از مسجد خشتی دورهی عباسی تا گنبدهای نظامالملک و تاجالملک، محراب گچ‌بری اولجایتو و کاشی‌های صفوی؛ مسجد جامع اصفهان را لایه‌به‌لایه بشناسید و بدانید در بازدید دنبال چه بگردید.
زیر گنبد تاجالملک نه کاشی هست، نه نقاشی و نه آینه؛ فقط آجر. اما همین آجرها چنان چیده شده‌اند که تیزههای گنبد در هم می‌پیچند و پنج‌ضلعی‌ها و ستاره‌های پنج‌پر می‌سازند، و کتیبه‌ای کوفی از آجر برجسته سال ساخت را ۴۸۱ هجری قمری (۱۰۸۸ یا ۱۰۸۹ میلادی) نوشته است. سازنده‌اش تاجالملک بود، رقیب خواجه نظامالملک، و در آن سوی صحن گنبد بزرگتر رقیبش ایستاده است. این‌جا مسجد جامع اصفهان است؛ بنایی که حدود دوازده قرن بی‌وقفه ساخته، ویران، مرمت و بزرگ شده و هر دوره لایه‌ای از خودش بر آن گذاشته است.
در ادامه این لایه‌ها را از مسجد گلی دورهی عباسی تا کاشی‌های صفوی دنبال می‌کنیم، می‌گوییم در بازدید دنبال چه چیزهایی بگردید و در پایان به ثبت جهانی، حفاظت و نکته‌های عملی سفر می‌پردازیم.
مسجد جامع اصفهان کجاست؟
مسجد جامع اصفهان، که مسجد جامع عتیق و مسجد جمعه هم نامیده میشود، در بافت کهن شهر و کنار میدان امام علی، که پیش‌تر میدان کهنه یا عتیق بود، قرار دارد. بازار بزرگ اصفهان از ضلع جنوب‌غربی مسجد می‌گذرد و دیوارهای بیرونی آن چنان در دکان‌ها، کوچه‌ها و خانه‌های اطراف فرو رفته‌اند که تقریباً هیچ نمای بیرونی روشنی ندارد. برای همین بسیاری از مسافران تا وارد صحن نشوند، بزرگی بنا را حس نمی‌کنند.
مسجد امروز مجموعه‌ای پیوسته از شبستان‌ها، ایوان‌ها، گنبدخانه‌ها و مدرسه‌هاست. محدوده‌ی ثبت جهانی آن حدود دو هکتار است و صحن اصلی، با دو حوض در میانه، حدود ۷۰ در ۶۰ متر وسعت دارد.
از مسجد گلی عباسی تا آجرکاری آل بویه
نخستین مسجد این محل حدود سال ۷۷۱ میلادی، در زمان منصور، خلیفه‌ی عباسی، ساخته شد. بنایی نسبتاً کوچک بود، حدود ۵۲ در ۹۰ متر، از خشت خام و با گچ‌بری‌هایی به سبک عباسی. کاوش‌های دهه‌ی ۱۹۷۰ میلادی نشان داد این مسجد بر بقایای بناهایی از دورهی ساسانی یا نخستین سده‌های اسلامی ساخته شده که به شهر کهن یهودیه تعلق داشتند؛ شهری که نامش در منابع تاریخی آمده است.
در سال ۲۲۶ هجری قمری (۸۴۰ و ۸۴۱ میلادی)، به فرمان معتصم عباسی، بنای کوچک جای خود را به مسجدی بزرگتر به ابعاد حدود ۸۸ در ۱۲۸ متر داد؛ مسجدی با صحنی مرکزی و شبستان‌هایی ستون‌دار از آجر پخته که هنوز بخشی از ستون‌ها و دیوارهایش در دل بنای کنونی مانده است. در کاوش کف ایوان شرقی هم ستون‌های استوانه‌ای از همین دوره پیدا شد.
در دورهی آل بویه، در سده‌ی چهارم و آغاز سده‌ی پنجم هجری، ردیف تازه‌ای از جرزهای آجری با نقش‌های هندسی دور صحن افزوده شد و دو مناره در دو سوی ورودی مسجد، نزدیک بازار رنگرزان، ساخته شد. این نخستین نمونه‌ی ثبت‌شده‌ی ورودی با دو مناره است؛ الگویی که بعدها در ایران و فراتر از آن رایج شد. صاحب بن عباد، وزیر دانشمند آل بویه، در همین مسجد درس می‌داد و ایوان جنوبی امروز به نام او «صفه‌ی صاحب» خوانده میشود.
