صنایع دستی اصفهان؛ راهنمای خرید اصل از قلم‌زنی تا میناکاری

در راسته‌های دور میدان نقش جهان، صدای چکش‌های کوچک از پشت ویترین‌ها شنیده می‌شود. پیرمردی سینی مسی را روی پایه‌ای پر از قیر گذاشته و با قلمی فولادی، ضربه به ضربه، گلی اسلیمی روی آن می‌کند. چند مغازه آن‌طرف‌تر، گلدان‌هایی به رنگ آبی لاجوردی پشت شیشه برق می‌زنند و کمی جلوتر، جعبه‌ای خاتم زیر نور چراغ هزار نقطه‌ی ریز سفید و طلایی نشان می‌دهد. صنایع دستی اصفهان را باید همین‌طور دید: در کارگاه، کنار دست کسی که آن را می‌سازد.

این راهنما مهم‌ترین هنرهای دستی اصفهان را معرفی می‌کند، توضیح می‌دهد هر کدام چطور ساخته می‌شود و نشانه‌هایی را می‌گوید که کمک می‌کند کار دستی و اصیل را از نمونه‌ی ماشینی یا کم‌کیفیت تشخیص دهید.

چرا اصفهان پایتخت صنایع دستی ایران است؟

اصفهان از دوره‌ی صفوی، وقتی پایتخت شاه عباس شد، به مرکز کارگاه‌های درباری و هنرمندان چیره‌دست تبدیل شد و این سنت تا امروز ادامه دارد. در سال ۱۳۹۴ (۲۰۱۵ میلادی) شورای جهانی صنایع دستی اصفهان را «شهر جهانی صنایع دستی» نامید و همان سال یونسکو آن را در رشته‌ی صنایع دستی و هنرهای مردمی به شبکه‌ی شهرهای خلاق خود پذیرفت. در پرونده‌ی یونسکو آمده است که هنرمندان اصفهان در ۱۶۷ رشته‌ی مختلف فعالیت می‌کنند و دست‌کم ۹ هزار کارگاه و بنگاه صنایع دستی در اقتصاد شهر سهم دارند. شهرداری اصفهان هم برنامه‌هایی برای آموزش مدیریت و بازاریابی به هنرمندان و توانمند کردن زنانی که مهارت‌های سنتی را می‌دانند راه انداخته است.

بیشتر این هنرها هنوز از استاد به شاگرد و گاهی از پدر به فرزند منتقل می‌شوند. به همین دلیل در یک کارگاه کوچک ممکن است سه نسل را کنار هم ببینید: استادی که طرح می‌زند، شاگردی که زمینه را آماده می‌کند و نوجوانی که تازه کار با قلم را یاد می‌گیرد.

قلب این فعالیت میدان نقش جهان و بازار قیصریه است که از شمال میدان شروع می‌شود. بسیاری از کارگاه‌ها هنوز در حجره‌های دور میدان کار می‌کنند و ویترین‌ها همزمان نمایشگاه و فروشگاه‌اند.

قلم‌زنی؛ نقشی که با چکش و قلم کنده می‌شود

قلم‌زنی یعنی کندن و برجسته کردن نقش روی فلز، معمولاً مس، برنج، نقره یا طلا، با قلم‌های فولادی و ضربه‌های چکش. قلم‌زن پیش از کار، داخل ظرف را با قیر یا گچ پر می‌کند تا فلز زیر ضربه‌ها سوراخ نشود و فرم خود را از دست ندهد. نقش‌ها اسلیمی و ختایی، گل و مرغ، کتیبه‌های شعر یا صحنه‌هایی از داستان‌های کهن‌اند.

در ایران سه شیوه‌ی شناخته‌شده‌ی قلم‌زنی وجود دارد. شیوه‌ی اصفهان با ضربه‌های چکش کار می‌شود و عمیق‌تر است، شیوه‌ی تبریز با حرکت مچ دست و صاف‌تر و کم‌عمق‌تر، و شیوه‌ی شیراز برجسته است و اغلب نقش‌هایی با الهام از هنر هخامنشی و ساسانی دارد.

هنگام خرید: در کار دستی، خطوط کمی نایکنواخت‌اند و عمق ضربه‌ها از جایی به جای دیگر فرق می‌کند. نقش‌های کاملاً یکسان روی چند ظرف، لبه‌های گرد و بی‌حالت و وزن خیلی کم ممکن است نشانه‌ی کار پرسی یا ریخته‌گری باشد. بپرسید فلز چیست و اگر ظرف را برای غذا می‌خواهید، درباره‌ی پوشش داخلی آن سؤال کنید.

