از جویهای سنگی پاسارگاد تا آبشارهای باغ شاهزاده‌ی ماهان و بادگیر بلند دولت‌آباد؛ نه باغی که با عنوان «باغ ایرانی» ثبت جهانی شده‌اند و منطق آب، سایه و هندسه‌ای که پشت دیوارهایشان پنهان است.
در یزد، شهری که از هر طرف به کویر می‌رسد، باغی هست که بادگیرش ۳۳٫۸ متر بلندی دارد و بلندترین بادگیر خشتی جهان شمرده می‌شود. زیر این بادگیر کوشکی ایستاده و جلوی آن حوضی دراز میان ردیف کاج‌ها کشیده شده است. محمدتقی خان بافقی، حاکم یزد، وقتی در سال ۱۷۴۷ میلادی این باغ را می‌ساخت، اول دستور داد قناتی به طول حدود ۶۵ کیلومتر بکنند تا آب را از مهریز به این‌جا برساند و بعد سراغ ساختن عمارت رفت. باغ دولت‌آباد خلاصه‌ای از منطق باغ ایرانی است: اول آب، بعد سایه، بعد هندسه، و همه پشت دیوارهایی بلند در دل سرزمینی خشک.
باغ دولت‌آباد یکی از نه باغی است که در سال ۱۳۹۰ (۲۰۱۱ میلادی) با عنوان مشترک «باغ ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند. این باغ‌ها در شش استان پراکنده‌اند و از سدهی ششم پیش از میلاد تا دوره‌ی قاجار را در بر می‌گیرند. در این نوشته از ویژگی‌های باغ ایرانی و تاریخچه‌ی آن می‌گوییم، نه باغ ثبت‌شده را در یک جدول کنار هم گذاشته‌ایم و در پایان پیشنهادهایی برای دیدنشان آورده‌ایم.
باغ ایرانی چیست؟
باغ ایرانی باغی است محصور، با آب روان و نقشه‌ای هندسی. دیوارهای بلند باغ را از گرد و باد و نگاه بیرونی جدا می‌کنند، جویها و حوض‌ها آن را به بخش‌هایی منظم تقسیم می‌کنند و کوشک یا عمارتی در مرکز یا انتهای محور اصلی، نقطه‌ی تماشای همه‌ی باغ است. مشهورترین الگوی آن «چهارباغ» است؛ باغی که با دو محور آب یا خیابان به چهار بخش تقسیم می‌شود.
واژه‌ی «پردیس» از ریشه‌ای ایرانی به معنای جای محصور و دیوارکشیده آمده است. یونانیان این واژه را به صورت «پارادئیسوس» گرفتند و از آن‌جا به زبان‌های اروپایی رسید و در انگلیسی به «پارادایس» یعنی بهشت تبدیل شد. یکی از قدیمیترین توصیف‌های باغ ایرانی را هم یک یونانی نوشته است: گزنفون نقل می‌کند که لوساندر، فرمانده اسپارتی، از دیدن پردیس کوروش کوچک در سارد شگفت‌زده شد؛ از درخت‌هایی که با فاصله‌های برابر و در ردیف‌های راست کاشته شده بودند و از نظم و بوی خوش سراسر باغ.
از پاسارگاد تا اصفهان صفوی
کهنترین باغ ایرانی شناختهشده در پاسارگاد است. کوروش بزرگ در سدهی ششم پیش از میلاد کاخ‌هایش را در دل باغی ساخت که جویهای سنگی باریک با حوضچه‌هایی در فاصله‌های منظم آبیاری‌اش می‌کردند و بسیاری آن را نخستین چهارباغ می‌دانند. در دوره‌ی ساسانی باغ‌ها و کاخ‌ها را بیشتر کنار چشمه‌ها و دریاچه‌ها ساختند، مانند کاخ اردشیر در فیروزآباد و تخت سلیمان.
