شیراز را با شعر حافظ و سعدی، بوی بهارنارنج و باغ‌هایش می‌شناسند. از آرامگاه شاعران تا بناهای زندیه، مسجد نصیرالملک و سفرهای یک‌روزه به تخت جمشید و پاسارگاد، این راهنما سفر شما را مرتب می‌کند.
عصرهای اردیبهشت، کمی پیش از غروب، صف ورودی حافظیه طولانی می‌شود. کسی کنار سنگ مرمر آرامگاه دیوان را باز کرده و آهسته غزلی می‌خواند، چند نفر دورش ایستاده‌اند و از کوچه‌های اطراف بوی بهارنارنج می‌آید. سفر به شیراز برای بسیاری از ایرانی‌ها با همین صحنه معنا پیدا می‌کند: شهری که شاعرانش را هنوز زنده نگه داشته و باغ‌هایش، سرمشق باغ ایرانی است.
در این راهنما از آرامگاه حافظ و سعدی شروع می‌کنیم، به باغ‌ها، بناهای دوره‌ی زند و مسجد نصیرالملک می‌رسیم، سری به سفره‌ی شیرازی می‌زنیم و در پایان بهترین فصل سفر و سفرهای یک‌روزه به اطراف شهر را مرور می‌کنیم.
شیراز در یک نگاه
شیراز مرکز استان فارس است و در دشتی سرسبز در دامنه‌ی زاگرس، در ارتفاع حدود ۱۵۰۰ متری از سطح دریا، ساخته شده است. از کلان‌شهرهای بزرگ ایران و پرجمعیت‌ترین شهر جنوب کشور است و جاده‌ی تهران تا آن کمی بیش از ۹۰۰ کیلومتر طول دارد. نامش بسیار کهن است؛ در لوح‌های گلی دیوانی تخت جمشید، به زبان عیلامی، از جایی به نام «تیرازیش» یاد شده که شکل قدیم نام شیراز دانسته می‌شود.
شیراز چند بار پایتخت بوده است، از جمله در دوره‌ی صفاریان و آل بویه. اما چهره‌ی امروز مرکز تاریخی شهر را بیش از همه کریم‌خان زند ساخت که در سال ۱۷۶۲ میلادی شیراز را پایتخت کرد و ارگ، مسجد، حمام و یکی از بهترین بازارهای سرپوشیده‌ی ایران را بنا نهاد. در دوره‌ی قاجار، با آنکه پایتخت به تهران رفت، اعیان شیراز خانه‌ها و باغ‌هایی ساختند که بخش بزرگی از جاذبه‌های امروز شهر است. شیراز را شهر شعر، باغ، گل و بلبل می‌نامند و به شهر بهارنارنج هم شهره است.
حافظیه و سعدیه؛ دیدار با شاعران
حافظ در شیراز به دنیا آمد و در سال ۷۹۲ هجری قمری در همین شهر درگذشت. بر گورش در باغ‌های مصلی، که در شعرش از آن یاد کرده، در طول قرن‌ها چند بنا ساخته شد؛ از جمله بنایی در زمان کریم‌خان زند. بنای کنونی حافظیه را آندره گدار، معمار و باستان‌شناس فرانسوی، طراحی کرد؛ طرح در سال ۱۹۳۵ میلادی (۱۳۱۴ خورشیدی) به او سپرده شد و ساختش در سال ۱۹۴۰ به پایان رسید. سنگ مرمر آرامگاه یک متر بالاتر از زمین و زیر گنبدی مسی به شکل کلاه درویشان قرار دارد که بر هشت ستون سنگی حدود ده‌متری استوار است و زیرش با کاشی‌های رنگارنگ پوشیده شده. تالاری ستون‌دار به طول ۵۶ متر، که چهار ستونش از بنای دوره‌ی زند به جا مانده، باغ را دو بخش کرده و غزل‌های حافظ بر نماهایش نقش بسته است. درختان نارنج، حوض‌ها و باغچه‌ها گرداگرد آرامگاه را گرفته‌اند و شب‌ها گنبد روشن می‌شود. بیستم مهر در تقویم ایران روز بزرگداشت حافظ است.
بنای امروز آرامگاه سعدی، یا سعدیه، میان سال‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۵۲ میلادی به طراحی محسن فروغی ساخته شد و از ایوان ستون‌دار چهلستون اصفهان الهام گرفته است. آرامگاه درون فضایی هشت‌ضلعی با گنبدی فیروزه‌ای است و بر دیوارهایش شعرهای سعدی نوشته شده. در حیاط، حوضی کوچک با ماهی‌ها هست که آبش از قناتی در زیر آرامگاه می‌آید. اول اردیبهشت، روزی که سعدی نوشتن گلستان را آغاز کرد، روز سعدی نام گرفته است.
