دو ستون سنگی در دو سر میدان نقش جهان، قدیمیترین دروازههای چوگان جهان‌اند. چوگان، بازی‌ای که دنیا با نام پولو می‌شناسد، از دربار ساسانی تا شاهنامه و یونسکو راه درازی آمده است.
بیشتر کسانی که در میدان نقش جهان اصفهان قدم می‌زنند، از کنار دو ستون سنگی در دو سر شمالی و جنوبی میدان می‌گذرند و به آنها نگاه دوباره‌ای نمی‌اندازند. این ستون‌ها دروازههای چوگان‌اند، از دورهی شاه عباس صفوی، و آنها را قدیمیترین دروازههای چوگان باقی‌مانده در جهان میدانند. شاه از ایوان عالی‌قاپو بازی را تماشا می‌کرد و میدان در روزهای جشن به زمین چوگان تبدیل می‌شد. چوگان، بازی سوارکاری‌ای که امروز در دنیا با نام «پولو» شناخته میشود، در ایران بیش از دو هزار سال پیشینه دارد و یونسکو آن را در سال ۱۳۹۶ (۲۰۱۷ میلادی) در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشری ثبت کرد.
آنچه یونسکو ثبت کرده فقط خود بازی نیست. عنوان رسمی این عنصر «چوگان، بازی سوارکاری همراه با موسیقی و روایتگری» است و همین نشان می‌دهد که در سنت ایرانی، قصه‌گو و نوازنده هم به اندازه‌ی سوارکار اهمیت دارند. تاریخ چوگان، جایگاهش در شاهنامه و نگارگری، سفرش به دنیا و جاهایی که امروز میشود آن را دید، در این نوشته آمده است.
چوگان چیست؟
در چوگان دو تیم سوارکار رو در روی هم قرار می‌گیرند و میکوشند گوی را با چوبی بلند از میان دروازهی حریف بگذرانند. واژه‌ی چوگان از فارسی میانه به ما رسیده و نام همان چوب سرکج بازی است؛ در شعر فارسی هم «گوی و چوگان» همیشه با هم می‌آیند. یونسکو حاملان این میراث را سه گروه می‌داند: بازیکنان، قصه‌گویان و نوازندگان. قصه‌گویان، که گاه نقال یا مرشدند، پیش از آغاز بازی داستان‌های حماسی یا شعر را همراه با موسیقی روایت می‌کنند.
در پرونده‌ی ثبت آمده که چوگان سنتی در نقاط مختلف ایران یکسان بازی نمی‌شود؛ اندازه‌ی زمین، شمار دوره‌ها و تعداد بازیکنان از منطقه‌ای به منطقه‌ی دیگر فرق می‌کند. در پولوی بین‌المللی امروز هر تیم چهار بازیکن دارد و بازی به دوره‌های هفت‌دقیقه‌ای به نام «چوکه» تقسیم میشود، اما چوگان محلی همیشه از این قاعده‌ها پیروی نمی‌کند. در پولوی امروزی چوب چوگان حدود ۱۲۹ سانتی‌متر طول دارد و اغلب از بامبو یا چوب‌های سبک و مقاوم ساخته میشود و گوی، با قطری حدود ۷۶ تا ۸۹ میلی‌متر، از چوب بید یا بامبوست. اسب‌های چوگان معمولاً کوتاه‌قد و چابک‌اند و هر اسب در یک بازی بیش از دو دوره به میدان نمی‌رود. یونسکو چوگان را پیوندی میان انسان، اسب و طبیعت توصیف می‌کند که هم تن را ورزیده می‌کند و هم روح را شاد.
از دربار اشکانی و ساسانی تا شاهنامه
چوگان در آغاز تمرینی نظامی برای سواره‌نظام بود. اسب معمولاً از مانع می‌گریزد، اما اسب چوگان یاد می‌گرفت به سوی مانع برود و خود را جایی قرار دهد که سوار بتواند ضربه بزند؛ اسبی که چنین تربیت می‌شد، در میدان جنگ هم کارآمد بود. در دورهی اشکانی شاهان و بزرگان از این بازی پشتیبانی می‌کردند و در دورهی ساسانی چوگان بخشی از آموزش شاهزادگان بود. روایت‌ها می‌گویند شاپور دوم در هفت‌سالگی، حدود سال ۳۱۶ میلادی، چوگان آموخت؛ فردوسی هم این ماجرا را در شاهنامه آورده است.