پس از اسلام این سنت ادامه یافت. باغ‌هایی که در سده‌های نخست اسلامی در سامرا و اندلس ساخته شد، از الگوی باغ ساسانی پیروی می‌کرد. بسیاری از پژوهشگران دوره‌ی صفوی را درخشان‌ترین دوره‌ی باغ‌سازی ایران می‌دانند؛ زمانی که باغ دیگر فقط پیوست کاخ نبود و در اصفهان خیابان، میدان و باغ با هم ساختار شهر را می‌ساختند. همین الگو با بابر، بنیان‌گذار گورکانیان هند، به شبه‌قاره رفت و در باغهای تاج محل در آگرا و شالیمار در لاهور ادامه پیدا کرد. در دوره‌ی قاجار، با گسترش رابطه با اروپا، نشانه‌هایی از باغ‌سازی اروپایی هم به باغهای ایران راه یافت.
آب، سایه و هندسه؛ اجزای باغ ایرانی
در سرزمینی که بیشترش خشک است، باغ پیش از هر چیز به آب وابسته است. بسیاری از باغهای ایرانی در مسیر خروجی قنات‌ها شکل گرفته‌اند و آب از راه جویها، آبشارهای کوچک و حوض‌ها در باغ می‌گردد؛ به همین دلیل فهم باغ ایرانی بدون شناختن قنات ایرانی کامل نیست. درخت‌ها را اغلب در جوی‌هایی می‌کاشتند که آب را مستقیم به ریشه برساند و تبخیر را کم کند.
سایه دومین رکن باغ است. در دو سوی خیابان اصلی معمولاً ترکیبی از سرو و کاج و نارون یا چنار کاشته می‌شد و گذرگاه‌ها را باریک می‌گرفتند تا سایه‌ی درختان دو طرف به هم برسد. گل‌ها را پای درختان می‌کاشتند و بیشترشان کاربردی هم داشتند؛ از گلبرگ بعضی مربا و حلوا می‌پختند و بعضی خاصیت دارویی داشتند. نقشه‌ی باغ بر محور و تقارن استوار است و در زمین شیب‌دار، مانند باغ شاهزاده‌ی ماهان، از همین شیب برای ساختن آبشارها و پلکان‌های آب استفاده می‌شد. همین نظم آب و گیاه و بنا را می‌شود در قالی‌های باغی و نگارگری ایرانی هم دید.
نه باغ ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی
یونسکو این نه باغ را طوری برگزیده که هم دوره‌های تاریخی مختلف و هم اقلیم‌های گوناگون ایران را نشان دهند؛ از دشت‌های بلند فارس و کویر یزد و کرمان تا دامنه‌های جنگلی مازندران.
| باغ | شهر و استان | دوره‌ی ساخت |
|---|---|---|
| باغ پاسارگاد | پاسارگاد، فارس | هخامنشی، سدهی ششم پیش از میلاد |
| باغ ارم | شیراز، فارس | ریشه‌ی احتمالی سلجوقی؛ شکل کنونی قاجاری |
| باغ چهلستون | اصفهان، اصفهان | صفوی؛ کاخ در سال ۱۶۴۷ میلادی |
| باغ فین | کاشان، اصفهان | صفوی، زمان شاه عباس یکم |
| باغ عباس‌آباد | بهشهر، مازندران | صفوی، سال‌های ۱۰۲۰ و ۱۰۲۱ هجری قمری |
| باغ شاهزاده‌ی ماهان | ماهان، کرمان | اواخر قاجار |
| باغ دولت‌آباد | یزد، یزد | پس از نادرشاه، سال ۱۷۴۷ میلادی |
| باغ پهلوان‌پور | مهریز، یزد | اواخر قاجار |
| باغ اکبریه | بیرجند، خراسان جنوبی | قاجار، با افزوده‌هایی از دوره‌ی پهلوی |
باغهای فارس و اصفهان
باغ پاسارگاد امروز بیشتر ویرانه‌ای باستانی است و آنچه از آن مانده، جویهای سنگی و پی کوشک‌هاست. باغ ارم در شیراز، برعکس، باغی زنده و پردرخت است. پیشینه‌اش را به دوره‌ی سلجوقی می‌رسانند، اما باغ کنونی در دوره‌ی قاجار و به دست خان‌های قشقایی شکل گرفت و کوشک آن را نصیرالملک میان سال‌های ۱۸۷۵ تا ۱۸۹۷ میلادی بازسازی کرد. ارم امروز بخشی از باغ گیاه‌شناسی دانشگاه شیراز است.
