آب کارون در شوشتر از تونل‌های سنگی بیرون می‌زند، آسیاب‌ها را می‌چرخاند و آبشار میشود. سامانه‌ای سیزده‌جزئی از بند و پل و نهر که ریشه‌اش به هخامنشیان می‌رسد و در دورهی ساسانی کامل شد.
در میانه‌ی شوشتر، آب از دهانه‌ی تونل‌هایی که در صخره‌ی ماسه‌سنگی کنده شدهاند بیرون می‌زند و در رشته‌ای از آبشارهای سفید به حوضچه‌ای پایین می‌ریزد. دور تا دور این حوضچه، اتاقک‌های سنگی آسیاب‌ها روی لبه‌ی صخره نشسته‌اند؛ آسیاب‌هایی که قرن‌ها با همین آب می‌چرخیدند. ژان دیولافوا، باستان‌شناس و سیاح فرانسوی، در سفرنامه‌اش از این‌جا با عنوان بزرگ‌ترین مجموعه‌ی صنعتی پیش از انقلاب صنعتی یاد کرده است. سازههای آبی شوشتر اما فقط همین آبشارها نیستند؛ شبکه‌ای از بندها، پل‌ها، کانال‌ها و تونل‌هاست که آب کارون را میان شهر و دشت تقسیم می‌کرد.
این سامانه در سال ۱۳۸۸ با سیزده جزء در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. در ادامه می‌خوانیم شوشتر کجاست، این سازه‌ها چگونه و در چه دوره‌هایی ساخته شدند، هر بخش چه کاری می‌کرد و برای دیدنشان چه باید بدانید.
شوشتر کجاست و چرا به شهر جزیره‌ای مشهور است؟
شوشتر در شمال استان خوزستان، حدود ۹۲ کیلومتری اهواز، روی فلاتی سنگی بالای رود کارون ساخته شده است. کمی بالاتر از شهر، کارون به دو شاخه تقسیم میشود: شاخه‌ی اصلی که «شطیط» نام دارد و آبراهی دست‌ساز به نام «گرگر». این دو شاخه حدود پنجاه کیلومتر پایین‌تر دوباره به هم می‌رسند و زمینی که میانشان می‌ماند «میان‌آب» نام گرفته است؛ جزیره‌ای که شوشتر در شمال آن قرار دارد. به همین دلیل از شوشتر به عنوان شهری جزیره‌ای یاد می‌کنند.
شوشتر شهری کهن است. در دورهی عیلامی آن را «اَدَمدون» می‌نامیدند و در منابع عربی «تُستَر» آمده است. به گفته‌ی یونسکو، آبی که این سامانه به دشت جنوب شهر می‌رساند حدود چهل هزار هکتار باغ و مزرعه را سیراب می‌کرد و یونسکو در توصیف این دشت از آن با تعبیر «بهشت» یاد کرده است.
از داریوش تا شاپور؛ سامانه چگونه ساخته شد؟
ریشه‌های این سامانه به روزگار داریوش بزرگ هخامنشی در سدهی پنجم پیش از میلاد نسبت داده میشود. نهر داریون، که دشت میان‌آب را آبیاری می‌کرد، به همان دوره منسوب است. اوج کار اما در دورهی ساسانی بود؛ اقتصاد ساسانیان بر کشاورزی تکیه داشت و آن‌ها شبکه‌های گسترده‌ی آبیاری را در این منطقه توسعه دادند.
طبری و مسعودی، مورخان سده‌های سوم و چهارم هجری، روایت می‌کنند که شاپور یکم ساسانی پس از پیروزی بر والرین، امپراتور روم، در نبرد ادسا در سال ۲۶۰ میلادی، او و سپاهیانش را به اسارت گرفت و از این نیروی کار، که مهندسان رومی هم در میانشان بودند، برای ساختن سازههای شوشتر بهره برد. داستان آنان را نمی‌توان بی‌کم‌وکاست پذیرفت، اما شیوه‌ی ساخت بخش‌هایی از سازه‌ها، با سنگ‌های تراشیده‌ی ملات‌خورده و بست‌های آهنی، با فن ساختمانی رومی همخوانی دارد. فردوسی هم در شاهنامه از ساختن پل شادروان سخن گفته است.
کار در سه گام پیش رفت. نخست جریان رود به سوی آبراه گرگر برگردانده شد. سپس روی بستر خشک‌شده‌ی کارون، بند قیصر ساخته شد و در پایان بند میزان در بالادست، تا مقدار آبی که به گرگر می‌رود را تنظیم کند. منابع زمان ساخت این مجموعه را از سه تا هفت سال گزارش کرده‌اند.
