میدانی ۵۶۰ متری که شاه عباس در آغاز سده‌ی هفدهم میلادی میان بازار، کاخ و دو مسجد ساخت. داستان میدان نقش جهان، بناهای اطرافش و ظرافت‌هایی که بیشتر بازدیدکنندگان از کنارشان می‌گذرند را بخوانید.
اگر عصر از زیر طاق سردر قیصریه قدم بیرون بگذارید، میدان نقش جهان یک‌باره جلوی چشمتان باز می‌شود. ۵۶۰ متر آن‌طرف‌تر، پشت حوض بزرگ، سردر فیروزه‌ای مسجد شاه ایستاده؛ سمت راست تالار چوبی عالیقاپو و سمت چپ گنبد زردفام مسجد شیخ لطفالله پیداست، و دروازه‌های سنگی چوگان هنوز در میدان پابرجاست. پیترو دلاواله، جهانگرد ایتالیایی که سال ۱۶۱۷ میلادی این‌جا را در حال ساخت دید، نوشت میدان اصفهان را بالاتر از هر میدانی در قسطنطنیه و سرزمین‌های مسیحی می‌داند و حتی آن را بر پیاتسا ناوونای رم ترجیح داد.
میدان نقش جهان قلب اصفهان صفوی بود؛ جایی که حکومت، بازار و مسجد رو در روی هم ساخته شدند. در ادامه از تاریخ ساختش می‌گوییم، چهار بنای اصلی پیرامونش را معرفی می‌کنیم، به ثبت جهانی و دردسرهای حفاظتش می‌پردازیم و در پایان نکته‌هایی برای بازدید آورده‌ایم.
میدان نقش جهان کجاست و چه نام‌هایی دارد؟
میدان در مرکز تاریخی اصفهان قرار دارد و از راه خیابان سپه به خیابان تاریخی چهارباغ وصل می‌شود. مستطیلی است به درازای ۵۶۰ و پهنای ۱۶۰ متر، یعنی نزدیک به ۹۰ هزار متر مربع. دورتادورش حدود دویست حجرهی دوطبقه ساخته شده که امروز بیشترشان محل عرضه‌ی صنایع دستی اصفهان‌اند و در میانه‌ی هر ضلع یکی از چهار بنای اصلی قرار گرفته است.
نام «نقش جهان» از باغی آمده که پیش از صفویان در همین محل بود. پس از ساخت، میدان را «میدان شاه» نامیدند و این نام تا دوره‌ی پهلوی ماند. پس از سال ۱۳۵۷ نام رسمی آن «میدان امام» شد و یونسکو هم آن را با همین نام، Meidan Emam، ثبت کرده است. با این حال بیشتر مردم و راهنماها همچنان از نام قدیمی نقش جهان استفاده می‌کنند.
شاه عباس و ساختن پایتختی تازه
شاه عباس یکم در سال ۱۵۹۸ میلادی پایتخت صفوی را از قزوین به اصفهان برد و کار بازسازی شهر را آغاز کرد. اصفهان در میانه‌ی ایران بود، از مرزهای عثمانی و ازبکان فاصله داشت و زاینده‌رود آن را در دل سرزمینی خشک سرسبز نگه می‌داشت. دو محور اصلی طرح تازه، خیابان چهارباغ و میدان نقش جهان بودند و برنامه‌ریزی شهری این دوره را به شیخ بهایی نسبت می‌دهند.
جای میدان پیش‌تر باغ نقش جهان بود که کاخ‌های فرمانروایان تیموری و آق‌قویونلو در آن قرار داشت و در دوره‌ی سلجوقی هم بخشی از آن «میدان کوشک» نام داشت. شاه عباس سطح بسیار بزرگ‌تری را هموار کرد و ساخت بناهای پیرامونی کم‌وبیش از سال ۱۵۹۸ تا ۱۶۲۹ میلادی طول کشید. الگوی میدان، یعنی هم‌نشینی بازار و مرکز حکومت و مسجد، پیش‌تر در میدان کهنه‌ی اصفهان و میدان‌های دیگری در یزد و قزوین و تبریز هم تجربه شده بود، اما هیچ‌کدام به این مقیاس نرسیده بودند. نام دو معمار، استاد محمدرضا و استاد علی‌اکبر اصفهانی، بر کتیبه‌های بناهای پیرامون میدان آمده است.
