دهم بهمن، پنجاه روز و پنجاه شب پیش از نوروز، زرتشتیان کرمان و یزد کوهی از هیزم را آتش می‌زنند. از معنای سده و روایت هوشنگ تا برگزاری امروزش و ثبت مشترک ایران و تاجیکستان در یونسکو را اینجا بخوانید.
غروب دهم بهمن در کرمان، ته خیابانی که نامش را از همین جشن گرفته، کوهی از بوته و هیزم بیابانی در باغچهی بوداغآباد انباشته‌اند و هزاران نفر دورش ایستاده‌اند. محمود روح‌الامینی، مردم‌شناس کرمانی، این لحظه را در دهه‌ی چهل خورشیدی چنین دیده بود: دو موبد سفیدپوش با لاله‌ای روشن در دست از باغچه بیرون می‌آیند، زمزمه‌کنان سه بار از سمت راست دور هیزم‌ها می‌گردند و بعد از چهار سو آتش را روشن میکنند. این جشن سده است؛ جشن کهن آتش و نیمه‌ی زمستان که زرتشتیان ایران هنوز آن را برپا میکنند و از آذر ۱۴۰۲ (دسامبر ۲۰۲۳) به عنوان میراث مشترک ایران و تاجیکستان در فهرست یونسکو ثبت شده است.
در ادامه از معنای نام سده و ریشه‌های آن در شاهنامه و تاریخ‌ها می‌گوییم، سراغ برگزاری امروزش در کرمان، یزد و جاهای دیگر می‌رویم و نکته‌هایی برای کسی که می‌خواهد کنار این آتش بایستد آورده‌ایم.
سده یعنی چه و چرا دهم بهمن؟
سده از «صد» می‌آید و درباره‌ی این صد چند توضیح در دست است. ابوریحان بیرونی نوشته است اگر روزها و شب‌ها را جداگانه بشمارند، از سده تا پایان سال صد به دست می‌آید؛ یعنی پنجاه روز و پنجاه شب تا نوروز مانده است. توضیح دیگر این است که زمستان بزرگ در گاهشمار کهن از یکم آبان آغاز می‌شد و دهم بهمن صدمین روز آن بود. پروندهی یونسکو هم همین را می‌گوید: سده در گاهشمار مردمی روزی است که سخت‌ترین سرمای زمستان رو به پایان می‌رود و پنجاه روز و پنجاه شب به بهار مانده است.
دهم بهمن در تقویم میلادی برابر ۳۰ ژانویه است و در برخی سالها به ۲۹ ژانویه می‌افتد. این روز، چهل روز پس از شب یلدا است؛ در گاهشمار مردمی، «چله‌ی بزرگ» که از شب یلدا شروع میشود حوالی سده به پایان می‌رسد و «چله‌ی کوچک» آغاز میشود. عشایر سیرجان و بافت شب دهم بهمن با چهل شاخه از درختان هرس‌شده، به نشانه‌ی چهل روز چله‌ی بزرگ، آتش می‌افروزند و می‌خوانند: «سده سده دهقانی / چهل کنده سوزانی / هنوز گویی زمستانی».
از هوشنگ تا مرداویج؛ پیشینه‌ی جشن
فردوسی پیدایش آتش و بنیاد سده را به هوشنگ، دومین شاه پیشدادی، نسبت می‌دهد. هوشنگ در کوه ماری می‌بیند، سنگی به سویش پرتاب می‌کند، سنگ به سنگ دیگری می‌خورد و از برخورد آن‌ها فروغی می‌جهد. مار می‌گریزد، اما راز آتش آشکار میشود و هوشنگ آن شب آتشی بلند می‌افروزد:
یکی جشن کرد آن شب و باده خورد / سده نام آن جشن فرخنده کرد
روایت‌های دیگری هم هست. در «نوروزنامه» آمده که فریدون روزی که ضحاک را گرفت، جشن سده را بنیاد نهاد. تاریخ‌نویسانی مانند بیرونی، بیهقی و گردیزی سده را یکی از سه جشن بزرگ ایرانیان دانسته‌اند که در دوره‌ی اسلامی هم تا اواخر دوره‌ی خوارزمشاهیان دوام آورد. مشهورترین گزارش، از سده‌ای است که مرداویج زیاری در سال ۳۲۳ هجری در اصفهان برپا کرد؛ در دو سوی زاینده‌رود آتش‌های بزرگ افروختند و جشن با موسیقی و سور همراه بود. بیهقی هم از جشن سده‌ای در زمان سلطان مسعود غزنوی در سال ۴۳۰ هجری گزارش داده است.
در سنت زرتشتی، آتش نماد روشنی و پاکی است و سده جشن پیروزی گرما و روشنایی بر سرما و تاریکی شمرده میشود. با این حال برای بیشتر ایرانیانی که امروز کنار آتش سده جمع می‌شوند، این جشنی ملی و همگانی است و آیین ویژه‌اش همان افروختن آتش و شادی کنار آن است.
