کاخ اردشیر کنار چشمه، شهر دایره‌ای گور، بیشاپورِ شاپور یکم با پیکرهی غول‌آسایش در غار و گنبد سروستان؛ هشت اثری که آغاز و پایان ساسانیان را در سرزمین پارس روایت می‌کنند.
کنار برکه‌ای که چشمه‌ای از دل خاک پرش می‌کند، در دشت فیروزآباد، بنایی سنگی با ایوانی بلند و نیمه‌فروریخته ایستاده است. اگر وارد تالارهایش شوید و سر بلند کنید، گنبدی می‌بینید که در نوکش روزنه‌ای گرد رو به آسمان باز است و در گوشه‌هایش طاق‌های کوچکی که گنبد گرد را روی اتاق چهارگوش نشانده‌اند. رابرت بایرون، سفرنامه‌نویس انگلیسی که سال ۱۹۳۴ به این‌جا آمد، این گوشواره‌ها را نمونه‌ی نخستین راه‌حلی دانست که بعدها گنبدهای بزرگ جهان را ممکن کرد. این کاخ اردشیر بابکان است، یکی از هشت اثری که با عنوان «چشمانداز باستانشناختی ساسانی فارس» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند.
این اثر زنجیره‌ای، شهرها، کاخ‌ها، دژها و نقش‌برجسته‌هایی را در بر می‌گیرد که روایتگر آغاز و پایان دودمان ساسانی در سرزمین پارس‌اند. در این نوشته هر سه منطقهی آن را معرفی می‌کنیم، فهرست اجزایش را در یک جدول آورده‌ایم و در پایان گفته‌ایم چطور می‌شود سفری برای دیدنشان برنامه‌ریزی کرد.
چشمانداز ساسانی فارس چیست؟
ساسانیان از ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی بر ایران فرمان راندند و خاستگاهشان، مانند هخامنشیان، پارس بود. اردشیر بابکان، بنیان‌گذار این دودمان، کارش را در همین سرزمین آغاز کرد و پسرش شاپور یکم پایه‌های شاهنشاهی تازه را محکم کرد. آثاری که از این دو شاه و جانشینانشان در فارس مانده، امروز در سه منطقه پراکنده‌اند: فیروزآباد در جنوب شیراز، بیشاپور در نزدیکی کازرون و سروستان در جنوب‌شرقی شیراز.
یونسکو این هشت اثر را یک «چشمانداز» می‌داند، چون سازندگانشان جای هر بنا را با دقت در دل طبیعت انتخاب کرده‌اند: دژی بر لبه‌ی تنگه، کاخی کنار چشمه، شهری کنار رود و پیکرهای در دهانه‌ی غار. به گفته‌ی یونسکو، این آثار نشان می‌دهند ساسانیان چطور سنت‌های هخامنشی و اشکانی و تأثیر هنر رومی را با هم آمیختند و همین آمیزه بعدها بر معماری و هنر دوره‌ی اسلامی اثر گذاشت.
| منطقه | اثر | توضیح کوتاه |
|---|---|---|
| فیروزآباد | قلعهی دختر | دژی که اردشیر بابکان حدود سال ۲۰۹ میلادی بر بلندی تنگه‌ی ورودی دشت ساخت |
| فیروزآباد | نقشبرجستهی پیروزی اردشیر بر اردوان | صحنه‌ی نبرد اردشیر با اردوان، آخرین شاه اشکانی |
| فیروزآباد | نقشبرجستهی تاج‌ستانی اردشیر | نقشی از به شاهی رسیدن اردشیر بر دیواره‌ی همان تنگه |
| فیروزآباد | شهر گور (اردشیرخوره) | شهری دایره‌ای به قطر حدود دو کیلومتر با برجی در مرکز |
| فیروزآباد | کاخ اردشیر | کاخی گنبددار کنار چشمه که حدود سال ۲۲۴ میلادی ساخته شد |
| بیشاپور | شهر بیشاپور | شهری که شاپور یکم در سال ۲۶۶ میلادی با نقشه‌ای شطرنجی بنا کرد |
| بیشاپور | غار شاپور | غاری با پیکرهی حدود ۶٫۷ متری شاپور یکم که از یک ستون سنگی طبیعی تراشیده شده |
| سروستان | کاخ سروستان | بنایی سنگی با گنبدهای آجری که تاریخ و کاربردش هنوز محل بحث است |
فیروزآباد؛ جایی که اردشیر برخاست
پیش از آنکه اردشیر بر اردوان، آخرین شاه اشکانی، پیروز شود، در دشت فیروزآباد پایگاهی برای خود ساخته بود. نخستین بنای او قلعهی دختر است؛ دژی که حدود سال ۲۰۹ میلادی بر صخره‌ای بلند مشرف به رود و راه ورودی دشت ساخته شد. نامش را به آناهیتا، ایزدبانوی آب، نسبت می‌دهند. قلعه سه تراز دارد و در بالاترین بخش آن تالاری چهارگوش با گنبدی بر فراز گوشواره‌ها قرار داشت. این دژ در سده‌ی گذشته حدود چهار متر از بلندی اصلی خود را از دست داده و کارشناسان درباره‌ی پایداری‌اش هشدار داده‌اند.