کاخ چهلستون در اصفهان را شاه عباس یکم آغاز کرد و شاه عباس دوم در سال ۱۶۴۷ میلادی به پایان رساند. نقاشی‌های دیواری بزرگ تالارش صحنه‌هایی از پذیرایی‌های درباری و نبردهای صفوی را نشان می‌دهند. باغ فین در چند کیلومتری جنوب‌غربی کاشان حدود ۲٫۳ هکتار وسعت دارد و دیوارش چهار برج گرد دارد. آب باغ از سلیمانیه، حدود دو کیلومتر بالاتر، می‌آید و در حوض‌ها و جویهای فیروزه‌ای می‌گردد. حمام فین، جایی که امیرکبیر در سال ۱۸۵۲ میلادی به فرمان ناصرالدین‌شاه کشته شد، و موزه‌ی ملی کاشان هم در همین باغ‌اند.
باغهای یزد و کرمان
باغ دولت‌آباد پس از مرگ صاحبش در سال ۱۷۹۳ میلادی رو به ویرانی رفت و در دوره‌های بعد چند بار مرمت شد. قناتی که روزی آن را آبیاری می‌کرد دیگر آبی به باغ نمی‌رساند و امروز آبش را از چاه تأمین می‌کنند. این باغ بخشی از شهر تاریخی یزد هم هست که در سال ۲۰۱۷ ثبت جهانی شد. باغ پهلوان‌پور در مهریز باغی کوچک‌تر و صمیمی‌تر از اواخر دوره‌ی قاجار است. نامش را از علی پهلوان‌پور، تاجر یزدی، گرفته و آبش از قنات حسن‌آباد می‌آید که خودش جزو قنات‌های ثبت جهانی است. یک موزه‌ی مردم‌شناسی با بیش از ۴۰۰ شیء هم در این باغ برپاست.
باغ شاهزاده‌ی ماهان در دامنه‌ی کوه‌های تیگران و در ارتفاع حدود ۲۰۲۰ متری ساخته شده است. ساختش را محمدحسن خان سردار ایروانی، حاکم کرمان، آغاز کرد و عمارت‌ها را عبدالحمید میرزا ناصرالدوله در دوران حکومتش در کرمان، از ۱۲۹۸ تا ۱۳۰۹ هجری قمری، ساخت. ساخت بنا با مرگ ناگهانی او نیمه‌کاره ماند و جای خالی کاشی‌ها هنوز روی سردر پیداست. شیب زمین، باغ را به رشته‌ای از آبشارها و حوض‌های پلکانی تبدیل کرده که از سردر پایین تا کوشک بالا کشیده شده‌اند.
باغهای مازندران و خراسان جنوبی
عباس‌آباد بهشهر با بقیه‌ی باغهای این فهرست فرق دارد، چون در دل جنگل‌های دامنه‌ی البرز ساخته شده و نه در کویر. شاه عباس یکم این مجموعه را در سال‌های ۱۰۲۰ و ۱۰۲۱ هجری قمری ساخت و گستره‌ی آن به نزدیک ۶۰۰ هکتار می‌رسد. سدی با دیواره‌ی ساروجی، دریاچه، گل‌باغ، کاخ، گرمابه، آسیاب آبی و دو برج آجری بخش‌های آن‌اند. در میان دریاچه بنای آجری چهارطاقی هست که وقتی دریاچه پر آب است، به زیر آب می‌رود و فقط بالای آن پیداست.
باغ اکبریه در بیرجند در چند مرحله از دوره‌ی قاجار تا پهلوی ساخته شد و قدیمیترین عمارتش به حشمت‌الملک، حاکم قهستان، تعلق دارد. این باغ تا سال ۱۳۵۷ خانه و دارالحکومه‌ی حاکمان محلی بود و آخرین مالکش، اسدالله علم، آن را وقف آستان قدس رضوی کرد. امروز باغ و عمارت‌هایش موزه و فضای گردشگری‌اند.