دو گنبد سلجوقی؛ نظامالملک و تاجالملک
اصفهان پس از سال ۱۰۵۰ میلادی پایتخت سلجوقیان شد و مسجد جامع بزرگ‌ترین تغییراتش را در همین دوره دید. خواجه نظامالملک، وزیر ملکشاه، ستون‌های جلوی محراب را برداشت و به جایشان گنبدخانه‌ای بزرگ ساخت. شیلا بلر، پژوهشگر هنر اسلامی، با بررسی کتیبه‌ی آن، ساختش را میان سال‌های ۱۰۸۶ و ۱۰۸۸ میلادی می‌داند. دهانه‌ی این گنبد بیش از ۱۵ متر است و در زمان خودش بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان اسلام بود. گنبد بر جرزهای عظیمی نشسته و گوشواره‌های آن، طاقی گهواره‌ای بر فراز دو ربع‌گنبد، از نخستین نمونه‌های مقرنس در معماری ایران است. احتمال داده‌اند این گنبدخانه جایگاه سلطان و همراهانش هنگام نماز بوده است. کتیبه‌ی کوفی آجری درون آن نام ملکشاه و نظامالملک را دارد.
گنبد تاجالملک در شمال، روی همان محور ساخته شد، اما در آن زمان بیرون از محدوده‌ی مسجد بود و کاربردش هنوز روشن نیست؛ برخی آن را جای تشریفات سلطان پیش از نماز جمعه، برخی کتابخانه و برخی آرامگاه دانسته‌اند. قطرش حدود ۱۰٫۵ متر و بلندی‌اش حدود ۱۹٫۵ متر است، یعنی از گنبد نظامالملک کوچکتر است، اما بسیاری آن را از نظر تناسب و ظرافت برتر می‌دانند و از شاهکارهای معماری سده‌های میانه‌ی ایران به شمار می‌آورند. اصفهانی‌ها به آن «گنبد خاکی» هم می‌گویند.
آتش، چهار ایوان و الگویی که ماندگار شد
در سال ۵۱۵ هجری قمری (۱۱۲۱ یا ۱۱۲۲ میلادی) آتش‌سوزی بزرگی بخش‌هایی از مسجد و کتابخانه‌اش را از بین برد. در بازسازی پس از آن، و احتمالاً پیش از حمله‌ی مغول، فضای ستون‌دار میان گنبد نظامالملک و صحن جای خود را به ایوانی بزرگ داد و در میانه‌ی سه ضلع دیگر صحن هم ایوان‌هایی ساخته شد. نتیجه، نقشه‌ی چهارایوانی بود که از آن پس در مسجدهای ایران و بخش‌های دیگر جهان اسلام الگو شد.
هر ایوان نامی دارد. ایوان جنوبی یا صفه‌ی صاحب، بزرگ‌ترین آن‌هاست و با ردیف‌های مقرنس آراسته شده. ایوان غربی را صفه‌ی استاد و ایوان شرقی را صفه‌ی شاگرد می‌نامند، چون به روایت مردم یکی را استادی ساخت و دیگری را شاگردش. ایوان شمالی یا صفه‌ی درویش باریک‌ترین و عمیق‌ترین ایوان مسجد است، مقرنس ندارد و نامش را از درویش محمد، نیای مادری علامه مجلسی، گرفته که تابستان‌ها در آن درس حدیث می‌داد. چون مقرنس‌ها و کاشی‌ها در دورههای مختلف به ایوان‌ها افزوده شده، چهار ایوان با اینکه کم‌وبیش هم‌زمان ساخته شده‌اند، امروز هرکدام چهره‌ی متفاوتی دارند.
در همین دوره دهانه‌های باقی‌مانده‌ی شبستان‌های کهن هم با طاق‌های کوچک آجری پوشانده شد. حدود ۲۰۰ طاق از این نوع در مسجد هست و تقریباً هیچ دوتایی شبیه هم نیستند؛ هرکدام نقش هندسی خودش را با آجر ساخته است. البته همه‌شان هم‌زمان نیستند و بسیاری در مرمتهای بعدی دوباره ساخته شده‌اند.
محراب اولجایتو و شبستان زمستانی
در دورهی ایلخانی، سلطان محمد خدابنده یا اولجایتو، که از ۱۳۰۴ تا ۱۳۱۷ میلادی فرمان می‌راند، رواق‌های دور صحن را دوطبقه کرد و در شمال ایوان غربی شبستانی ساخت که محرابی گچ‌بری‌شده دارد. این محراب، که تاریخ ۷۱۰ هجری قمری (۱۳۱۰ میلادی) بر آن نوشته شده، از زیباترین گچ‌بری‌های ایران است: لایه‌لایه نقش گیاهی و هندسی در هم تنیده و کتیبه‌هایی به خط ثلث که نام سلطان در بالاترین آن‌ها آمده است. سازنده‌ی آن حیدر، از خوشنویسان نامدار آن روزگار، نامش را در اثر نوشته است. کنار محراب منبری چوبی و منبت‌کاری‌شده قرار دارد که تاریخ ساختش معلوم نیست.
