تذهیب هنری است که صفحه‌ی کتاب خطی را با طلا و لاجورد و نقشهای اسلیمی و ختایی می‌آراید. از تاریخچه و اجزای صفحه‌ی مذهّب تا ثبت مشترک آن با چهار کشور دیگر در یونسکو را اینجا بخوانید.
دو صفحه‌ی آغاز قرآنی که روزبهان شیرازی حدود سال ۱۵۵۰ میلادی در شیراز آراست، پیش از آنکه حتی یک کلمه از متن خوانده شود، چشم را می‌گیرند: زمینه‌ای لاجوردی، ترنجی طلایی در میانه، و صدها گل و برگ و پیچک که هر کدام با قلم‌مویی به نازکی یک مو کشیده شده‌اند. این هنر را در فارسی «تذهیب» می‌نامند، از ریشهی عربی «ذهب» به معنای طلا، و همان چیزی است که صفحه‌ی کتاب خطی را از یک نوشته‌ی ساده به اثری هنری تبدیل می‌کند.
هنر تذهیب در سال ۱۴۰۲ (۲۰۲۳ میلادی) با پرونده‌ای مشترک میان پنج کشور در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شد. این نوشته از معنای تذهیب و تاریخش شروع می‌کند، اجزای یک صفحه‌ی مذهّب و مواد و ابزار مذهّب را معرفی می‌کند و به این می‌رسد که امروز کجا میشود نمونه‌های کهن و کار استادان زنده را دید.
تذهیب چیست؟
تذهیب در معنای لغوی زراندود کردن و طلاکاری است و در اصطلاح، هنر آراستن صفحههای نسخههای خطی، قطعههای خوشنویسی و نگارهها با طلا و نقشهای رنگین. یونسکو در توصیف این عنصر، جزء اصلی آن را ورق طلا یا رنگ طلا می‌داند که کار با هر کدام دانش و مهارت جداگانه‌ای می‌خواهد. رنگدانه‌های طبیعی هم در کنار طلا به کار می‌روند و در سال‌های اخیر رنگهای صنعتی مثل آبرنگ و گواش رواج زیادی پیدا کرده‌اند.
کاربرد تذهیب به کتاب‌های دینی محدود نیست. به نوشته‌ی یونسکو، متن‌های دینی، نسخههای ادبی و تاریخی، عقدنامه‌ها و حتی قراردادهای تجاری را هم با تذهیب می‌آراستند و رنگ‌ها و نقش‌ها و نقش‌مایه‌ها هر کدام معنایی نمادین دارند. امروز تذهیب هم در کنار خوشنویسی و نگارگری دیده میشود و هم به صورت اثری مستقل که خودش به تنهایی قاب میشود.
تذهیب و تشعیر
در کنار تذهیب، اصطلاح «تشعیر» هم شنیده میشود. تشعیر شیوه‌ای است که با رنگهای محدود و بیشتر با طلا، اغلب روی زمینه‌ی لاجوردی یا تیره، کار میشود و گاهی فقط یک، دو یا سه رنگ طلا در آن به کار می‌رود. تفاوت اصلی در نقش‌هاست: در تشعیر جانوران و پرندگان، موجودات افسانهای مثل سیمرغ و اژدها، درختان و ابرها با قلمگیری ظریف کشیده میشوند. این شیوه از اواخر سده‌ی نهم هجری و در دوره‌ی تیموری رواج یافت و نوع گیاهی و نوع جانوری دارد؛ گونه‌ی جانوری‌اش صحنه‌های شکار و نبرد جانوران را نشان می‌دهد.
از قرآن‌های نخستین تا کارگاه‌های صفوی
پیشینه‌ی آراستن کتاب با رنگ و طلا را به دوره‌ی ساسانی می‌رسانند، اما تذهیب به شکلی که امروز می‌شناسیم در سده‌های نخست اسلامی و در نسخههای قرآن شکل گرفت. در این نسخه‌ها، طلا و رنگ و نقشهای هندسی کم‌کم جای بیشتری در صفحه پیدا کردند و نشانه‌هایی برای جدا کردن آیه‌ها و سوره‌ها و بخش‌های متن به کار رفت.