سده در کرمان؛ بزرگ‌ترین آتش
کرمان دهه‌هاست شناخته‌شده‌ترین و پرجمعیت‌ترین جشن سده را برگزار می‌کند. جایگاه همیشگی آن باغچهی بوداغآباد در انتهای خیابان سده و کنار زیارتگاه شاه‌مهرایزد است. زرتشتیان در روزهای پیش از جشن هیزم و بوته‌های بیابانی را در میانه‌ی باغچه روی هم می‌چینند و موبدان هنگام غروب آن را با آتشی که از آتشکده آورده‌اند روشن میکنند. برنامه معمولاً با گات‌خوانی، نیایش، سخنرانی، نقالی و شاهنامه‌خوانی همراه است. به گزارش خبرگزاری مهر، هنگام افروختن آتش جمعیت به هزاران نفر می‌رسد و بخش بزرگی از حاضران زرتشتی نیستند.
روح‌الامینی از رسم‌های دیگری هم در سده‌ی کرمان می‌گوید: ساعت‌ها طول می‌کشید تا شعله‌ها فروکش کند و جوان‌ها بتوانند از روی بوته‌های پراکنده بپرند؛ سوارکاران در گذشته زودتر از دیگران خود را به آتش می‌زدند و هنرنمایی می‌کردند؛ و کشاورزان کمی از خاکستر سده را به کشتزار خود می‌بردند، به این باور که گرما و برکت را به زمین می‌برد. به گفتهی او در گذشته‌ای نه چندان دور این مراسم روی پشت‌بام‌ها برگزار می‌شد، اما همیشه آشکار و همگانی بوده است.
صادق هدایت هم در جوانی سده‌ی کرمان را دیده و از آن گزارشی نوشته است. به روایت او پنجاه روز مانده به نوروز، خروارها بوته و هیزم درمنه در باغچهی بوداغآباد گرد می‌آوردند، برای مهمانان نوشیدنی و شیرینی و میوه می‌چیدند و اول غروب دو موبد با دو لاله‌ی روشن بوته‌ها را آتش می‌زدند. وقتی آتش زبانه می‌کشید، چندین هزار نفر با فریاد شادی دور آن می‌گشتند و می‌خواندند: «سد به سده، سی به گله، پنجاه به نوروز».
یزد، تهران و جاهای دیگر
در یزد، جشن اصلی شهر در سال‌های اخیر در باشگاه جوانان زرتشتی برگزار شده است و روستاها و محله‌های زرتشتی‌نشین هم آتش خودشان را دارند؛ از زین‌آباد در حوالی تفت تا مجموعه‌ی فرهنگی نصرت‌آباد. زنان با جامه‌های سنتی سبز و رنگارنگ زرتشتی دف می‌زنند و موبدان با کتاب نیایش در دست کنار هیزم‌ها می‌ایستند. در گذشته آوردن هیزم کار نوجوانان پسر بود که همراه چند مرد بزرگ‌تر به کوه‌های اطراف می‌رفتند و بوته‌های خار شتر گرد می‌آوردند؛ برای بسیاری از آن‌ها این نخستین دوری از خانه بود و با جشنی خانوادگی همراه می‌شد. این رسم امروز تقریباً از میان رفته است.
جشن سده جاهای دیگری هم برگزار میشود: در روستاهای اطراف میبد و اردکان، بافق، بردسکن، روستاهای پیرحاجات و کلشانه در طبس و دوحصاران در سرایان. زرتشتیان تهران هم هر سال در باغ کوشک ورجاوند کرج جشن می‌گیرند و ایرانیان بیرون از کشور، از سوئد تا آمریکا و استرالیا، در همین روز آتش روشن میکنند.
سده در تاجیکستان و ثبت جهانی
در تاجیکستان این جشن را «سَده» می‌نامند و از سال ۲۰۱۷ میلادی به طور رسمی برگزار میشود. پروندهی یونسکو جلوه‌های مشترک دو کشور را چنین برمی‌شمارد: آواز و رقص و نیایش گرد آتش، دعای خیر و پیشکش میوه‌ی تازه و خشک. در دوشنبه، پایتخت تاجیکستان، برنامه‌ی سده در باغ حکیم فردوسی با نمایش هنرهای مردمی و صنایع دستی و حتی مسابقه‌ی بهترین سفره و بهترین ترانه در وصف سده برگزار شده است. سده آغاز سنتی کار کشاورزی فصل تازه هم هست؛ کشاورزان به زمین کود می‌دهند و باغداران درخت‌ها را هرس میکنند و پس از جشن، مردم روستاها با هم جوی‌ها و آبگیرها را لای‌روبی و پل‌ها را تعمیر میکنند.