بند قیصر یا پل شادروان
بند قیصر هسته‌ی اصلی سامانه بود: بندی حدود ۵۰۰ متری بر کارون که آب همیشه از رویش سرریز می‌شد و سطح رود را چند متر بالا می‌آورد تا آب در فصل خشک به کانال‌های آبیاری دو سوی رود برسد. روی همین بند جاده‌ای بر دست‌کم چهل طاق می‌گذشت و راه مهم پاسارگاد به تیسفون، پایتخت ساسانیان، را از رود عبور می‌داد. این نخستین سازه‌ی ایران بود که پل و بند را در یک بنا جمع می‌کرد و الگوی آن تا سده‌ها در مهندسی آب ایران تکرار شد. نام «شادروان» از سنگفرشی گرفته شده که کف رود را در بالادست بند می‌پوشاند تا جریان آب پی آن را نشوید. بند قیصر در دورهی اسلامی بارها مرمت شد و تا اواخر سدهی نوزدهم میلادی کار می‌کرد. امروز تنها بخش‌هایی از پایه‌ها و طاق‌هایش باقی مانده است.
سیزده جزء یک سامانه
سازههای آبی شوشتر به صورت یک مجموعه‌ی واحد ثبت شدهاند و اجزای آن در فاصله‌ای کم از یکدیگر در محدوده‌ی شهر قرار دارند.
| جزء | نقش در سامانه |
|---|---|
| بند میزان | کارون را به دو شاخه‌ی شطیط و گرگر تقسیم می‌کند؛ به نسبتی که در منابع محلی چهار دانگ و دو دانگ گفته میشود |
| برج کلاه‌فرنگی | برجی هشت‌ضلعی مشرف به بند میزان برای دیده‌بانی و نظارت بر جریان رود |
| نهر گرگر | آبراه دست‌کند که از کارون جدا میشود و هنوز هم آب در آن جاری است |
| پل‌بند گرگر | آب گرگر را پشت خود بالا می‌آورد و به تونل‌های آسیاب‌ها می‌فرستد |
| آسیاب‌ها و آبشارها | بزرگ‌ترین و پربازدیدترین بخش؛ نیروی آب در آن آسیاب‌ها را می‌چرخاند |
| بند برج عیار و نیایشگاه صابئین | بندی همراه با جایگاه آیینی صابئین مندایی |
| بند ماهی‌بازان (خداآفرین) | سطح آب را در زمین‌های شهر تاریخی دستوا بالا نگه می‌داشت |
| قلعه‌ی سلاسل | مرکز نظارت بر نهر داریون و محل استقرار والی |
| نهر داریون | آبیاری دشت میان‌آب؛ منسوب به دورهی داریوش |
| پل‌بند شادروان (بند قیصر) | بند و پل اصلی بر کارون |
| بند خاک | یکی از بندهای تنظیم آب در شبکه |
| پل‌بند لشکر | کنار یکی از دروازه‌های تاریخی شهر و بقایای حصار شوشتر |
| بند شرابدار | روی شاخه‌ای از نهر داریون، میان پل‌بند لشکر و بند ماهی‌بازان |
آسیاب‌ها و آبشارها؛ کارگاهی پیش از عصر صنعت
مجموعه‌ی آسیاب‌ها و آبشارها همان جایی است که بیشتر بازدیدکنندگان شوشتر را با آن می‌شناسند. آب از پشت پل‌بند گرگر وارد سه تونل اصلی میشود؛ یکی از آن‌ها «دهانه‌ی شهر» نام دارد. آب در مسیر خود پره‌های آسیاب‌ها را می‌چرخاند و بعد از روی صخره به صورت آبشار در حوضچه‌ای پایین می‌ریزد و از آن‌جا به سوی دشت جنوبی می‌رود. نهر بلیتی در سمت شرقی آبشارها آب را از پشت پل‌بند به آسیاب‌های شرقی می‌رساند تا به آن‌ها آسیبی نرسد و نهر سه‌کوره آب را به بخش غربی مجموعه هدایت می‌کند.
در این مجموعه شمار زیادی آسیاب آبی کنار هم کار می‌کردند و نمونه‌ای کامل از به‌کارگیری نیروی آب را نشان می‌دهند. وقتی از پل‌های کوچک روی کانال‌ها می‌گذرید، به جهت تونل‌ها و جای سنگ‌های آسیاب دقت کنید؛ منطق کل سامانه در همین چند صد متر خوانا میشود.
قلعه‌ی سلاسل و دیگر بخش‌ها
قلعه‌ی سلاسل روی بلندی‌ای در شهر قرار دارد و محور اداره‌ی سامانه‌ی آبی شمرده می‌شد. این دژ بزرگ حیاط‌های متعدد، سربازخانه، اصطبل، حمام، برج، قورخانه، آشپزخانه، حوض‌های بزرگ، حصار و خندق داشت و محل استقرار والی خوزستان بود. نهر داریون از زیر نظر همین قلعه آب را به دشت می‌برد و برجی برای اندازه‌گیری سطح آب هم بخشی از این مجموعه بود. بیشتر قلعه امروز ویران است، اما بقایای طاق‌ها و دیوارهایش هنوز دیدنی است.