میدان در روزگار صفوی هرگز خالی نبود. روزها چادر و بساط فروشندگان آن را پر می‌کرد، عصرها نوبت درویشان، معرکه‌گیران، عروسک‌گردان‌ها و بندبازان بود و گاهی آن را برای جشن نوروز، سان سپاه یا مسابقه‌ی چوگان خالی می‌کردند تا شاه از ایوان عالیقاپو تماشا کند. نهری دورتادور میدان می‌گذشت و ردیف چنارها بر آن سایه می‌انداخت.
مسجد شاه؛ گنبدی که از هر گوشه‌ی میدان پیداست
ساخت مسجد شاه در ضلع جنوبی، که امروز مسجد امام نامیده می‌شود، در سال ۱۰۲۰ هجری قمری (۱۶۱۱ میلادی) آغاز شد و حدود سال ۱۶۳۰ میلادی، در سال‌های نخست پادشاهی شاه صفی، به پایان رسید. نام معمارش، استاد علی‌اکبر اصفهانی، در کتیبه‌ی سردر آمده و خوشنویسی همان کتیبه کار علیرضا عباسی است. گنبد اصلی دوپوسته است، حدود ۵۲ متر بلندی و نزدیک به ۲۵ متر قطر دارد و میان دو پوسته‌اش حدود ۱۴ متر فاصله است. می‌گویند در ساخت این مسجد حدود ۱۸ میلیون آجر و ۴۷۵ هزار کاشی به کار رفته است.
یکی از ظریف‌ترین ترفندهای این بنا را بیشتر بازدیدکنندگان متوجه نمی‌شوند. محور میدان رو به قبله نیست، پس معمار پشت سردر دهلیزی ساخته که مسیر را حدود ۴۵ درجه می‌چرخاند. شما از سردر وارد می‌شوید و بی‌آنکه حس کنید، رو به قبله به صحن می‌رسید. دونالد ویلبر، پژوهشگر معماری ایرانی، توضیح می‌دهد که اگر مسجد هم‌محور میدان ساخته می‌شد، سردر بلند گنبد را از دید مردم میدان پنهان می‌کرد؛ این چرخش باعث شده هم سردر و هم گنبد از همه‌جای میدان دیده شوند. زیر گنبد اصلی هم پژواک صدا شنیدنی است؛ گنبد را طوری ساخته‌اند که صدای پیش‌نماز در سراسر مسجد شنیده شود.
مسجد شیخ لطفالله؛ مسجدی بی‌مناره و بی‌صحن
در ضلع شرقی، مسجد شیخ لطفالله نخستین بنای بزرگی بود که در میدان ساخته شد. ساختش در سال ۱۰۱۱ هجری قمری آغاز شد و در ۱۰۲۸ قمری (۱۶۱۸ یا ۱۶۱۹ میلادی) پایان یافت. نام معمار، محمدرضا پسر استاد حسین بنای اصفهانی، در کتیبه‌ی کنار محراب آمده است. این مسجد صحن و مناره ندارد، چون برای عبادت خاندان شاه و درباریان ساخته شده بود و نه برای نماز عمومی. نامش را از شیخ لطفالله میسی عاملی گرفته است؛ عالم دینی و پدرزن شاه عباس که در همین محل ساکن بود.
از در مسجد که وارد شوید، باید دالانی نیمه‌تاریک و پیچ‌دار را طی کنید تا به تالار گنبددار برسید؛ همین گذر از تاریکی به نور یکی از لحظه‌های به‌یادماندنی بناست. تالار مربعی به ضلع حدود ۱۹ متر است و گنبدی تک‌پوسته به قطر حدود ۱۳ متر بر آن نشسته. درون گنبد شبکه‌ای از ترنج‌های لیمویی شکل دارد که هرچه بالاتر می‌روند کوچک‌تر می‌شوند تا به نقش طاووسی در نوک گنبد برسند. رابرت بایرون در سفرنامه‌اش نوشت نمونه‌ای بهتر از نبوغ معماری ایرانی اسلامی از درون این گنبد سراغ ندارد. نمای بیرونی گنبد با نقش اسلیمی سفید و آبی و سیاه بر زمینه‌ای زردفام پوشیده شده است.