چوگان فقط بازی مردان نبود. نظامی گنجوی در «خسرو و شیرین» از بازی‌ای می‌گوید که در آن شیرین و ندیمانش در برابر خسرو پرویز و همراهانش چوگان می‌زنند. فردوسی هم در شاهنامه چند بار از مسابقه‌های چوگان سخن گفته است. مشهورترینِ آنها بازی سیاوش در برابر افراسیاب در توران است که نگارگران بارها آن را تصویر کرده‌اند. رودکی را نخستین شاعر پس از اسلام میدانند که از چوگان یاد کرده و پس از او سعدی، حافظ و مولانا هم گوی و چوگان را به استعاره‌ای ماندگار در شعر فارسی تبدیل کردند. عارفی منظومه‌ای به نام «گوی و چوگان» سرود و نسخه‌ای مصور از آن را شاه محمود نیشابوری، خوشنویس نامدار، در سده‌ی شانزدهم میلادی کتابت کرد.
نقش چوگان‌بازان به هنرهای دیگر هم راه یافت؛ از کاشی‌های برجسته‌ی کاشان در دورهی ایلخانی تا نسخه‌های مصور شاهنامه و دیوان حافظ. یونسکو هم به حضور پررنگ چوگان در ادبیات، ضرب‌المثل‌ها، صنایع دستی و تزئینات اشاره می‌کند. برای دیدن این تصویرها در بستر هنر نگارگری، مقاله‌ی هنر نگارگری ایرانی را بخوانید.
نقش جهان؛ میدانی که برای چوگان هم ساخته شد
چوگان در دورهی صفوی به اوج رسید. اسناد نشان می‌دهد شاه عباس اول خود چوگان‌باز بود و پیش از انتقال پایتخت به اصفهان، در قزوین هم بازی می‌کرد. وقتی در سال ۱۵۹۸ میلادی شاه عباس تصمیم گرفت پایتخت را به اصفهان بیاورد و بازسازی بزرگ شهر آغاز شد، میدان نقش جهان چنان طراحی شد که در روزهای جشن جای چوگان، رژه‌ی سپاه، چراغانی و نمایش باشد و در روزهای دیگر محل گردش و خرید مردم. شاه و مهمانانش از طبقه‌های بالای عالی‌قاپو بازی را تماشا می‌کردند.
دو دروازهی سنگی چوگان از آن دوره هنوز در میدان باقی است. اگر به اصفهان می‌روید، پیش از هر چیز سراغ این دو ستون بروید و تصور کنید میدان را بی‌حوض و بی‌باغچه، با سوارانی که از این سر تا آن سر می‌تاختند. شرح کامل بناهای میدان را در مقاله‌ی میدان نقش جهان آورده‌ایم.
در سال‌های اخیر چند بار مسابقه‌های نمایشی چوگان در خود میدان برگزار شده است؛ در بعضی از آنها بازیکنان لباس سنتی پوشیده‌اند و بازی با گنبد مسجد امام و سردر قیصریه در پس‌زمینه، تصویری از گذشته‌ی میدان را زنده کرده است.
از ایران تا جهان: چوگان چگونه پولو شد
چوگان خیلی زود از مرزهای ایران گذشت. رومیان شرقی آن را از ساسانیان آموختند و نامی برگرفته از واژه‌ی فارسی میانه بر آن گذاشتند. در چین دورهی تانگ هم محبوب شد و در عربی «صولجان» نام گرفت. پس از حمله‌ی مغول، فرمانروایان مغول که با فرهنگ ایرانی آشنا شده بودند، بازی را در قلمرو گسترده‌ی خود رواج دادند. چوگان به شبه‌قاره‌ی هند هم رسید و آن‌قدر جدی بود که قطب‌الدین ایبک، سلطان دهلی، در سال ۱۲۱۰ میلادی هنگام بازی از اسب افتاد و جان باخت.
نام امروزی پولو از منی‌پور در شمال شرقی هند می‌آید، جایی که به گوی چوبی بازی «پولو» می‌گفتند. افسران و چای‌کاران انگلیسی در دهه‌ی ۱۸۵۰ میلادی این بازی را در آنجا دیدند، در سیلچار باشگاهی برپا کردند و چند سال بعد باشگاه پولوی کلکته را بنیان گذاشتند. پولو از دهه‌ی ۱۸۶۰ به انگلستان رسید، قوانینش در دهه‌ی ۱۸۷۰ مدون شد و از آنجا به آرژانتین و آمریکا رفت. پولو در دهه‌های نخست سده‌ی بیستم چند دوره در بازیهای المپیک هم حضور داشت و امروز در حدود ۷۷ کشور بازی میشود.
ثبت در یونسکو
«چوگان، بازی سوارکاری همراه با موسیقی و روایتگری» در دوازدهمین نشست کمیته‌ی بین‌دولتی میراث ناملموس، که آذر ۱۳۹۶ (دسامبر ۲۰۱۷) در جزیره‌ی ججو در کره‌ی جنوبی برگزار شد، به‌عنوان عنصری تنها از ایران در فهرست معرف ثبت شد. این عنصر از سال ۲۰۱۰ در فهرست ملی میراث ناملموس ایران بود و آماده‌سازی پرونده‌اش از سال ۲۰۰۹ با حضور نمایندگان پنج انجمن استانی چوگان آغاز شده بود. فهرست کامل عنصرهای ایرانی را در مقاله‌ی میراث ناملموس ایران در یونسکو ببینید.
