یهودی، در دهه‌ی ۱۱۶۰ میلادی از گور دانیال در شوش یاد کرده و منابع اسلامی هم نوشته‌اند که پس از فتح شوش، ابوموسی اشعری تابوت دانیال را یافت و به فرمان خلیفه آن را در بستر رود به خاک سپردند. بخش بزرگی از ساختمان امروزی به سدهی نوزدهم میلادی بازمی‌گردد. این آرامگاه هم برای مسلمانان و هم برای یهودیان ایران زیارتگاه است و در سال ۱۳۱۰ همراه با تپه‌های شوش در فهرست آثار ملی ثبت شد.
ثبت جهانی و وضعیت امروز
شوش در تیر ۱۳۹۴ (ژوئیهی ۲۰۱۵ میلادی) در سی‌ونهمین نشست کمیتهی میراث جهانی در شهر بن آلمان ثبت شد و هجدهمین اثر جهانی ایران بود. یونسکو آن را بر اساس چهار معیار نخست پذیرفت و توضیح می‌دهد که تپه‌های کنار رود شاوور، به همراه کاخ اردشیر در آن سوی رود، لایه‌هایی از سکونت شهری از اواخر هزاره‌ی پنجم پیش از میلاد تا سدهی سیزدهم میلادی را در خود دارند و گواهی بر سنت‌های فرهنگی عیلامیان، پارسیان و پارت‌ها هستند. شوش پس از اسلام هم شهری آباد ماند، اما در سال ۱۲۱۸ میلادی مغولان آن را ویران کردند و در سدهی پانزدهم بیشتر مردمش به دزفول کوچیدند.
بیشتر بناهای شوش از خشت ساخته شده‌اند و در برابر باران، فرسایش و گسترش شهر آسیب‌پذیرند. حفاری‌های غیرمجاز و ساخت‌وساز در اطراف محوطه هم در دهه‌های گذشته به کاخ داریوش آسیب زده است. برای آشنایی با دیگر آثار جهانی کشور، مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران را بخوانید.
راهنمای بازدید از شوش
بهترین زمان سفر به شوش از آبان تا اسفند است که هوای خوزستان معتدل است. تابستانها بسیار گرم است و قدم زدن روی تپه‌های بیسایه در ظهر توصیه نمی‌شود؛ اگر ناچار به سفر در بهار هستید، صبح زود یا ساعت‌های پایانی روز را انتخاب کنید.
- زمان لازم: برای دیدن کاخ آپادانا، قلعه، تپهی آکروپل، کاخ شاوور و آرامگاه دانیال نیم روز وقت بگذارید.
- به چه دقت کنید: سرستون‌های گاو دوسر، پایه‌ستون‌های کتیبه‌دار و آجرهای خط‌دار در دیوار قلعه را از دست ندهید.
- پوشش: برای ورود به آرامگاه دانیال نبی پوشش مناسب زیارتگاه داشته باشید.
- همراه داشته باشید: کلاه، آب کافی و کفش راحت؛ سایه در محوطه کم است.
شوش را میشود محور یک سفر دو یا سه روزه در شمال خوزستان کرد. چغازنبیل و موزه‌ی هفت‌تپه در نزدیکی شهرند و سازه‌های آبی شوشتر هم کمتر از یک ساعت رانندگی فاصله دارد. اگر داستان کاخ‌های هخامنشی برایتان جذاب است، دیدن تخت جمشید را هم در برنامه بگذارید. جای همه‌ی این آثار روی نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران پیداست.
پرسش‌های رایج
شوش باستانی کجاست؟
محوطهی باستانی شوش در شمال استان خوزستان، کنار شهر امروزی شوش و در دشتی میان رودهای کرخه و دز قرار دارد.
شوش چه سالی ثبت جهانی شد؟
شوش در تیر ۱۳۹۴ (ژوئیهی ۲۰۱۵ میلادی) در نشست کمیتهی میراث جهانی در بن آلمان به عنوان هجدهمین اثر ایران ثبت جهانی شد.
کاخ آپادانای شوش را چه کسی ساخت؟
کاخ آپادانای شوش را داریوش بزرگ هخامنشی ساخت. این کاخ در زمان اردشیر یکم آتش گرفت و اردشیر دوم آن را بازسازی کرد.
قلعه شوش را چه کسی ساخت؟
قلعهی شوش را هیئت باستانشناسی فرانسوی به سرپرستی ژاک دو مورگان در سالهای پایانی سدهی نوزدهم میلادی، با آجرهای برداشتهشده از ویرانههای شوش، بر تپهی آکروپل ساخت.
بهترین زمان بازدید از شوش چه موقع است؟
آبان تا اسفند که هوای خوزستان معتدل است. تابستانها هوا بسیار گرم است و بازدید از محوطهی بیسایه دشوار میشود.