یونسکو در هجدهمین نشست کمیته‌ی بین‌الدولی پاسداری از میراث ناملموس، در آذر ۱۴۰۲ (دسامبر ۲۰۲۳) در شهر کاسانه‌ی بوتسوانا، «جشن سده» را با پروندهی مشترک ایران و تاجیکستان در فهرست معرف میراث ناملموس بشری ثبت کرد. به گفتهی پرونده، دانش این جشن، از جمله پخت خوراک‌های سنتی آن، از راه شرکت در مراسم، تماشا و قصه‌گویی منتقل میشود و رسانه‌ها، پژوهش‌ها و همایش‌ها هم در انتقالش سهم دارند. سده پیش از این در ایران در فهرست میراث ملی هم ثبت شده بود. فهرست کامل عناصر ایرانی را در مقاله‌ی میراث ناملموس ایران در یونسکو ببینید.
چالش‌ها و پاسداری
بزرگ‌ترین تغییر سده در دهه‌های اخیر، جابه‌جایی آن از پشت‌بام‌ها و دشت‌ها به محوطه‌های محصور و سالن‌ها بوده است. در برخی سالها آتش بیرون روشن نمی‌شود و همه‌ی برنامه داخل نیایشگاه‌ها برگزار میشود و گاهی هم حضور در مراسم به خود جامعه‌ی زرتشتی محدود شده است. آیین‌های جانبی مثل هیزم‌آوری نوجوانان کم‌رنگ شده و برای بسیاری از شهرنشینان، سده فقط نامی در تقویم است. در مقابل، انجمن‌های زرتشتی هر سال برنامه را تدارک می‌بینند و ایرانیان بیشتری با این جشن آشنا شده‌اند و به آن می‌آیند.
اگر می‌خواهید جشن سده را ببینید
- زمان: دهم بهمن، نزدیک غروب آفتاب. آتش معمولاً پس از نیایش موبدان روشن میشود؛ زودتر برسید تا جای مناسبی پیدا کنید.
- کجا: باغچهی بوداغآباد کرمان بزرگ‌ترین و همگانی‌ترین برنامه را دارد. برای یزد و تهران، برنامه‌ی انجمن‌های زرتشتی را چند روز قبل دنبال کنید؛ مکان و شرایط حضور ممکن است هر سال فرق کند.
- هوا: شب‌های بهمن در کرمان و یزد سرد است و ممکن است ساعت‌ها در فضای باز بایستید. لباس گرم و کفش مناسب بپوشید.
- احترام به آتش: آتش برای زرتشتیان مقدس است. چیزی در آن نیندازید، کنار آن سیگار روشن نکنید و هنگام نیایش موبدان ساکت بمانید.
- عکاسی: از فاصله‌ی امن عکس بگیرید، مسیر موبدان را نبندید و برای عکس از نزدیک از افراد اجازه بگیرید.
سفر سده را میشود با گشتی در شهر تاریخی یزد یا بازار و محله‌های قدیمی کرمان ترکیب کرد. زمستان فصل خوبی برای دیدن شهرهای کویری است و روزهای آفتابی‌اش برای پیاده‌روی دلپذیر است. اگر دنبال جشن‌های دیگری برای سفرهای فصلی هستید، تقویم جشن‌ها و آیین‌های محلی ایران را ببینید.
پرسش‌های رایج
جشن سده چه روزی است؟
جشن سده دهم بهمن هر سال برگزار میشود که برابر ۳۰ ژانویه و در برخی سالها ۲۹ ژانویه است. آتش سده نزدیک غروب آفتاب افروخته میشود.
چرا به این جشن سده میگویند؟
سده از واژهی صد گرفته شده است. به گفتهی بیرونی از این روز تا نوروز پنجاه روز و پنجاه شب، یعنی روی هم صد شبانهروز، مانده است و توضیح دیگر این است که دهم بهمن صدمین روز زمستان بزرگ در گاهشمار کهن بوده است.
جشن سده در کدام شهرها برگزار میشود؟
مشهورترین جشن سده در باغچهی بوداغآباد کرمان برگزار میشود. زرتشتیان یزد و روستاهای اطراف، تهران و کرج و چند شهر و روستای دیگر هم این جشن را برپا میکنند.
جشن سده چه زمانی ثبت جهانی شد؟
جشن سده در آذر ۱۴۰۲ (دسامبر ۲۰۲۳) با پروندهی مشترک ایران و تاجیکستان در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد.
آیا غیرزرتشتیان می‌توانند در جشن سده شرکت کنند؟
بله، بخش همگانی جشن، به ویژه در کرمان، برای همه باز است و بسیاری از حاضران زرتشتی نیستند. فقط شرایط حضور ممکن است هر سال فرق کند، پس اطلاعیه‌ی انجمن‌های زرتشتی را دنبال کنید.