میناکاری؛ آبی اصفهان روی مس

میناکاری یعنی آراستن فلز با رنگ‌های لعابی که در کوره پخته می‌شوند. در اصفهان زمینه‌ی کار بیشتر مس است، هرچند روی نقره و طلا هم کار می‌شود. ابتدا مسگر ظرف را شکل می‌دهد، سطح آن تمیز می‌شود و لایه‌ای لعاب سفید رویش می‌نشیند که در کوره و در دمای حدود ۹۰۰ درجه پخته می‌شود. سپس نقاش نقش را با رنگ‌های معدنی می‌کشد و ظرف دوباره، این بار در دمای کمتری میان ۶۰۰ تا ۷۵۰ درجه، به کوره می‌رود. رنگ‌ها از اکسیدهای فلزی به دست می‌آیند؛ آبی لاجوردی معروف اصفهان از کبالت است.

شیوه‌ی رایج امروز «نقاشی‌مینا» است که در آن نقش روی زمینه‌ی لعاب کشیده می‌شود. شیوه‌ی قدیمی‌تر، «مینای خانه‌بندی»، با مفتول‌های نازک فلزی خانه‌هایی می‌سازد و هر خانه را با یک رنگ پر می‌کند. احیای میناکاری در سده‌ی گذشته تا حد زیادی مدیون کارگاه استاد شکرالله صنیع‌زاده در اصفهان است.

هنگام خرید: پشت ظرف را نگاه کنید. لعاب خوب یکدست است، ترک و پریدگی ندارد و دست که رویش بکشید زبر نیست. رنگ‌ها نباید از مرز نقش بیرون زده باشند و لبه‌های ظرف نباید سبز شده یا ترک خورده باشند. کار هنرمندان معتبر معمولاً امضا یا نشان سازنده دارد. نمونه‌هایی هم در بازار هست که نقششان به جای قلم‌مو با چاپ روی ظرف نشسته؛ تکرار بی‌نقص و بی‌تفاوت یک طرح روی چند ظرف می‌تواند نشانه‌ی همین باشد.

خاتم‌کاری؛ صدها قطعه در یک اینچ

خاتم هنر کنار هم نشاندن قطعه‌های بسیار ریز چوب، استخوان و فلز است تا نقش‌های هندسی، به‌ویژه ستاره‌ی چندپر، روی سطح چوبی شکل بگیرد. چوب‌هایی مثل آبنوس، گردو، فوفل و توت، استخوان شتر و مفتول برنج مواد اصلی آن‌اند. استادکار این مواد را به شکل میله‌های بسیار باریک درمی‌آورد، با چسب کنار هم می‌گذارد تا دسته‌هایی مثلثی و شش‌ضلعی بسازد، و بعد این دسته‌ها را به لایه‌های نازک می‌برد و روی جعبه، قاب یا تخته‌نرد می‌چسباند. در یک کار متوسط ممکن است بیش از ۴۰۰ قطعه در هر اینچ مربع کنار هم نشسته باشد.

شیراز، اصفهان و تهران سه مرکز اصلی خاتم‌اند و اصفهان این هنر را از دوره‌ی صفوی حفظ کرده است.

هنگام خرید: نقش‌ها باید قرینه باشند و گوشه‌ها و لبه‌ها بدون فاصله به هم برسند. سطح کار باید صاف و یکدست باشد و همه‌ی قسمت‌ها، از جمله داخل و پشت جعبه، لاک یا روکش محافظ داشته باشند تا رطوبت به چوب نفوذ نکند. نمونه‌هایی که نقششان چاپی است یا به جای استخوان از پلاستیک ساخته شده‌اند، از نزدیک براق‌تر و یکنواخت‌تر از حد معمول به نظر می‌رسند.

قلمکار و فیروزه‌کوبی؛ پارچه و سنگ

قلمکار

قلمکار پارچه‌ی پنبه‌ای یا کتانی است که نقشش با قالب‌های چوبی و رنگ‌های طبیعی چاپ می‌شود. قالب‌ها را از چوب گردو، گلابی یا زالزالک می‌سازند و برای هر رنگ قالبی جداگانه به کار می‌رود. رنگ‌های سنتی از روناس، نیل، پوست گردو و پوست انار به دست می‌آمد و پارچه پس از چاپ شسته و جوشانده می‌شد تا رنگ‌ها ثابت شوند. این هنر در دوره‌ی شاه عباس به اوج رسید و امروز اصفهان، به‌ویژه شهر خورزوق در شمال آن، مرکز اصلی تولید سفره و رومیزی قلمکار است.