دوره‌ی ایلخانی برای هنرهای کتاب دوره‌ی رشد بود و تبریز و بغداد از کانون‌های مهم آن به شمار می‌رفتند. در صفحههای آغازین قرآن‌های این دوره، ترکیب‌های هندسی بزرگ و ستاره‌های چندپر جای ویژه‌ای دارند. اوج کار اما در دوره‌ی تیموری رسید. هنرمندان از شهرهای مختلف به کتابخانه‌های سلطنتی فراخوانده شدند و هرات به مهم‌ترین مرکز تولید کتاب‌های نفیس دینی و ادبی تبدیل شد.
صفویان این سنت را به تبریز، قزوین، مشهد، شیراز و اصفهان بردند. در شیراز سده‌ی دهم هجری، مذهّبانی چون روزبهان قرآن‌هایی ساختند که امروز در موزه‌هایی مثل کتابخانه‌ی چستر بیتی دوبلین نگهداری میشوند. در کتابخانه‌های سلطنتی، مذهّب کنار خوشنویس و نگارگر کار می‌کرد: خوشنویس متن را می‌نوشت، نگارگر صحنه‌ها را می‌کشید و مذهّب سرلوح و حاشیه و جدول را می‌آراست. درباره‌ی هنر همکار مذهّب، یعنی نگارگری، در مقاله‌ی نگارگری ایرانی نوشته‌ایم. در دوره‌ی قاجار، با آمدن چاپ سنگی، تذهیب سنتی کنار کتاب چاپی ادامه داد و در قرآن‌ها و دیوان‌های خطی دیده می‌شد.
اجزای یک صفحه‌ی مذهّب
اگر یک نسخه‌ی خطی مذهّب را در موزه ببینید، با دانستن چند اصطلاح خیلی بیشتر از آن لذت می‌برید. تذهیب در جاهای مشخصی از صفحه می‌نشیند:
- سرلوح: قاب آراسته‌ای در بالای نخستین صفحه‌ی متن که معمولاً پرکارترین بخش تذهیب یک کتاب است و گاهی نام سوره یا کتاب در کتیبه‌ای درون آن نوشته میشود.
- شمسه: نقشی دایرهای یا چندضلعی که خطوطی مانند پرتوهای خورشید از پیرامونش بیرون میزند و نامش هم از همین شباهت به خورشید آمده است. اغلب در آغاز کتاب میآید و گاهی نام صاحب کتاب در آن نوشته میشود.
- ترنج: نقشی بیضی یا لوزی در میانه‌ی صفحه، شبیه ترنج قالی.
- کتیبه: قاب‌های کشیده‌ای که عنوان‌ها و سرفصل‌ها در آن‌ها نوشته میشود.
- جدول و حاشیه: خطوط باریک طلایی و رنگی که دور متن کشیده میشوند و حاشیه‌ی بیرونی صفحه که گاهی با نقشهای طلایی پر میشود.
نقش‌ها هم زبان خودشان را دارند. «اسلیمی» نقشهای پیچان و منحنی است که از شکل ساده‌شده‌ی برگ و ساقه میآید و «ختایی» گل‌ها و غنچه‌ها و ساقه‌های درهم‌تنیده را نشان می‌دهد. نقشهای ابر و گره‌های هندسی هم به این مجموعه اضافه میشوند. هنر مذهّب در این است که این نقش‌ها را با قرینه‌سازی دقیق در قاب‌های کوچک بچیند و میان طلا و لاجورد و رنگهای دیگر توازن برقرار کند.