عالیقاپو و سردر قیصریه
کاخ عالیقاپو در ضلع غربی، درگاه ورود به محدوده‌ی کاخ‌های سلطنتی بود که از میدان تا خیابان چهارباغ ادامه داشت. نامش از «عالی» به معنای بلندمرتبه و «قاپو» به ترکی به معنای در یا درگاه ساخته شده است. بنا شش طبقه دارد و شاهان صفوی از ایوان ستون‌دار و طبقه‌های بالایش چوگان، رژه و جشن‌های میدان را تماشا می‌کردند. معروف‌ترین فضای آن تالار طبقه‌ی ششم است که به اتاق موسیقی شهرت دارد؛ دیوارها و سقفش با گچ‌بری‌های مشبکی به شکل ظرف‌ها و جام‌ها پوشیده شده‌اند. درباره‌ی پیشینه‌ی بنا هم بحث هست: آندره گدار و لطفالله هنرفر باور داشتند هسته‌ی آن از دوره‌ی تیموری مانده، اما پژوهشگرانی مانند اوجینیو گالدیری کل بنا را صفوی می‌دانند.
در ضلع شمالی، سردر قیصریه ورودی اصلی بازار بزرگ اصفهان است؛ بازاری سرپوشیده به درازای حدود دو کیلومتر که میدان صفوی را به شهر کهن پیوند می‌دهد. بالای سردر نقاشی‌هایی از رضا عباسی دیده می‌شود و طبقه‌ای که امروز از میان رفته، نقاره‌خانه بود؛ جایی که با نواختن ساز، وقت‌های روز را اعلام می‌کردند. گفته می‌شود ناقوس و ساعتی را هم که پس از فتح قلعه‌ی پرتغالی‌ها در هرمز به اصفهان آوردند، بالای همین سردر نصب کرده بودند.
ثبت جهانی، برج جهان‌نما و آسیب‌های تازه
میدان نقش جهان در ۸ بهمن ۱۳۱۳ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و در سال ۱۳۵۸ (۱۹۷۹ میلادی)، همراه تخت جمشید و چغازنبیل، جزو نخستین آثار ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. یونسکو آن را با معیارهای یکم، پنجم و ششم ثبت کرده و در توصیفش بر میدانی تأکید می‌کند که شاه عباس در آغاز سده‌ی هفدهم ساخت و از هر چهار سو با بناهایی بزرگ و ردیفی از طاق‌نماهای دوطبقه محصور شده است. فهرست کامل آثار ایران را در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران ببینید.
حفاظت از میدان همیشه هم آسان نبوده است. در سال ۱۳۷۵ ساخت برج تجاری جهان‌نما در حدود ۷۰۰ متری میدان آغاز شد و بلندی آن خط آسمان منظر تاریخی را به هم می‌زد. در سال ۱۳۸۰ برای نخستین بار بحث قرار گرفتن میدان در فهرست میراث در خطر یونسکو پیش آمد و پس از سال‌ها کشمکش، در ۸ بهمن ۱۳۸۴ دو طبقه‌ی بالایی برج برداشته شد. گنبد مسجد شاه هم از سال ۲۰۱۰ میلادی زیر مرمت بوده است؛ در سال ۲۰۲۲ آسیب‌هایی ناشی از خطا در کار مرمت روی آن دیده شد و در ژوئن ۲۰۲۴ (۱۴۰۳ خورشیدی) پایان مرمت گنبد و رفع این ایرادها اعلام شد.