در سده‌ی هشتم هجری، در دورهی آل مظفر، مدرسه‌ای در ضلع شرقی ساخته شد که به مدرسه‌ی مظفری یا صفه‌ی عمر معروف است و محرابش تاریخ ۷۷۸ هجری قمری دارد. کمی بعد، در ضلع غربی و پشت ایوان استاد، شبستان زمستانی یا «بیت‌الشتاء» ساخته شد؛ تالاری حدود ۵۰ در ۲۵ متر با جرزهای کلفت و طاق‌های پهن و کوتاه. کتیبه‌ی سردر آن تاریخ ۸۵۱ هجری قمری و نام سلطان محمد بن بایسنقر تیموری را دارد، هرچند بعضی منابع شکل کنونی شبستان را به دورهی صفوی نسبت می‌دهند. در نوک طاق‌ها قطعه‌سنگ‌هایی مرمرین نشانده‌اند که نور روز را نرم و کم‌رنگ به درون می‌فرستند؛ این فضای نیمه‌تاریک برای گرم ماندن در زمستان ساخته شده بود.
کاشی‌های آق‌قویونلو و صفوی
بیشتر کاشی‌هایی که امروز بر نمای صحن می‌بینید، از سده‌ی نهم هجری به بعد افزوده شده است. کاشی‌کاری معرق نمای ایوان جنوبی به دستور اوزون حسن آق‌قویونلو در سال ۸۸۰ هجری قمری (۱۴۷۵ و ۱۴۷۶ میلادی) انجام شد و کتیبه‌ی او هنوز روی ایوان دیده میشود. بیشتر پادشاهان صفوی هم کاری در مسجد کردند، جز شاه عباس یکم که سرگرم ساختن میدان نقش جهان و بناهای پیرامونش بود. در زمان شاه طهماسب کاشی‌های معرق تازه‌ای به ایوان جنوبی افزوده شد، صحن در سال ۱۰۸۴ قمری سنگ‌فرش شد و کتیبه‌های کاشی ایوان‌های شرقی و غربی به دورهی شاه سلیمان و شاه سلطان حسین تعلق دارند.
مسجد جامع فقط موزه‌ی معماری نیست؛ سندهای اداری هم بر دیوارهایش مانده است. در ضلع جنوبی کتیبه‌ای از شاه طهماسب درباره‌ی بخشیدن مالیات نصب شده و آرامگاه علامه محمدباقر مجلسی و پدرش در گوشه‌ی شمال‌غربی مسجد، هنوز زیارتگاه مردم اصفهان است.
هنگام بازدید دنبال چه بگردید؟
- گنبد تاجالملک: زیر گنبد بایستید و دنبال ستاره‌های پنج‌پر و کتیبه‌ی آجری تاریخ‌دار بگردید.
- گوشواره‌های گنبد نظامالملک: ببینید گنبد گرد چطور با طاق‌های سه‌بخشی روی اتاق چهارگوش نشسته است.
- طاق‌های کوچک شبستان‌ها: آرام از زیرشان رد شوید و نقش‌ها را با هم مقایسه کنید.
- محراب اولجایتو: از نزدیک به عمق گچ‌بری‌ها و کتیبه‌ها نگاه کنید.
- شبستان زمستانی: بگذارید چشمتان به تاریکی عادت کند تا نور سنگ‌های مرمرین سقف را ببینید.
- شاخص ظهر: در کناره‌ی ایوان غربی دو کاشی فیروزه‌ای میان آجرها کار گذاشته‌اند که سایه‌ی ایوان با رسیدن به آن‌ها، وقت نماز ظهر را نشان می‌داد.
ثبت جهانی و حفاظت
مسجد جامع اصفهان در ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره‌ی ۹۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. پرونده‌ی جهانی آن در دی ۱۳۸۹ به یونسکو رفت و مسجد در سال ۱۳۹۱ (۲۰۱۲ میلادی) با نام Masjed-e Jāmé of Isfahan در فهرست میراث جهانی قرار گرفت. ثبت با معیار دوم انجام شد که به اثرگذاری یک بنا بر تحول معماری مربوط است؛ نقشه‌ی چهارایوانی مسجد جامع اصفهان الگوی بسیاری از مسجدهای پس از خود شد. محدوده‌ی ثبت‌شده حدود دو هکتار و حریم آن حدود ۱۸٫۶ هکتار است. فهرست کامل آثار جهانی ایران را در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران ببینید.