طلا، لاجورد و صبر؛ مواد و ابزار مذهّب
کار با آماده کردن کاغذ شروع میشود. در شیوه‌ی سنتی، کاغذ را آهار می‌دادند، یعنی با لایه‌ای از نشاسته می‌پوشاندند، و بعد با مهره، که اغلب از سنگ عقیق بود، صیقل می‌دادند تا سطحی صاف و براق برای قلم‌مو و طلا فراهم شود. پس از آن طرح روی کاغذ منتقل میشود و نوبت طلاکاری می‌رسد. طلا به دو شکل به کار می‌رود: ورق‌های بسیار نازک طلا که با چسب‌هایی مثل صمغ یا عسل روی کاغذ ثابت میشوند، و زرِ حل‌شده که مثل رنگ با قلم‌مو کشیده میشود.
بعد رنگ‌گذاری است. در تذهیب ایرانی، آبی لاجوردی پس از طلا مهم‌ترین رنگ است و از سنگ لاجورد به دست میآید. رنگهای گیاهی و معدنی دیگر هم به کار می‌روند و امروز بسیاری از هنرمندان گواش و آبرنگ را هم استفاده می‌کنند. ابزار مذهّب ساده اما دقیق است: قلم‌موهای نرم و بسیار باریک که از موی سنجاب یا سمور ساخته میشوند، ترلینگ (قلمی دوتیغه برای کشیدن خطوط یکدست جدول)، پرگار، خط‌کش و ذره‌بین.
این کار حوصله می‌خواهد. محمدحسین آقامیری، مذهّبی که بیش از سی سال است در کارگاهی در مرکز تهران کار می‌کند، به گزارش تهران تایمز گاهی ماه‌ها روی یک طرح وقت می‌گذارد و یک خطای کوچک قلم ممکن است او را مجبور کند کار را از نو شروع کند. رنگ‌هایی که او نام می‌برد، لاجورد، زعفران، گواش و طلای خالص‌اند.
ثبت جهانی؛ پرونده‌ای با پنج نام
یونسکو در هجدهمین نشست کمیته‌ی میراث ناملموس، که آذر ۱۴۰۲ (دسامبر ۲۰۲۳ میلادی) در شهر کازانه‌ی بوتسوانا برگزار شد، «هنر تذهیب» را در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت کرد. این پرونده را پنج کشور مشترکاً ارائه کردند: جمهوری آذربایجان، ایران، تاجیکستان، ترکیه و ازبکستان. نام رسمی عنصر هم همین تنوع را نشان می‌دهد و پنج نام را کنار هم می‌آورد: «تذهیب» در آذربایجانی و فارسی، «زرحل‌کاری» در تاجیکی، «تزهیپ» در ترکی و «نقاشلیک» در ازبکی.
یونسکو دو کارکرد مهم برای این هنر برمی‌شمارد. نخست اینکه حس پیوستگی فرهنگی را در سطح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی تقویت می‌کند. دوم اینکه دانش و روش‌های سنتی تذهیب در مرمت نسخه‌ها و برگ‌های خطی کهن هم به کار می‌رود و به حفظ این اشیای تاریخی برای نسل‌های بعد کمک می‌کند. فهرست کامل عناصر ایرانی ثبت‌شده را در مقاله‌ی میراث ناملموس ایران در یونسکو آورده‌ایم.
تذهیب امروز؛ آموزش و تهدیدها
به توصیف یونسکو، این هنر هم از راه شاگردی منتقل میشود و هم از راه آموزش رسمی و غیررسمی در دانشگاه‌ها، فرهنگستان‌ها، مراکز پژوهشی و کارگاه‌های دولتی و خصوصی. در ایران کلاس‌های تذهیب در بسیاری از آموزشگاه‌های هنری برگزار میشود و رشته‌های هنرهای سنتی دانشگاه‌ها هم آن را آموزش می‌دهند.