در بالادست شهر، بند میزان و برج هشت‌ضلعی کلاه‌فرنگی را می‌بینید که مردم شوشتر آن را دیده‌بانی بر رود می‌دانند. پل‌بند لشکر کنار یکی از شش دروازه‌ی تاریخی شوشتر است و هنوز بخشی از حصار قدیمی شهر کنارش دیده میشود. بر صخره‌ای مشرف به همین‌جا امامزاده عبدالله قرار دارد.
ثبت جهانی
پرونده‌ی شوشتر نخست فقط برای مجموعه‌ی آسیاب‌ها آماده شده بود، اما به پیشنهاد کارشناسان یونسکو که آسیاب‌ها را بخشی از یک سامانه‌ی به‌هم‌پیوسته می‌دانستند، همه‌ی سازه‌ها در یک پرونده گرد آمدند. «سامانه‌ی آبی تاریخی شوشتر» در ۵ تیر ۱۳۸۸ (۲۶ ژوئن ۲۰۰۹) در نشست کمیته‌ی میراث جهانی در سویل اسپانیا بر اساس معیارهای اول، دوم و پنجم ثبت شد و دهمین اثر جهانی ایران بود. یونسکو آن را شاهکاری از نبوغ خلاق انسان توصیف کرده است. برای دیدن فهرست کامل آثار جهانی کشور، مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران را بخوانید.
شوشتر تنها نمونه‌ی هوش آبی ایرانیان نیست؛ قنات‌ها همین دانش را در زیر زمین و در سرزمین‌های خشک پیاده کرده‌اند. تفاوت شوشتر در این است که با رودی پرآب سروکار داشت و مهندسانش باید نیروی آب را مهار، تقسیم و به کار وادار می‌کردند.
راهنمای بازدید از سازههای آبی شوشتر
آبان تا اسفند بهترین زمان سفر به شوشتر است. تابستان خوزستان بسیار گرم است و حتی کنار آبشارها هم گرمای ظهر آزاردهنده میشود. در بهار، صبح زود یا عصر را برای بازدید انتخاب کنید؛ نور مایل عصر رنگ ماسه‌سنگ‌ها را گرم‌تر نشان می‌دهد.
- زمان لازم: برای مجموعه‌ی آسیاب‌ها و آبشارها یک تا دو ساعت کافی است. اگر می‌خواهید بند قیصر، قلعه‌ی سلاسل، بند میزان و پل‌بند لشکر را هم ببینید، نیم روز تا یک روز وقت بگذارید.
- جابه‌جایی: اجزای سامانه در محدوده‌ی شهرند، اما فاصله‌ی بعضی از آن‌ها برای پیاده‌روی در هوای گرم زیاد است و تاکسی یا خودرو کار را آسان می‌کند.
- احتیاط: لبه‌ی صخره‌ها و کانال‌ها لغزنده است و جریان آب تند. از مسیرهای تعیین‌شده بیرون نروید.
- همراه داشته باشید: کلاه، آب و کفشی با کف مناسب برای سنگفرش‌های خیس.
شوشتر را به راحتی میشود با دیگر آثار شمال خوزستان ترکیب کرد. زیگورات چغازنبیل و محوطه‌ی باستانی شوش کمتر از یک ساعت رانندگی فاصله دارند و دزفول هم در همین مسیر است. برای دیدن جای این آثار کنار هم، نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران را باز کنید.
پرسش‌های رایج
سازههای آبی شوشتر کجاست؟
سازههای آبی شوشتر در شهر شوشتر در شمال استان خوزستان، حدود ۹۲ کیلومتری اهواز و کنار رود کارون قرار دارند.
سازههای آبی شوشتر در چه دورهای ساخته شدهاند؟
ریشهی این سامانه به دورهی داریوش هخامنشی در سدهی پنجم پیش از میلاد نسبت داده میشود و بخش اصلی آن، از جمله بند قیصر، در دورهی ساسانی و سدهی سوم میلادی ساخته شد.
سازههای آبی شوشتر چه سالی ثبت جهانی شد؟
این سامانه در ۵ تیر ۱۳۸۸ (۲۶ ژوئن ۲۰۰۹) با سیزده جزء به عنوان دهمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
بند قیصر چیست؟
بند قیصر یا پل شادروان بندی حدود ۵۰۰ متری بر کارون بود که سطح آب را برای آبیاری بالا می‌آورد و جاده‌ای روی آن می‌گذشت. ساخت آن را به اسیران رومی در زمان شاپور یکم نسبت می‌دهند و امروز تنها بقایایش مانده است.
بهترین زمان بازدید از سازههای آبی شوشتر کی است؟
آبان تا اسفند که هوای خوزستان معتدل است. در فصلهای گرم صبح زود یا عصر را برای بازدید انتخاب کنید.