اگر وقت دارید، به دروازه‌ی قرآن در ورودی شمال شرقی شهر هم سر بزنید. نخستین بنای آن به سده‌ی چهارم هجری و دوره‌ی عضدالدوله‌ی دیلمی برمی‌گردد و در دوره‌ی زند مرمت شد. آرامگاه خواجوی کرمانی، شاعری که حافظ از او تأثیر پذیرفته بود، بر دامنه‌ی کوه بالای همین دروازه قرار دارد.
باغ‌های شیراز
باغ ارم مشهورترین باغ شیراز است. ریشه‌ی آن احتمالاً به دوره‌ی سلجوقی می‌رسد، اما باغ کنونی را محمدقلی‌خان ایلخانی، رئیس ایل قشقایی، در سال ۱۸۲۴ میلادی بنا کرد. بعدها نصیرالملک آن را خرید و عمارت سه‌طبقه‌ی باغ را معمار محمدحسن، همان معمار مسجد نصیرالملک، میان سال‌های ۱۸۷۵ تا ۱۸۹۷ به شکل امروزی بازسازی کرد. ارم امروز بخشی از باغ گیاه‌شناسی دانشگاه شیراز است و برای عموم باز است؛ درختان کهن، باغچه‌های گل و جوی آب میانی‌اش را می‌شود ساعت‌ها تماشا کرد.
یونسکو در سال ۲۰۱۱ نه باغ تاریخی ایران را با عنوان «باغ ایرانی» در فهرست میراث جهانی ثبت کرد و دو تا از آن‌ها، باغ ارم و باغ پاسارگاد، در استان فارس‌اند. منطق این باغ‌ها، از تقسیم چهاربخشی تا راه بردن آب در جوی‌ها، را در مقاله‌ی باغ ایرانی توضیح داده‌ایم.
نارنجستان قوام، خانه و باغی قاجاری که میان سال‌های ۱۸۷۹ تا ۱۸۸۶ ساخته شد، نمونه‌ی کوچک‌تر و دلنشین‌تری از همین سنت است؛ عمارتی آجری که دو متر بالاتر از باغ ایستاده و از حیاطش درختان نارنج پیداست. باغ عفیف‌آباد، باغ دلگشا و باغ جهان‌نما هم از باغ‌های تاریخی دیگر شیرازند.
مجموعه‌ی زندیه؛ ارگ، بازار، مسجد و حمام وکیل
کریم‌خان زند لقب «وکیل‌الرعایا» داشت و بناهایش با نام وکیل شناخته می‌شوند. او پس از دیدن میدان نقش جهان اصفهان، میدانی بزرگ در شیراز ساخت و دور آن ارگ، بازار، مسجد و حمام را بر پا کرد. ارگ کریم‌خان با چهار برج مدور آجری حدود ۱۴ متری که دیوارهایی ضخیم را به هم وصل می‌کنند، هم خانه‌ی کریم‌خان بود و هم مرکز نظامی حکومتش. امروز موزه است و قدم زدن در حیاط و تالارهایش شروع خوبی برای گشت در مرکز تاریخی شهر است.
بازار وکیل در چند قدمی ارگ است؛ راسته‌های بلند با طاق‌های آجری که هنوز بازار زنده‌ی شهر است. خاتم‌کاری، گبه و گلیم عشایر فارس، عرق بهارنارنج و دیگر عرقیات گیاهی از سوغات‌هایی است که در شیراز پیدا می‌کنید. مسجد وکیل در کنار ورودی بازار، میان سال‌های ۱۱۶۴ تا ۱۱۸۷ هجری قمری ساخته شد. شبستان آن با ۴۸ ستون سنگی مارپیچ، یکی از دیدنی‌ترین فضاهای معماری زندیه است. حمام وکیل هم در همین مجموعه است و ارزش دیدن دارد.
مسجد نصیرالملک و شیراز قاجاری
مسجد نصیرالملک، که بسیاری آن را مسجد صورتی می‌نامند، میان سال‌های ۱۸۷۶ تا ۱۸۸۸ میلادی به سفارش میرزا حسن‌علی نصیرالملک، از اعیان شیراز، ساخته شد. کاشی‌هایش رنگ‌های آبی، زرد، صورتی و سفید دارد، اما شهرت مسجد بیشتر به شبستان غربی یا زمستانی آن است: هفت در چوبی گره‌چینی‌شده با شیشههای رنگی که آفتاب صبح از میانشان میگذرد و نقشهای رنگارنگ روی فرشها و ستونها می‌اندازد. برای دیدن این نور باید صبح زود رفت؛ بیشتر عکس‌های معروف این مسجد در ساعتهای اول روز گرفته شده‌اند.