مرمت مسجد در سده‌ی گذشته بارها ضروری شد. در سده‌ی چهاردهم خورشیدی، حسین معارفی لبه‌ی ایوان شرقی را با تیرآهن و پای مناره‌ی غربی را با کمربند فولادی مهار کرد. از ۱۳۴۹ تا ۱۳۶۲ خورشیدی، هیئت ایتالیایی ایزمئو به سرپرستی اوجنیو گالدیری بخش‌های مختلف بنا را مرمت کرد؛ رطوبتی که از بام و زمین به دیوارها می‌رسید مهم‌ترین دشمن مسجد بود و بام‌ها دوباره به شیوه‌ی قدیم کاهگل شد. در اسفند ۱۳۶۳، در جریان جنگ ایران و عراق، بمبی شبستان جنوب‌شرقی را ویران کرد و موج انفجار به طاق‌ها و کاشی‌های گنبدها آسیب زد؛ این بخش بعدها بازسازی شد.
در اسفند ۱۴۰۴ (مارس ۲۰۲۶ میلادی)، در جریان حمله‌های هوایی به اصفهان، مسجد جامع هم در شمار بناهای تاریخی شهر بود که آسیب دیدند. یونسکو در همان روزها خواستار حفاظت از آثار تاریخی آسیب‌دیده‌ی ایران شد و مرمت اضطراری بناهای تاریخی اصفهان در بهار ۱۴۰۵ آغاز شد. پیش از سفر از باز بودن بخش‌های مختلف مسجد خبر بگیرید.
راهنمای بازدید از مسجد جامع اصفهان
بهار و پاییز بهترین فصل‌های سفر به اصفهان‌اند. ساعتهای صبح برای دیدن مسجد مناسبترند؛ نور خورشید از روزنه‌های گنبدخانه‌ها به درون می‌تابد و صحن هنوز داغ نشده است. برای دیدن همه‌ی بخش‌ها دستکم یک و نیم تا دو ساعت وقت بگذارید.
مسجد جامع هنوز محل نماز است. پوشش مناسب داشته باشید، هنگام نماز جماعت از شبستان‌های در حال استفاده عکس نگیرید و آرام حرکت کنید. برای حفاظت از بنا، بیشتر ورودی‌های قدیمی را بسته‌اند و بازدید از ورودی تعیین‌شده انجام میشود.
بهترین راه رسیدن به مسجد، قدم زدن در بازار بزرگ اصفهان از سمت میدان نقش جهان است؛ مسیری سرپوشیده که بخش کهن شهر را به اصفهان صفوی وصل می‌کند. پیش از خرید در بازار، راهنمای خرید صنایع دستی اصفهان را بخوانید. اگر به معماری دورهی ایلخانی علاقه دارید، گنبد سلطانیه را هم در برنامه‌ی سفرهای بعدی‌تان بگذارید، و برای دیدن جای این آثار روی نقشه، نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران را باز کنید.
پرسش‌های رایج
مسجد جامع اصفهان کجاست؟
مسجد جامع اصفهان در بافت کهن شهر، کنار میدان امام علی (میدان کهنه) و در انتهای بازار بزرگ اصفهان قرار دارد. از میدان نقش جهان میشود از دل بازار پیاده به آن رسید.
مسجد جامع اصفهان چند سال قدمت دارد؟
نخستین مسجد این محل حدود سال ۷۷۱ میلادی در دورهی عباسی ساخته شد؛ یعنی قدمت آن به حدود ۱۲۵۰ سال میرسد. بنای کنونی حاصل افزودهها و مرمتهای دورههای سلجوقی، ایلخانی، تیموری، صفوی و پس از آن است.
مسجد جامع اصفهان چه زمانی ثبت جهانی شد؟
مسجد جامع اصفهان در سال ۱۳۹۱ خورشیدی (۲۰۱۲ میلادی) در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این بنا از سال ۱۳۱۰ هم در فهرست آثار ملی ایران است.
گنبد نظامالملک و گنبد تاجالملک چه تفاوتی دارند؟
گنبد نظامالملک در جنوب، بزرگتر و جلوی محراب ساخته شد و دهانهاش بیش از ۱۵ متر است. گنبد تاجالملک در شمال کوچکتر است، اما به خاطر تیزههای درهمتنیده و تناسبش از شاهکارهای معماری سلجوقی شمرده میشود.
بازدید از مسجد جامع اصفهان چقدر طول میکشد؟
برای دیدن صحن، دو گنبدخانهی سلجوقی، محراب اولجایتو و شبستان زمستانی دستکم یک و نیم تا دو ساعت وقت بگذارید. ساعتهای صبح برای بازدید مناسبترند.
