خشک‌ترین شهر بزرگ ایران قرن‌ها با قنات و بادگیر و دیوارهای گلی زنده مانده است. بافت تاریخی یزد، از مسجد جامع و منارههای بلندش تا آتشکده و کوچه‌های ساباط‌دار، را بشناسید و برای قدم زدن در آن آماده شوید.
غروب که روی یکی از بام‌های کاه‌گلی بافت قدیم یزد بایستید، خط آسمان شهر را بادگیرها می‌سازند: برج‌های چهارگوش و هشت‌گوش که بالای خانهها و آب‌انبارها سر کشیده‌اند، گنبدهای خشتی و در میانشان دو منارهی کاشی‌پوش مسجد جامع که بلندترین منارههای ایران به شمار میآیند. یزد خشک‌ترین شهر بزرگ ایران است و بارش سالانه‌اش به ۶۰ میلی‌متر هم نمی‌رسد. با این حال هزار سال و بیشتر است که در همین جا زندگی جریان دارد؛ به لطف قنات‌هایی که آب را از کوه‌ها به زیر شهر می‌آورند و معماری‌ای که با گرما کنار آمده است.
کمیته‌ی میراث جهانی در ۱۸ تیر ۱۳۹۶ (۹ ژوئیهی ۲۰۱۷) «شهر تاریخی یزد» را در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. در ادامه از پیشینه‌ی یزد، معماری بیابانی‌اش، مسجد جامع، میراث زرتشتی شهر و دیدنی‌های دیگر بافت تاریخی می‌گوییم و نکته‌هایی برای بازدید آورده‌ایم.
بافت تاریخی یزد کجاست و چه چیزی ثبت شده؟
یزد در میانه‌ی فلات ایران، در محاصره‌ی بیابان و نزدیک به راه‌های تاریخی ادویه و ابریشم قرار دارد و مرکز استان یزد است. محدوده‌ی ثبت‌شده حدود ۱۹۶ هکتار از هسته‌ی قدیمی شهر را در بر می‌گیرد و حریمی نزدیک به ۶۶۶ هکتار دورش را گرفته است. این بافت پیش‌تر، در سال ۱۳۸۴، در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده بود. یزد را «شهر بادگیرها» هم می‌خوانند و در منابع خارجی Historic City of Yazd آمده است.
یونسکو فهرست بلندی از عناصر این بافت برمی‌شمارد: محله‌های سنتی، شبکه‌ی قنات، خانه‌های قدیمی، بازارها، حمام‌ها، آب‌انبارها، مسجدها، کنیسه‌ها، آتشکده‌های زرتشتی و باغ تاریخی دولتآباد. به نوشته‌ی یونسکو، یزد از موج نوسازی‌ای که بسیاری از شهرهای خشتی را از میان برد جان سالم به در برد و هنوز پیروان سه دین اسلام، یهودیت و زرتشتی در آن کنار هم زندگی می‌کنند.
از ایساتیس تا پایتخت آل مظفر
شواهد باستان‌شناختی در حدود ۱۲ کیلومتری شمال یزد از سکونت در این منطقه در دوره‌ی هخامنشی خبر می‌دهند. پلینی، نویسنده‌ی رومی سده‌ی نخست میلادی، از شهری به نام «ایساتیس» یاد میکند که برخی پژوهشگران آن را با یزد یکی می‌دانند. اهمیت شهر در دوره‌ی ساسانی بیشتر شد؛ در زمان یزدگرد یکم ضرابخانه‌ای در یزد به کار افتاد و کتاب «تاریخ یزد» که در سده‌ی نهم هجری نوشته شده، بنیاد دوباره‌ی شهر را به یزدگرد دوم نسبت می‌دهد.
پس از ورود اسلام، یزد با پرداخت مالیات توانست زرتشتی بماند و اسلام به‌تدریج دین غالب شهر شد. موقعیت دور از دسترس شهر در بیابان، آن را از بسیاری از جنگ‌ها دور نگه داشت و در زمان یورش مغول پناهگاه کسانی شد که از ویرانی دیگر شهرها می‌گریختند. مارکوپولو که در سال ۱۲۷۲ میلادی از یزد گذشت، از بازرگانی پررونق و پارچه‌های ابریشمی آن نوشت. در سده‌ی هشتم هجری، یزد مدتی پایتخت آل مظفر بود و بخش مهمی از مسجد جامع و دیگر بناهای مهم شهر از همین دوره است.
معماری‌ای برای زنده ماندن در بیابان
یونسکو یزد را گواه زنده‌ی استفاده‌ی هوشمندانه از منابع اندک بیابان می‌داند. در این شهر همه‌چیز از خاک ساخته شده است: دیوارها، و با طاق و گنبد، سقف‌ها. خانهها حیاط‌هایی گود دارند که پایین‌تر از سطح کوچه است و به سرداب‌ها و فضاهای زیرزمینی راه می‌دهند. بادگیرها هوای بیرون را به درون خانه می‌کشند و دیوارهای ضخیم گلی گرمای روز را دیر به داخل راه می‌دهند. حاصل، خرداقلیمی است که در تابستان داغ یزد زندگی را ممکن میکند.