مسجد نصیرالملک در نزدیکی حرم شاهچراغ، آرامگاه احمد بن موسی، قرار دارد که از مهم‌ترین زیارتگاه‌های شیعیان در ایران است. اگر به حرم می‌روید، پوشش مناسب زیارتگاه را رعایت کنید و پیش از عکاسی از زائران اجازه بگیرید.
سفره‌ی شیرازی
فالوده‌ی شیرازی مشهورترین خوراکی شهر است: رشته‌های نازک نشاسته در شربتی نیمه‌یخ‌زده با شکر و گلاب که معمولاً با آب‌لیمو سرو می‌شود. کلم‌پلوی شیرازی هم غذایی است که در کمتر سفری از قلم میافتد؛ برنج و کلم با سبزی‌های معطری مثل شوید، تره، جعفری، ترخون و ریحان. آب نارنج و آب‌لیمو در آشپزی شیرازی جای ویژه‌ای دارد و مربا و عرق بهارنارنج را هم می‌توانید سوغات ببرید.
بهترین زمان سفر به شیراز
بهار بهترین فصل شیراز است. از اواخر فروردین تا اردیبهشت، درختان نارنج شکوفه می‌دهند و بوی بهارنارنج در کوچه‌ها می‌پیچد. پانزدهم اردیبهشت روز شیراز است و اول اردیبهشت روز سعدی. تعطیلات نوروز هم پرطرفدار است، اما شهر در این روزها بسیار شلوغ می‌شود و جا پیدا کردن سخت است. پاییز، به‌ویژه مهر و آبان، دومین فصل خوب سفر است و بیستم مهر، روز حافظ، حال‌وهوای خاصی به حافظیه می‌دهد.
تابستان شیراز گرم است و میانگین بیشینه‌ی دما در تیر به نزدیک ۳۹ درجه می‌رسد؛ اگر تابستان سفر می‌کنید، بازدیدها را به صبح و عصر ببرید. زمستان معتدل‌تر است، اما شب‌های دی ممکن است زیر صفر برود و بیشتر بارندگی سال در همین فصل است.
سفرهای یک‌روزه از شیراز
شیراز بهترین پایگاه برای دیدن آثار باستانی فارس است. تخت جمشید، پایتخت آیینی هخامنشیان که ساختش از حدود ۵۱۵ پیش از میلاد آغاز شد، در دشت مرودشت و حدود ۶۰ کیلومتری شمال شیراز قرار دارد و می‌شود آن را با نقش رستم در یک روز دید. دورتر، در شمال شرق، پاسارگاد و آرامگاه کوروش بزرگ قرار دارند. اگر به دوره‌ی ساسانی علاقه دارید، کاخ و شهر اردشیر در فیروزآباد، بیشاپور و کاخ سروستان را در برنامه بگذارید که با عنوان چشم‌انداز باستان‌شناختی ساسانی فارس ثبت جهانی شده‌اند.
- چند روز کافی است؟ برای خود شیراز دو تا سه روز، و برای تخت جمشید و پاسارگاد دست‌کم یک روز کامل دیگر.
- پیاده بگردید: ارگ، بازار، مسجد و حمام وکیل نزدیک هم‌اند و بهتر است پیاده دیده شوند.
- ساعت‌ها را بچینید: نصیرالملک را صبح زود ببینید و حافظیه را نزدیک غروب؛ هر دو در این ساعت‌ها حال دیگری دارند.
پرسش‌های رایج
بهترین زمان سفر به شیراز کی است؟
بهار، از اواخر فروردین تا اردیبهشت، بهترین زمان سفر به شیراز است؛ هوا معتدل است و درختان نارنج شکوفه داده‌اند. مهر و آبان هم فصل خوبی برای سفر است.
حافظیه چه زمانی ساخته شد؟
بنای کنونی آرامگاه حافظ را آندره گدار طراحی کرد؛ طرح در سال ۱۹۳۵ میلادی (۱۳۱۴ خورشیدی) سفارش داده شد و ساخت آن در سال ۱۹۴۰ به پایان رسید. پیش از آن، از جمله در دوره‌ی کریم‌خان زند، بناهای دیگری بر گور حافظ وجود داشت.
آیا باغ ارم ثبت جهانی شده است؟
بله. باغ ارم شیراز یکی از نه باغی است که در سال ۲۰۱۱ با عنوان «باغ ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.
فاصله‌ی شیراز تا تخت جمشید چقدر است؟
تخت جمشید در دشت مرودشت و حدود ۶۰ کیلومتری شمال شیراز است و معمولاً در یک سفر یک‌روزه همراه نقش رستم دیده می‌شود.
بهترین زمان بازدید از مسجد نصیرالملک کی است؟
صبح زود؛ در ساعتهای اول روز آفتاب از شیشههای رنگی شبستان زمستانی میگذرد و نقشهای رنگی روی فرشها و ستونها میافتد.