در اسفند ۱۴۰۴ (مارس ۲۰۲۶ میلادی)، در جریان حمله‌های هوایی به اصفهان، موج انفجار به چند بنای تاریخی شهر آسیب زد. عالیقاپو، مسجد شاه و بدنه‌ی میدان از جمله‌ی این بناها بودند و بخشی از کاشی‌های ایوان‌های شمالی و غربی مسجد شاه از جا کنده شد؛ کاخ چهلستون و مسجد جامع هم آسیب دیدند. یونسکو در همان روزها خواستار حفاظت از آثار تاریخی آسیب‌دیده‌ی ایران شد و مرمت اضطراری این بناها در بهار ۱۴۰۵ آغاز شد.
راهنمای بازدید از میدان نقش جهان
بهار و پاییز بهترین فصل‌ها برای قدم زدن در میدان‌اند. عصرها و شب‌ها، وقتی چراغ‌ها روشن می‌شوند و خانواده‌ها روی چمن‌ها می‌نشینند، میدان حال‌وهوای دیگری دارد، اما برای دیدن کاشی‌کاری‌ها و درون بناها روز را انتخاب کنید. نوروز و تعطیلات رسمی شلوغ‌ترین زمان سال است.
- زمان لازم: برای میدان و سه بنای اصلی دست‌کم نیم روز وقت بگذارید. اگر بازار را هم می‌خواهید، یک روز کامل لازم است.
- پیش از سفر خبر بگیرید: به دلیل مرمت‌های اخیر ممکن است بخش‌هایی از عالیقاپو یا مسجد شاه بسته یا زیر داربست باشد.
- پوشش و زمان نماز: در مسجد شاه نماز جمعه برگزار می‌شود. برای بازدید از مسجدها پوشش مناسب داشته باشید و به نمازگزاران احترام بگذارید.
- خرید: بیشتر حجره‌های دور میدان محل عرضه‌ی صنایع دستی اصفهان‌اند. پیش از خرید، راهنمای خرید صنایع دستی اصفهان را بخوانید تا کار اصل را از تقلبی تشخیص دهید.
از سردر قیصریه می‌توانید در دل بازار پیاده تا مسجد جامع اصفهان بروید که قدمتش به پیش از صفویان می‌رسد. کاخ و باغ چهلستون هم چند دقیقه پیاده با میدان فاصله دارد و یکی از نه باغی است که با عنوان باغ ایرانی ثبت جهانی شده‌اند. اگر می‌خواهید جای این آثار را در کنار دیگر میراث جهانی ایران ببینید، نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران را باز کنید.
پرسش‌های رایج
میدان نقش جهان چه زمانی ساخته شد؟
ساخت میدان نقش جهان پس از انتقال پایتخت صفوی به اصفهان در سال ۱۵۹۸ میلادی آغاز شد و بناهای پیرامونش کم‌وبیش تا ۱۶۲۹ میلادی ساخته شدند. سازنده‌ی آن شاه عباس یکم بود.
میدان نقش جهان چه زمانی ثبت جهانی شد؟
میدان نقش جهان با نام رسمی میدان امام در سال ۱۳۵۸ خورشیدی (۱۹۷۹ میلادی)، همراه تخت جمشید و چغازنبیل، در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
چه بناهایی دور میدان نقش جهان قرار دارند؟
مسجد شاه در ضلع جنوبی، مسجد شیخ لطفالله در ضلع شرقی، کاخ عالیقاپو در ضلع غربی و سردر قیصریه، ورودی بازار بزرگ اصفهان، در ضلع شمالی قرار دارند. حدود دویست حجرهی دوطبقه هم دور میدان ساخته شده است.
مساحت میدان نقش جهان چقدر است؟
میدان نقش جهان مستطیلی به درازای ۵۶۰ و پهنای ۱۶۰ متر است و مساحتش به نزدیک ۹۰ هزار متر مربع می‌رسد.
چرا مسجد شیخ لطفالله مناره ندارد؟
مسجد شیخ لطفالله برای عبادت خاندان شاه و درباریان ساخته شده بود و کاربرد عمومی نداشت؛ برای همین صحن و مناره ندارد و فقط از یک تالار گنبددار و دالان ورودی تشکیل شده است.