کوچه‌ها هم برای سایه طراحی شده‌اند. بسیاری از آن‌ها «ساباط» دارند، یعنی بخش‌هایی سرپوشیده، و رشته‌ای از طاق‌ها از روی کوچه می‌گذرد تا رهگذر را از آفتاب در امان نگه دارد. به نوشته‌ی یونسکو، هر محله‌ی یزد روی یک قنات بنا شده و مرکز محله‌ای با آب‌انبار، حمام، مسجد و تکیه دارد. بسیاری از این بناهای عمومی وقفی‌اند و شبکه‌ی وقف هنوز در اداره‌ی محله‌ها نقش دارد.
بادگیر در یزد فقط برای خانهها نیست. آب‌انبارها هم با چند بادگیر هوای مخزن را تازه و خنک نگه می‌داشتند و یخچال‌ها، که یخ زمستان را برای تابستان نگه می‌داشتند، به همین شیوه کار می‌کردند. بلندترین بادگیر خشتی شناخته‌شده‌ی جهان، به بلندی ۳۳٫۸ متر، در باغ دولتآباد یزد است. این باغ را محمدتقی‌خان بافقی در حدود سال ۱۱۲۶ خورشیدی (۱۷۴۷ میلادی) ساخت و برای آبرسانی به آن قناتی حدود ۶۵ کیلومتری از مهریز تا یزد کشید. باغ دولتآباد هم جزو بافت ثبت‌شده‌ی یزد است و هم یکی از باغ‌های باغ ایرانی در فهرست یونسکو.
مسجد جامع یزد
مسجد جامع یزد مهم‌ترین بنای تاریخی شهر است و بر پایه‌ی روایت‌های تاریخی بر جای آتشکده‌ای کهن ساخته شده است. بنای کنونی چند دوره‌ی ساخت را پشت سر گذاشته است. سردر، ایوان اصلی و گنبد در دوره‌ی ایلخانی، میان سال‌های ۷۲۴ تا ۷۲۸ هجری، ساخته شدند. محراب کاشی معرق مسجد از دوره‌ی آل مظفر است و نام سازنده و تاریخ ساختش روی دو کاشی ستاره‌ای آمده است. گنبد با نقش‌های هندسی آبی و سیاه روی زمینه‌ای نخودی در حدود ۷۷۷ هجری کامل شد. کتیبه‌ی سردر نام جهانشاه قراقویونلو و تاریخ ۸۶۱ هجری را دارد.
دو منارهی مسجد با ارتفاع حدود ۵۲ متر بلندترین منارههای ایران شمرده میشوند. این مناره‌ها در دوره‌ی صفوی ساخته شدند، در زلزله‌ای در سال ۱۸۱۵ میلادی فرو ریختند و در دوره‌ی قاجار به همان شکل دوباره برپا شدند. یکی از ویژگی‌های گنبدخانه، روشنایی غیرمستقیم آن است که از بازتاب نور خورشید روی گچ سفید گنبد و دیوارها به دست می‌آید. مسجد جامع یزد در سال ۱۳۱۳ خورشیدی در فهرست آثار ملی ثبت شد و تصویرش سال‌ها روی اسکناس ۲۰۰ ریالی بود. گفته می‌شود برخی از میله‌های قنات زارچ، یکی از قنات‌های ثبت‌شده در پرونده‌ی قنات ایرانی، در محدوده‌ی مسجد قرار دارد و از راه پایابی به آب آن دسترسی بوده است.
میراث زرتشتی یزد
یزد از مهم‌ترین کانون‌های زندگی زرتشتیان ایران است. آتشکدهی یزد، که آتش بهرام نامیده می‌شود، یکی از نُه آتش بهرام جهان و تنها نمونه‌ی آن در ایران است؛ هشت آتش بهرام دیگر در هند قرار دارند. بنای کنونی آتشکده در سال ۱۳۱۳ خورشیدی (۱۹۳۴ میلادی) با کمک مالی پارسیان هند ساخته شد. بر پایه‌ی روایت زرتشتیان، آتش آن از حدود سال ۴۷۰ میلادی روشن است و پیش از رسیدن به یزد، صدها سال در عقدا و سپس در اردکان نگهداری می‌شد. بازدیدکنندگان غیرزرتشتی آتش را از پشت شیشه میبینند و تنها زرتشتیان به جایگاه آن وارد میشوند.
در حاشیه‌ی شهر، دخمه‌ها بر فراز تپه‌هایی خاکی قرار دارند؛ جایی که زرتشتیان در گذشته مردگان خود را می‌گذاشتند. زرتشتیان یزد هنوز جشن‌های کهن خود را برگزار می‌کنند و جشن سده با برافروختن آتش، در یزد و کرمان به شکلی نزدیک به گذشته برپا می‌شود. هنگام بازدید از آتشکده و دخمه‌ها، این مکان‌ها را جای آیین و باور مردمی زنده ببینید و آرامش و احترامشان را نگه دارید.