در دشت پایین‌دست، اردشیر شهری ساخت که اردشیرخوره، یعنی «فرّه‌ی اردشیر»، نام گرفت و مردم آن را گور می‌نامیدند. نقشه‌ی شهر دایره‌ای کامل به قطر حدود دو کیلومتر بود؛ آن‌قدر دقیق که ابن بلخی نوشت گویی با پرگار کشیده شده است. خندقی حدود ۵۰ متری دورش را گرفته بود و چهار دروازه به نام‌های هرمز، اردشیر، مهر و بهرام داشت. در مرکز شهر برجی بلند به نام تربال ساخته بودند که بلندی‌اش را حدود ۳۰ متر نوشته‌اند و امروز فقط هسته‌ی سنگی آن، که به «منار» یا «میل» شهر گور معروف است، باقی مانده است. در دوره‌ی آل بویه، به روایتی چون «گور» در فارسی آن روزگار معنای قبر یافته بود، عضدالدوله نام شهر را به پیروزآباد یا فیروزآباد تغییر داد. شهر کنونی فیروزآباد حدود سه کیلومتر شرق‌تر از شهر باستانی است.
حدود دو کیلومتر شمال شهر گور، کاخ اردشیر کنار برکه‌ای چشمه‌سار ساخته شده که احتمالاً باغی شاهی را آبیاری می‌کرد، همان‌طور که کوروش در پاسارگاد کاخ‌هایش را در دل باغ ساخته بود. درازای این بنا حدود ۱۰۴ متر و پهنایش ۵۵ متر است و ایوان بزرگش حدود ۱۸ متر بلندی داشت که بخشی از آن فروریخته است. دیوارها از سنگ لاشه و ملات‌اند و گچ‌بری‌های درونی از معماری تخت جمشید الهام گرفته‌اند. در آذر ۱۳۹۹ سیلی که در منطقه جاری شد، به دیوارهای پیرامونی کاخ آسیب زد.
در همان تنگه‌ای که قلعهی دختر بر آن مشرف است و راه کوار به فیروزآباد از آن می‌گذرد، دو نقشبرجستهی اردشیر بر صخره‌ها کنده شده است. یکی صحنه‌ی نبرد سواران و پیروزی اردشیر بر اردوان را نشان می‌دهد و دیگری تاج‌ستانی او را. چون این دو را نخستین شاه ساسانی سفارش داده، از کهن‌ترین سنگ‌نگاره‌های این دودمان به شمار می‌روند و نشان می‌دهند اردشیر از همان آغاز می‌خواست قدرتش را با زبان تصویر بر سنگ ثبت کند.
بیشاپور؛ شهری که شاپور برای پیروزی‌اش ساخت
شاپور یکم، دومین شاه ساسانی، در جنگ با روم سه امپراتور رومی را شکست داده و یکی از آن‌ها، والرین، را اسیر کرده بود. او در سال ۲۶۶ میلادی، کنار رود شاپور و دهانه‌ی تنگ چوگان و حدود ۱۵ کیلومتری غرب کازرون کنونی، شهری به نام خود ساخت. بیشاپور حدود ۲۰۰ هکتار وسعت داشت و برخلاف بیشتر شهرهای ایران، نقشه‌ای شطرنجی با دو خیابان اصلی عمود بر هم و چهار دروازه داشت. ستونی یادبود با کتیبه‌ای به پهلوی و پارتی در شهر مانده که سازنده‌ی بیشاپور را مردی به نام اپسای از اهالی حران معرفی می‌کند.
