موسیقی، جشنها، آیینها و هنرهای دستی ایرانی که در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شدهاند؛ از ردیف و نوروز تا آینهکاری.
از ردیف موسیقی ایرانی تا آینهکاری، ایران ۲۷ عنصر در فهرستهای میراث ناملموس یونسکو دارد. فهرست کامل آنها را با سال ثبت و کشورهای شریک اینجا ببینید.
ردیف مجموعهی نغمههای کهن موسیقی ایرانی است که در هفت دستگاه و چند آواز چیده شده و نسل به نسل، از استاد به شاگرد رسیده است. قصهی شکلگیریاش در دربار قاجار، راه آموختنش و ثبت جهانیاش را اینجا بخوانید.
نوروز با لحظهی اعتدال بهاری آغاز میشود و از خانهتکانی و چهارشنبهسوری تا سیزدهبهدر ادامه دارد. ریشهها، سفرهی هفتسین، رسمهای محلی ایران و ماجرای ثبت جهانی نوروز از هفت تا سیزده کشور را اینجا بخوانید.
تشت آبی که فرات است، سواری سبزپوش که شعرش را با آواز میخواند و اسبی سفید بیسوار. تعزیه نمایشی است که در آن همهچیز نشانه است؛ تاریخچه، نقشها، موسیقی و جاهای دیدنش را اینجا بخوانید.
دری کوتاه که باید از آن خم شد، گودی هشتضلعی و مرشدی که پشت ضرب شاهنامه میخواند. آیین پهلوانی و زورخانهای ورزشی است که با اخلاق جوانمردی گره خورده؛ تاریخچه، ابزارها، آداب و جاهای دیدنش را بخوانید.
بخشیها نوازندگان دوتار در شمال خراساناند که به ترکی، کرمانجی، ترکمنی و فارسی داستان میگویند و آواز میخوانند. با مقامها، سازشان، استادان نامدارشان و ثبت جهانی این موسیقی در سال ۲۰۱۰ آشنا شوید.
زن قشقایی بینقشه میبافد و بافندهی کاشانی با نقشهای که جای هر گره را معلوم کرده. یونسکو این دو شیوهی قالیبافی را در سال ۲۰۱۰ جداگانه ثبت کرد؛ از پشم و روناس تا دار و گره را اینجا بخوانید.
هر سال در دومین جمعهی مهر، مردم فین و خاوه در مشهد اردهال کاشان قالیای را به یاد سلطانعلی در جوی آب میشویند. داستان این آیین، نقش هر گروه، پیوندش با تقویم خورشیدی و ثبت آن در یونسکو را اینجا بخوانید.
استادکارانی که لنجی چندتنی را بیهیچ نقشهای میسازند و ناخداهایی که از رنگ آب هوا را پیشبینی میکردند. لنجسازی و دریانوردی سنتی خلیج فارس از ۲۰۱۱ در فهرست نیازمند پاسداری فوری یونسکو است.
مرشدی که عصایش را به زمین میکوبد و شب سهرابکشی قهوهخانه را به گریه میاندازد. نقالی، قصهگویی حماسی ایرانی، از ۲۰۱۱ در فهرست فوری یونسکو است؛ از تاریخچه و طومار تا جاهایی که هنوز میشود نقال را شنید.
سه نفر کنار تنور، خمیری که به نازکی کاغذ میشود و نانی که در عروسی و سوگ و سفرهی هر روز تقسیم میشود؛ داستان لواش، نانهای نازک ایران و ثبت جهانی مشترک ایران، آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان و ترکیه.
دو ستون سنگی در دو سر میدان نقش جهان، قدیمیترین دروازههای چوگان جهاناند. چوگان، بازیای که دنیا با نام پولو میشناسد، از دربار ساسانی تا شاهنامه و یونسکو راه درازی آمده است.
کمانچه بیش از هزار سال است که در موسیقی ایران صدا میدهد؛ از دربار صفوی و قاجار تا عروسیهای لرستان و صحنهی کنسرتهای امروز. ساختمان ساز، شیوهی نواختن، گونههای محلی و ثبت مشترکش با آذربایجان در یونسکو را بخوانید.