دیدنی‌های دیگر بافت تاریخی
- مجموعه‌ی امیرچخماق: مسجدی که به دستور امیر جلال‌الدین چخماق، حاکم یزد در دوره‌ی تیموری، در سال ۸۴۱ هجری کامل شد، همراه با میدان و تکیه‌ای با نمای سه‌طبقه‌ی طاق‌نماها و نخلی چوبی که در عزاداری محرم به کار می‌رود.
- بقعه‌ی دوازده امام: آرامگاهی آجری از سده‌ی پنجم هجری که کهن‌ترین بنای تاریخ‌دار شهر است.
- موزه‌ی آب: موزه‌ای که از سال ۱۳۷۹ ابزار و فنون سنتی ذخیره و تقسیم آب را نشان می‌دهد و برای فهم شبکه‌ی قنات یزد جای خوبی برای شروع است.
- باغ دولتآباد: باغی که سازنده‌اش آن را خانه و مقر حکومت خود کرد، با عمارت‌ها، آب‌انبار، اصطبل‌ها و عمارت بادگیرش.
ثبت جهانی و چالش‌های امروز
یزد بر پایه‌ی دو معیار ثبت شد. نخست اینکه گواه نظام ساخت‌وساز بسیار پیچیده‌ای با خاک و سازگاری شیوه‌ی زندگی با محیطی سخت در طول هزاره‌هاست و سنت‌های اجتماعی‌ای مثل وقف را زنده نگه داشته است. دوم اینکه نمونه‌ی برجسته‌ای از سکونتگاه انسانی است که با قنات و معماری خاکی از منابع اندک بیابان بهترین بهره را برده است.
نوسازی از دهه‌ی ۱۳۱۰ خورشیدی چند خیابان پهن از میان بافت گذراند، اما بیشتر آن بیرون از هسته‌ی تاریخی بود و مردم و مدیران شهر بخش‌های بزرگی از بافت قدیم را دست‌نخورده نگه داشتند. حدود ۸۰ درصد بافت ملک خصوصی است و بخش بزرگی از آن هنوز مسکونی است. بخشی از دانشگاه یزد و شماری هتل و رستوران در خانه‌های قدیمی مرمت‌شده جا گرفته‌اند. یونسکو در ثبت یزد خواسته است که برای مالکان خانه‌های خشتی راهنمای نگهداری تهیه شود و آمادگی بافت در برابر زلزله بررسی شود.
راهنمای بازدید از بافت تاریخی یزد
یزد تابستان‌های داغی دارد و در بیش از سی روز سال دمای هوا به چهل درجه یا بیشتر می‌رسد. بهترین زمان سفر فروردین و اردیبهشت و سپس مهر و آبان است. زمستان روزهای آفتابی و ملایمی دارد اما صبح‌ها گاه سرد و زیر صفر است.
- پیاده بگردید: بافت تاریخی را فقط با قدم زدن می‌شود فهمید. برای دیدن مسجد جامع، امیرچخماق، آتشکده، باغ دولتآباد و کوچه‌های اطراف دست‌کم دو روز در نظر بگیرید.
- بام‌ها را از دست ندهید: برخی بناها و اقامتگاه‌های بافت، دسترسی به بام دارند. ساعت غروب بهترین زمان برای دیدن بادگیرها و مناره‌هاست.
- حریم کوچه‌ها: بیشتر خانه‌های بافت مسکونی‌اند. در کوچه‌ها آرام بگردید و بی‌اجازه از مردم و درِ خانهها عکس نگیرید.
- پوشش مناسب: برای ورود به مسجدها و مکان‌های مذهبی، پوشش مناسب این فضاها را رعایت کنید.
از یزد می‌شود به مهریز و باغ پهلوان‌پور سر زد که آب قنات حسن‌آباد مشیر از آن می‌گذرد. فهرست همه‌ی آثار جهانی ایران را در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران آورده‌ایم و جای آن‌ها روی نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران مشخص است.
پرسش‌های رایج
بافت تاریخی یزد چه زمانی ثبت جهانی شد؟
شهر تاریخی یزد در ۱۸ تیر ۱۳۹۶ (۹ ژوئیهی ۲۰۱۷) در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
چرا به یزد شهر بادگیرها میگویند؟
بسیاری از خانهها و آبانبارهای یزد بادگیر دارند که هوای بیرون را به درون میکشد و خنک میکند. بلندترین بادگیر خشتی جهان، به بلندی ۳۳٫۸ متر، هم در باغ دولتآباد یزد است.
منارههای مسجد جامع یزد چند متر است؟
دو منارهی مسجد جامع یزد حدود ۵۲ متر ارتفاع دارند و بلندترین منارههای ایران به شمار میآیند.
آیا غیرزرتشتیان میتوانند از آتشکدهی یزد بازدید کنند؟
بله. بازدیدکنندگان غیرزرتشتی آتش بهرام را از پشت شیشه میبینند و تنها زرتشتیان به جایگاه آتش وارد میشوند.
بهترین زمان سفر به یزد کی است؟
فروردین و اردیبهشت و سپس مهر و آبان بهترین زمان سفر به یزد است، چون تابستان‌های شهر بسیار گرم است.