چالش اصلی، زمان و هزینه است. اثری که ماه‌ها کار و طلای واقعی می‌خواهد، در بازار با نمونه‌های چاپی و رنگ طلایی ارزان رقابت می‌کند و جایگزینی رنگدانه‌های طبیعی با رنگهای صنعتی هم بخشی از دانش سنتی رنگ‌سازی را کم‌رنگ کرده است. همان گزارش تهران تایمز آقامیری را یکی از معدود استادان باقی‌مانده‌ی این هنر در ایران می‌خواند و می‌نویسد بیشتر آثارش در امارات، قطر و ترکیه فروش می‌رود.
کجا تذهیب ایرانی را ببینیم؟
بهترین جا برای دیدن تذهیب، موزه‌هایی است که نسخههای خطی را به نمایش می‌گذارند. در تهران، موزه‌ی رضا عباسی بخش مهمی از مجموعه‌اش را به نگارگری و خوشنویسی و نسخههای خطی اختصاص داده است. موزه‌ی خوشنویسی ایران در خیابان شریعتی، که سال ۱۳۹۶ (۲۰۱۷ میلادی) گشایش یافت، حدود دویست اثر از سده‌ی سوم هجری تا آغاز دوره‌ی پهلوی، از قطعه‌ی خوشنویسی و نسخه‌ی خطی تا ابزار کتابت، را در خود دارد. کتابخانه‌ی کاخ گلستان هم نسخههای خطی و قطعههای خوشنویسی ارزشمندی نگه می‌دارد، هرچند این آثار همیشه در معرض دید عموم نیستند.
اگر می‌خواهید خود کار را تجربه کنید، کارگاه‌های کوتاه تذهیب در آموزشگاه‌های هنری شهرهای بزرگ راه خوبی برای شروع است. چند نکته هم به تماشای بهتر کمک می‌کند:
- ذره‌بین همراه داشته باشید: بسیاری از جزئیات تذهیب و تشعیر با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شوند.
- به نور دقت کنید: طلای ورق و طلای حل‌شده زیر نور زاویه‌دار جلوه‌ی متفاوتی دارند؛ اگر اجازه دارید، از چند زاویه نگاه کنید.
- قواعد موزه را رعایت کنید: نسخههای خطی به نور حساس‌اند و در بسیاری از موزه‌ها عکاسی با فلاش ممنوع است.
- اصل را از چاپ تشخیص دهید: در کار دستی، طلا برجستگی و درخشش خاصی دارد و خطوط زیر ذره‌بین کاملاً یکدست نیستند.
پرسش‌های رایج
تذهیب چیست؟
تذهیب هنر آراستن صفحههای نسخههای خطی، قطعههای خوشنویسی و نگارهها با طلا و نقشهای رنگین است. این واژه از ریشهی عربی ذهب به معنای طلا آمده است.
هنر تذهیب چه سالی ثبت جهانی شد؟
هنر تذهیب در آذر ۱۴۰۲ (دسامبر ۲۰۲۳ میلادی) در فهرست معرف میراث ناملموس یونسکو ثبت شد.
تذهیب با کدام کشورها ثبت مشترک شده است؟
پروندهی هنر تذهیب را ایران همراه با جمهوری آذربایجان، تاجیکستان، ترکیه و ازبکستان به یونسکو ارائه کرد.
فرق تذهیب و تشعیر چیست؟
تذهیب با طلا و رنگهای گوناگون و نقشهای اسلیمی و ختایی کار میشود. تشعیر بیشتر با یک تا سه رنگ طلا و قلمگیری ظریف است و در آن جانوران، پرندگان، موجودات افسانهای و گیاهان کشیده میشوند.
شمسه در تذهیب چیست؟
شمسه نقشی دایرهای یا چندضلعی است که خطوطی مانند پرتوهای خورشید از پیرامونش بیرون میزند. معمولاً در آغاز کتاب میآید و گاهی نام صاحب کتاب در آن نوشته میشود.