چند نکته از پرونده‌ی ثبت خواندنی است. به گفتهی یونسکو، چوگان به‌طور سنتی در خانواده و کارگاه‌ها منتقل می‌شد و هنوز خانواده‌ها و استادان محلی نگهبان اصلی آن‌اند. در دهه‌های اخیر انجمن‌های چوگان هم پدید آمده‌اند که دورهی آموزشی برگزار می‌کنند و از استادان محلی پشتیبانی می‌کنند. خود حاملان این میراث حدود ۷۰ درصد هزینه‌ی فعالیت‌ها را می‌پردازند و برنامه‌ی پاسداری شامل جشنواره‌های فصلی، آرشیو تاریخ شفاهی و کارگاه‌های شاگردی برای جوانان است. یونسکو در همان نشست از ایران به خاطر استفاده‌ی خلاقانه از رسانه‌ها برای آشنا کردن جوانان با چوگان قدردانی کرد.
جمهوری آذربایجان هم جداگانه در سال ۲۰۱۳ بازی سوارکاری «چوگان» در قره‌باغ را در فهرست نیازمند پاسداری فوری ثبت کرده است. این دو پرونده جدا از هم‌اند و هر کدام شکل محلی بازی را در کشور خود معرفی می‌کند.
کجا چوگان ببینیم؟
چوگان در ایران ورزشی همگانی نیست و برای دیدنش باید دنبال مسابقهها و برنامه‌های مشخص گشت.
- تهران: باشگاههای نوروزآباد و قصر فیروزه از زمین‌های شناخته‌شده‌ی چوگان در پایتخت‌اند و بسیاری از مسابقه‌های رسمی در آنها برگزار میشود. تیم بانوان هم در تهران فعال است.
- اصفهان: مسابقه‌های نمایشی در میدان نقش جهان، که معمولاً در مناسبت‌ها و جشن‌ها برگزار میشود، فرصتی کم‌نظیر برای دیدن بازی در زمین تاریخی آن است.
- استان‌های دیگر: هیئت‌های چوگان در چند استان فعال‌اند و برنامه‌ی پاسداری ثبت‌شده در یونسکو هم برگزاری جشنواره‌های فصلی محلی را پیش‌بینی کرده است. اخبار فدراسیون چوگان بهترین راه برای پیدا کردن برنامه‌هاست.
اگر به تماشای چوگان رفتید، همیشه پشت حصار یا دیواره‌ی کنار زمین بمانید؛ اسب در تاخت مسیرش را ناگهان عوض می‌کند و گوی سخت، با سرعت زیاد از زمین بیرون می‌پرد. از فلاش و صداهای ناگهانی نزدیک اسب‌ها پرهیز کنید. هوای معتدل بهار و پاییز تماشای بازی در زمین باز را دلپذیرتر می‌کند. و اگر روزی بازی‌ای را با نقال و نوازنده دیدید، بدانید که چوگان را همان‌طور دیده‌اید که یونسکو ثبتش کرده است.
پرسش‌های رایج
چوگان چیست؟
چوگان بازی سوارکاری ایرانی است که در آن دو تیم میکوشند گوی را با چوبی بلند از دروازهی حریف بگذرانند. پولوی امروزی از همین بازی گرفته شده است.
چوگان چه زمانی در یونسکو ثبت شد؟
چوگان با عنوان «بازی سوارکاری همراه با موسیقی و روایتگری» در آذر ۱۳۹۶ (دسامبر ۲۰۱۷) به‌عنوان عنصری تنها از ایران در فهرست معرف میراث ناملموس یونسکو ثبت شد.
دروازههای چوگان میدان نقش جهان کجاست؟
دو دروازهی سنگی چوگان از دورهی صفوی در دو سر شمالی و جنوبی میدان نقش جهان اصفهان باقی ماندهاند و آنها را قدیمیترین دروازههای چوگان جهان میدانند.
قدمت چوگان چقدر است؟
به گفتهی یونسکو چوگان بیش از دو هزار سال در ایران پیشینه دارد. در دورهی اشکانی رواج داشت و در دورهی ساسانی بخشی از آموزش شاهزادگان بود.
کجا میتوان مسابقهی چوگان دید؟
باشگاههای نوروزآباد و قصر فیروزه در تهران میزبان اصلی مسابقهها هستند و گاهی بازیهای نمایشی در میدان نقش جهان اصفهان برگزار میشود.