دوتار با دو سیم و کاسهای از چوب توت، صدای اصلی موسیقی خراسان و ترکمنصحراست. از گونههای شمال و شرق خراسان تا دوتار ترکمن، شیوهی ساخت، استادان و ثبت جهانی این ساز در سال ۲۰۱۹ را بشناسید.
هر تابستان دامنههای چالدران پر از چادر ارمنیانی میشود که برای سه روز دعا، تعمید و دیدار به قرهکلیسا آمدهاند. این زیارت سالانه با پروندهی مشترک ایران و ارمنستان در یونسکو ثبت شده است.
از نگارهی کیومرث در شاهنامهی شاه طهماسب تا کارگاههای امروز اصفهان؛ نگارگری ایرانی را از مکتبهای تبریز و هرات و اصفهان تا استادان معاصر و ثبت مشترکش در یونسکو بشناسید.
بربط در بزمهای ساسانی نواخته میشد، با نام عود به جهان اسلام و اروپا رسید و در سدهی اخیر دوباره به ارکستر ایرانی برگشت. قصهی این ساز، شیوهی ساختنش و ثبت مشترکش با سوریه در یونسکو را اینجا بخوانید.
زنجیرههای ریز ابریشمی که زنان ترکمن از حفظ روی یقه و سرآستین میدوزند؛ با تاریخچه، شیوهی دوخت، نقشها و ثبت مشترک ایران و ترکمنستان در یونسکو آشنا شوید و بدانید در گنبد کاووس و آققلا کجا آن را ببینید.
شب یلدا را خانوادهها با انار و هندوانه، آجیل و فال حافظ تا دیروقت بیدار میمانند. از معنای یلدا و چله تا رسمهای آذربایجان و خراسان و ثبت مشترک ایران و افغانستان در یونسکو را اینجا بخوانید.
از جعبهی تخم نوغان در بهار گیلان تا نخ ابریشمی که به دار قالی کاشان میرسد؛ چرخهی نوغانداری، تاریخ ابریشم ایران، وضعیت امروز گیلان و خراسان و ثبت جهانی مشترک هفت کشور را بخوانید.
دهم بهمن، پنجاه روز و پنجاه شب پیش از نوروز، زرتشتیان کرمان و یزد کوهی از هیزم را آتش میزنند. از معنای سده و روایت هوشنگ تا برگزاری امروزش و ثبت مشترک ایران و تاجیکستان در یونسکو را اینجا بخوانید.
تذهیب هنری است که صفحهی کتاب خطی را با طلا و لاجورد و نقشهای اسلیمی و ختایی میآراید. از تاریخچه و اجزای صفحهی مذهّب تا ثبت مشترک آن با چهار کشور دیگر در یونسکو را اینجا بخوانید.
خرما و چای، زولبیا و بامیه، آش رشته و نان و پنیر و سبزی؛ سفرهی افطار ایرانی و رسم افطاری دادن بخشی از سنتی است که ایران با سه کشور دیگر در یونسکو ثبت کرده است. از خوراکیها تا آداب میهمانی را اینجا بخوانید.
رباب از کهنترین سازهای آسیای مرکزی و جنوبی است و در شرق ایران، بهویژه در سیستان و بلوچستان، قرنها نواخته شده است. ساختمان ساز، جایگاهش در شعر فارسی و آیینها و ثبت مشترکش با افغانستان، تاجیکستان و ازبکستان را بخوانید.
مهرگان پس از نوروز بزرگترین جشن ایرانیان بوده است؛ جشن پاییز، برداشت محصول و دوستی. از فریدون و شاهان ساسانی تا سفرهی زرتشتیان یزد و جشن برداشت تاجیکستان، و ثبت مشترک آن در یونسکو را اینجا بخوانید.
از تکهآینههای وارداتی دورهی صفوی تا تالار آینهی کاخ گلستان و حرم شاهچراغ؛ داستان آینهکاری، شیوهی ساخت آن و ثبت جهانیاش در آذر ۱۴۰۴ بهعنوان تازهترین میراث ناملموس ایران.
یونسکو در سال ۲۰۲۱ برنامهای را ثبت کرد که خوشنویسی ایرانی را از کلاسهای رایگان سال ۱۳۲۹ به دهها هزار هنرجوی امروز رساند. از تعلیق و نستعلیق و میرعماد تا انجمن خوشنویسان و موزههای خط را اینجا بخوانید.