هنگام خرید: در چاپ دستی، محل اتصال قالب‌ها و رنگ‌ها همیشه کامل منطبق نیست و همین ناهمواری‌های ریز نشانه‌ی کار دست است. بپرسید رنگ‌ها گیاهی‌اند یا شیمیایی و پارچه‌ی نو را جدا از لباس‌های دیگر بشویید.

فیروزه‌کوبی

در فیروزه‌کوبی، تکه‌های کوچک سنگ فیروزه روی ظرفی از مس، برنج یا نقره به شکل موزاییک نشانده می‌شود و فاصله‌ها با خرده‌های ریزتر پر می‌شود. سپس سطح کار ساب می‌خورد تا رنگ واقعی فیروزه پیدا شود. این هنر چند دهه پیش از مشهد به اصفهان آمد و امروز اصفهان مرکز اصلی آن است. کار مرغوب فاصله‌ی کمی میان تکه‌های سنگ دارد و نقش‌های فلزی میان فیروزه‌ها مرتب و دقیق‌اند.

نگارگری، تذهیب و فرش

در حجره‌های دور میدان نقش جهان کارگاه‌های نگارگری و تذهیب هم کم نیستند. نگارگران روی کاغذ، استخوان یا مقوا صحنه‌هایی به سبک مکتب اصفهان می‌کشند و تذهیب‌کاران حاشیه‌های طلایی و لاجوردی می‌سازند. اگر می‌خواهید پیش از خرید با این دو هنر بیشتر آشنا شوید، مقاله‌های هنر نگارگری و هنر تذهیب را بخوانید. فرش هم بخش بزرگی از بازار اصفهان است و استان اصفهان، با کاشان و نایین، از قطب‌های قالی‌بافی ایران به شمار می‌رود. درباره‌ی این هنر در مقاله‌ی قالی‌بافی فارس و کاشان نوشته‌ایم.

راهنمای خرید: چطور اصل بخریم؟

• از کارگاه بخرید: هر جا که می‌توانید، از جایی خرید کنید که سازنده در آن کار می‌کند. دیدن روند کار بهترین ضمانت اصالت است و قیمت هم معمولاً منصفانه‌تر است.
• چند جا را مقایسه کنید: یک نوع کالا را در چند حجره ببینید. تفاوت کار دست و ماشین وقتی کنار هم قرار می‌گیرند خیلی زود پیدا می‌شود.
• پشت و داخل کار را ببینید: پشت بشقاب مینا، داخل جعبه‌ی خاتم و پشت پارچه‌ی قلمکار بیشتر از روی کار درباره‌ی کیفیت می‌گویند.
• سؤال کنید: جنس فلز، نوع رنگ، نام هنرمند و زمان ساخت را بپرسید. فروشنده‌ی کار اصیل معمولاً از توضیح دادن استقبال می‌کند.
• فاکتور بگیرید: از فروشنده بخواهید جنس و شیوه‌ی ساخت را در فاکتور بنویسد.
• بسته‌بندی را جدی بگیرید: مینا و خاتم به ضربه و رطوبت حساس‌اند. برای سفرهای طولانی بسته‌بندی محکم بخواهید و کالا را در چمدان دستی نگه دارید.
• چانه‌زنی محترمانه: در بازار سنتی کمی چانه زدن مرسوم است، اما در کارگاه‌هایی که خود هنرمند قیمت می‌گذارد، احترام به وقت و مهارت او مهم‌تر از چند درصد تخفیف است.

اگر وقت دارید، به جای خرید صرف، چند ساعتی را در یک کارگاه بگذرانید. برخی استادکاران برای مسافران جلسه‌های کوتاهی برگزار می‌کنند که در آن می‌شود چند خط ساده روی بشقاب مسی کوچکی قلم زد یا نقشی را روی زمینه‌ی آماده‌ی مینا رنگ کرد. شیئی که خودتان در ساختنش سهم داشته‌اید، حتی اگر ناشیانه باشد، معنای دیگری پیدا می‌کند و بعد از آن نگاهتان به ویترین‌های بازار هم عوض می‌شود.

بهترین زمان برای خرید، ساعت‌های آرام صبح است؛ وقتی بازار هنوز شلوغ نشده و استادکارها حوصله‌ی گفت‌وگو دارند. اگر چند روز در اصفهان می‌مانید، روز اول فقط ببینید و بپرسید و خرید را به روزهای بعد بگذارید؛ تا آن موقع چشمتان با کار خوب آشنا شده است.

پرسش‌های رایج

منابع

• یونسکو، شبکه‌ی شهرهای خلاق: Isfahan
• ویکی‌پدیای فارسی: میناکاری
• ویکی‌پدیای فارسی: قلم‌زنی
• ویکی‌پدیای فارسی: قلم‌کاری
• ویکی‌پدیای انگلیسی: Khatam