ثبت جهانی و چالش‌های امروز
کمیتهی میراث جهانی یونسکو در نشست سیوپنجم خود در سال ۱۳۹۰ (۲۰۱۱ میلادی) این نه باغ را به صورت یک اثر زنجیره‌ای و با پنج معیار یکم، دوم، سوم، چهارم و ششم ثبت کرد. محدوده‌ی ثبت‌شده حدود ۷۱۶ هکتار است و حریمی حدود ۹۷۴۰ هکتاری دارد. یونسکو باغ ایرانی را نمونه‌ای از نبوغ خلاق انسان می‌داند و تأکید می‌کند که اصل چهارباغ بیش از دو هزار سال پابرجا مانده و بر باغ‌سازی در غرب آسیا و فراتر از آن اثر گذاشته است. فهرست کامل آثار جهانی ایران را در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران ببینید.
بزرگ‌ترین چالش باغهای ایرانی آب است. باغی که با قنات زنده بود، با خشک شدن قنات یا افت آب زیرزمینی ناچار به چاه و آبیاری مکانیکی رو می‌آورد و این تغییر کم‌کم چهره‌ی باغ را عوض می‌کند. رشد شهرها هم باغ‌هایی را که روزی بیرون شهر بودند، مانند اکبریه، به درون بافت شهری کشانده است. در اسفند ۱۴۰۴ (مارس ۲۰۲۶ میلادی) هم کاخ چهلستون در جریان حمله‌های هوایی به اصفهان آسیب دید و از بهار ۱۴۰۵ مرمت اضطراری آن آغاز شده است.
راهنمای دیدن باغهای ایرانی
بهار بهترین فصل دیدن باغ‌هاست؛ درختان سبزند، گل‌ها باز شده‌اند و آب در جویها بیشتر است. پاییز هم برای رنگ برگها دیدنی است. در شهرهای کویری مانند یزد و کاشان، در تابستان صبح زود یا ساعت‌های پایانی روز را انتخاب کنید.
- مسیر فارس: باغ ارم را در شیراز ببینید و پاسارگاد را با تخت جمشید در یک سفر یک‌روزه ترکیب کنید.
- مسیر اصفهان و کاشان: چهلستون در مرکز اصفهان است و باغ فین را می‌شود با بافت تاریخی کاشان یکجا دید.
- مسیر یزد و کرمان: دولت‌آباد در خود یزد و پهلوان‌پور در مهریز است. باغ شاهزاده‌ی ماهان را با سفر به کرمان ترکیب کنید.
- دو باغ دورتر: عباس‌آباد در شرق مازندران و اکبریه در بیرجند هرکدام سفر جداگانه‌ای می‌خواهند.
- رفتار درست در باغ: وارد باغچه‌ها و جویها نشوید و به درختان کهن آسیب نزنید؛ این باغ‌ها با همان آب و گیاه زنده‌اند.
اگر می‌خواهید جای این نه باغ را کنار دیگر آثار جهانی ایران ببینید و مسیر سفرتان را روی نقشه بچینید، نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران را باز کنید.
پرسش‌های رایج
باغ ایرانی چه زمانی ثبت جهانی شد؟
مجموعهی نه باغ با عنوان «باغ ایرانی» در سال ۱۳۹۰ خورشیدی (۲۰۱۱ میلادی) در نشست سیوپنجم کمیتهی میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
کدام باغ‌ها در فهرست میراث جهانی ثبت شده‌اند؟
باغ پاسارگاد، باغ ارم شیراز، چهلستون اصفهان، باغ فین کاشان، عباس‌آباد بهشهر، باغ شاهزاده‌ی ماهان، دولت‌آباد یزد، پهلوان‌پور مهریز و اکبریه بیرجند؛ نه باغ در شش استان.
چهارباغ یعنی چه؟
چهارباغ الگویی است که در آن باغ با دو محور آب یا خیابان به چهار بخش تقسیم می‌شود. کهنترین نمونه‌ی شناخته‌شده‌ی آن باغ شاهی پاسارگاد از سدهی ششم پیش از میلاد است.
قدیمیترین باغ ایرانی کدام است؟
باغ شاهی پاسارگاد که کوروش بزرگ در سدهی ششم پیش از میلاد ساخت، کهنترین باغ ایرانی شناختهشده است. از آن امروز جویهای سنگی و پی کوشکها باقی مانده است.
بهترین زمان بازدید از باغهای ایرانی کی است؟
بهار بهترین زمان است، چون درختان سبزند و آب جویها بیشتر است. پاییز هم برای رنگ برگها دیدنی است و در شهرهای کویری بهتر است صبح زود یا عصر به باغ بروید.