در محوطه‌ی کاوش‌شده، بنایی که به معبد آناهیتا معروف است بیش از همه توجه را جلب می‌کند: ساختمانی مکعبی به ضلع حدود ۱۴ متر که حدود شش متر پایین‌تر از سطح زمین ساخته شده و آب رود شاپور از راه آبراهه‌هایی به درونش می‌رسید. بر فراز دیوارهایش پیکره‌های گاو دیده می‌شود. تالار بار شاپور هم با نقشه‌ای صلیبی و ۶۴ طاقچه‌ی تزیینی در کنار آن است و کف ایوان‌های مجاورش با موزاییک‌هایی از چهره‌ها و پیکرهای انسانی پوشیده بود. رومن گیرشمن و ژرژ سال از موزه‌ی لوور میان سال‌های ۱۹۳۵ تا ۱۹۴۰ میلادی این‌جا را کاوش کردند و بسیاری از یافته‌ها به لوور رفت. بعدها هیئتی ایرانی به سرپرستی علی‌اکبر سرفراز کاوش‌ها را ادامه داد، اما هنوز بخش بسیار کوچکی از شهر از زیر خاک بیرون آمده است.
در دره‌ی تنگ چوگان، کنار شهر، شش نقشبرجستهی ساسانی بر صخره‌ها کنده شده که برخی از آن‌ها پیروزی شاپور بر امپراتوران روم را روایت می‌کنند. حدود شش کیلومتر دورتر، درون غاری بزرگ در کوه و حدود ۳۵ متر دورتر از دهانه‌ی آن، پیکرهی شاپور یکم ایستاده است؛ تندیسی به بلندی حدود ۶٫۷ متر که از یک استالاگمیت، یعنی ستونی طبیعی از رسوب آهک، تراشیده شده است. این پیکره قرن‌ها، احتمالاً بر اثر زمین‌لرزه، روی زمین غار افتاده بود تا اینکه در سال‌های ۱۳۳۶ و ۱۳۳۷ خورشیدی (۱۹۵۷ و ۱۹۵۸ میلادی) دوباره برپا شد و پاهای شکسته‌اش با آهن و سیمان مرمت شد.
کاخ سروستان؛ گنبدی در دشت
کاخ سروستان حدود ۹۰ کیلومتری جنوب‌شرقی شیراز و حدود ۹ کیلومتری جنوب شهر سروستان قرار دارد. بنا از سنگ و گچ ساخته شده و گنبدهایش آجری است. نمای اصلی رو به جنوب سه ایوان دارد و ایوان میانی به بخش مرکزی بنا راه می‌یابد؛ فضایی مربع شکل به ضلع حدود ۱۳ متر و بلندی حدود ۱۸ متر که گنبدی بزرگ بر آن نشسته است. پشت تالار حیاطی قرار دارد که اتاق‌ها گرداگردش ساخته شده‌اند.
زمان ساخت و کاربرد این بنا هنوز روشن نیست. برخی منابع تاریخی آن را به بهرام پنجم، پانزدهمین شاه ساسانی، نسبت داده‌اند و یونسکو هم در معرفی این اثر از آن با عنوان کاخ بهرام یاد کرده است. گروهی دیگر از پژوهشگران، با توجه به شیوه‌ی پیشرفته‌ی گنبدسازی، ساخت آن را به اواخر دوره‌ی ساسانی و حتی سال‌های پس از ورود اسلام نسبت می‌دهند. بعضی آن را کاخ، بعضی آتشکده و بعضی شکارگاه دانسته‌اند. جهانگردانی چون فلاندن و کست در سال ۱۸۴۰ میلادی و مادام دیولافوا چند دهه بعد از آن نقشه و طرح تهیه کردند.
ثبت جهانی و وضعیت امروز
ایران پرونده‌ی این آثار را در آذر ۱۳۹۵ در سندی حدود هزار صفحه‌ای به یونسکو فرستاد و کمیتهی میراث جهانی در نشست چهل‌ودوم خود در بحرین، در ۹ تیر ۱۳۹۷ (۳۰ ژوئن ۲۰۱۸ میلادی)، آن را با سه معیار دوم، سوم و پنجم در فهرست ثبت کرد. با این ثبت شمار آثار ملموس جهانی ایران به ۲۳ رسید. محدوده‌ی ثبت‌شده حدود ۶۳۹ هکتار است و حریمی بیش از ۱۲ هزار هکتار دارد. فهرست کامل آثار جهانی ایران را در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران آورده‌ایم.
بیشتر این آثار در فضای باز و در معرض باران، سیل و زمین‌لرزه‌اند. فرسایش قلعهی دختر و آسیب سیل به کاخ اردشیر دو نمونه از دغدغه‌های این سال‌هاست. در بیشاپور، که بخش بزرگش هنوز زیر خاک است، کاوش‌ها با فاصله‌های طولانی ادامه دارد و در سال ۲۰۲۵ میلادی آغاز فصل تازه‌ای از آن با تمرکز بر کاخ موسوم به والرین اعلام شد.
راهنمای بازدید
این سه منطقه از هم دورند و دیدن همه‌شان در یک روز ممکن نیست. شیراز بهترین پایگاه است و می‌توانید دستکم دو روز کنار بگذارید: یک روز برای فیروزآباد در جنوب، و یک روز برای بیشاپور، تنگ چوگان و غار شاپور در غرب، در مسیر کازرون. کاخ سروستان را می‌شود در نیم‌روز دید یا در مسیر رفت‌وآمد به شرق فارس گنجاند.
- فصل مناسب: فیروزآباد اقلیمی گرم و نیمه‌خشک دارد و تابستان‌هایش داغ است؛ پاییز تا بهار، و به‌ویژه بهار که دشت‌ها سبز است، بهترین زمان سفر است.
- غار شاپور: رسیدن به دهانه‌ی غار پیاده‌روی و پله‌نوردی شیب‌دار می‌خواهد. کفش مناسب و آب همراه داشته باشید و در گرمای ظهر بالا نروید.
- قلعهی دختر: دژ بر صخره‌ای بلند است و مسیرش سنگلاخ. با احتیاط بروید و از دیواره‌های سست فاصله بگیرید.
- نقش‌برجسته‌ها: بهترین نور برای دیدن جزئیات، نور مایل صبح یا عصر است. به سنگ‌ها دست نزنید.
اگر سفرتان به فارس طولانی‌تر است، این منظر ساسانی را با تخت جمشید و نقش رستم، که نقش‌برجسته‌های ساسانی مهمی هم دارد، کامل کنید. برای اقامت و دیدنی‌های خود شهر، راهنمای سفر به شیراز را بخوانید و برای دیدن جای این هشت اثر روی نقشه، نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران را باز کنید.
پرسش‌های رایج
چشمانداز باستانشناختی ساسانی فارس شامل چه آثاری است؟
این اثر هشت جزء دارد: قلعهی دختر، کاخ اردشیر، شهر گور و دو نقشبرجستهی اردشیر در فیروزآباد، شهر بیشاپور و غار شاپور در نزدیکی کازرون، و کاخ سروستان.
آثار ساسانی فارس چه زمانی ثبت جهانی شدند؟
کمیتهی میراث جهانی یونسکو این هشت اثر را در ۹ تیر ۱۳۹۷ (۳۰ ژوئن ۲۰۱۸ میلادی) در نشست بحرین با عنوان چشمانداز باستانشناختی ساسانی منطقهی فارس ثبت کرد.
کاخ اردشیر بابکان کجاست؟
کاخ اردشیر در فیروزآباد استان فارس، حدود دو کیلومتری شمال شهر باستانی گور و کنار برکه‌ای چشمه‌سار قرار دارد. این کاخ حدود سال ۲۲۴ میلادی ساخته شد.
پیکرهی شاپور در غار شاپور چقدر بلند است؟
پیکرهی شاپور یکم حدود ۶٫۷ متر بلندی دارد و از یک استالاگمیت تراشیده شده است. این غار حدود شش کیلومتر با شهر باستانی بیشاپور فاصله دارد.
برای دیدن آثار ساسانی فارس چند روز لازم است؟
سه منطقهی فیروزآباد، بیشاپور و سروستان از هم دورند. با پایگاه قرار دادن شیراز، دستکم دو روز برای فیروزآباد و بیشاپور و نیمروزی هم برای سروستان در نظر بگیرید.
