از حصار صفوی تا کاخ قاجاری؛ کاخ گلستان جایی است که کاشی هفت‌رنگ، آینه‌کاری و معماری اروپایی کنار هم نشسته‌اند. بناهای اصلی، ثبت جهانی، آسیب‌ها و مرمت اخیر و راهنمای بازدید را اینجا بخوانید.
ساعت بالای شمسالعماره را ملکه ویکتوریا برای ناصرالدین شاه هدیه فرستاد تا مردم تهرانِ آن روزگار، که هنوز شهری کوچک بود، وقت را از روی آن بدانند. این ساعت بیش از صد سال خاموش ماند و در آبان ۱۳۹۱ (نوامبر ۲۰۱۲) دوباره به کار افتاد. همین جزئیات کوچک حال و هوای کاخ گلستان را خوب نشان می‌دهد: مجموعه‌ای در قلب تهران که در آن کاشی هفت‌رنگ ایرانی کنار ستون چدنی، و آینه‌کاری کنار ساعت و نقاشی رنگ‌روغن اروپایی نشسته است.
کاخ گلستان از قدیمی‌ترین مجموعه‌های تاریخی تهران است و سال‌ها مقر حکومت قاجار بود. در ادامه از ارگ صفوی تا کاخ قاجاری را دنبال می‌کنیم، بناهای اصلی را یکی‌یکی می‌گردیم، از آسیبهای اخیر و مرمت آن می‌گوییم و برای بازدید نکته‌هایی آورده‌ایم.
کاخ گلستان کجاست؟
کاخ گلستان در جنوب مرکز تهران، در محلهی ارگ و کنار خیابان پانزده خرداد قرار دارد و تا بازار بزرگ تهران چند دقیقه پیاده راه است. این محدوده زمانی ارگ سلطنتی تهران بود؛ محوطه‌ای حصاردار که کاخ‌ها، دیوانخانه‌ها و باغ‌های دربار را در خود داشت. آنچه امروز با نام کاخ گلستان می‌شناسیم، بخش باقی‌مانده‌ی همان ارگ است که دور یک باغ مرکزی با حوض‌ها و درختان کهن شکل گرفته است.
نام «گلستان» از همین باغ آمده است. در منابع لاتین آن را Golestan Palace و گاهی Gulistan Palace می‌نویسند و در متن‌های قدیمی فارسی هم با نام «ارگ سلطنتی» یا «باغ گلستان» از آن یاد شده است.
از حصار صفوی تا پایتخت قاجار
ریشهی مجموعه به دورهی صفوی برمیگردد. شاه طهماسب یکم در سده‌ی دهم هجری دور تهرانِ آن روز حصاری کشید و بعدها شاه عباس یکم در این محدوده چهارباغی ساخت. کریمخان زند در حدود سال ۱۷۵۹ میلادی دیوانخانه و عمارت‌هایی تازه در ارگ بنا کرد که «خلوت کریم‌خانی» یادگار آن دوره است.
نقطه‌ی عطف اما آغاز حکومت قاجار بود. آقامحمدخان قاجار حدود سال ۱۷۸۶ میلادی تهران را پایتخت کرد و ارگ به مقر حکومت تبدیل شد. فتحعلیشاه آن را گسترش داد و ناصرالدین شاه، که حدود نیم قرن بر تخت بود، بیشترین تغییر را در آن ایجاد کرد. سفرهای او به اروپا در سال‌های ۱۸۷۳، ۱۸۷۸ و ۱۸۸۹ میلادی رد پای روشنی در معماری کاخ گذاشت؛ از نمای ساختمان‌ها گرفته تا ساختن تالاری برای نمایش گنجینه‌ها که در منابع از آن به‌عنوان نخستین موزه‌ی ایران یاد می‌شود.
در دورهی پهلوی، تاجگذاری رضاشاه در سال ۱۳۰۵ (۱۹۲۶ میلادی) و محمدرضاشاه در سال ۱۳۴۶ (۱۹۶۷ میلادی) در همین مجموعه برگزار شد. با این حال میان سال‌های ۱۹۲۵ تا ۱۹۴۵ میلادی بخش بزرگی از بناهای ارگ برای ساختن ساختمان‌های اداری تازه تخریب شد و مجموعه به اندازه‌ی امروزی‌اش رسید.
ایوان تخت مرمر و خلوت کریم‌خانی
ایوان تخت مرمر، که رو به حوض بزرگ باغ باز می‌شود، کهن‌ترین بخش بازدیدپذیر مجموعه است. هسته‌ی آن از دیوانخانه‌ی دورهی زند به جا مانده و در دورهی قاجار بارها تغییر کرده است. تختی که نامش را به ایوان داده، در سال ۱۲۲۱ هجری قمری (۱۸۰۶ میلادی) به فرمان فتحعلیشاه ساخته شد. این تخت از ۶۵ قطعه سنگ مرمر زرد معدنی در یزد ساخته شده و پایه‌هایش پیکره‌های تراشیده‌ی مردان، زنان، پری‌ها و دیوها هستند. طرح آن را میرزا بابا شیرازی، نقاش‌باشی دربار، کشید و محمدابراهیم اصفهانی، حجار دربار، آن را تراشید.
دیوارها و سقف ایوان را آینه‌کاری، گچ‌بری و نقاشی پوشانده‌اند و ستون‌های سنگی پیچ‌دار جلوی ایوان ایستاده‌اند. این ایوان صحنه‌ی مراسم رسمی دربار بود و چند فرمانروای قاجار و پهلوی بر همین تخت نشستند.
چند قدم آن‌طرف‌تر، خلوت کریم‌خانی قرار دارد؛ ایوانی کوچک‌تر و صمیمی‌تر با حوضی سنگی در میانه که از دورهی زند مانده است. سنگ مزار مرمرین ناصرالدین شاه، با نقش برجسته‌ی پیکره‌ی او، امروز در همین‌جا نگهداری می‌شود و از چیزهایی است که کمتر کسی انتظار دیدنش را دارد.
شمسالعماره؛ بلندترین بنای تهران قاجاری
ناصرالدین شاه بنایی می‌خواست که از بامش تمام تهران را ببیند. شمسالعماره، یا «عمارت خورشید»، حاصل همین خواسته است. ساخت آن در سال ۱۸۶۵ میلادی آغاز شد و دو سال طول کشید. طراح بنا معیرالممالک و معمارش علی‌محمد کاشی بود. بنا پنج طبقه و حدود ۳۵ متر ارتفاع دارد و در زمان خودش بلندترین ساختمان تهران بود. ستون‌های طبقه‌های بالایی از چدن‌اند و شمسالعماره را نخستین بنای تهران می‌دانند که در سازه‌اش از فلز استفاده شد.
نمای شمسالعماره خلاصه‌ای از سلیقه‌ی هنری دورهی قاجار است. دو برج قرینه با ایوان‌های ستون‌دار، کاشی‌های هفت‌رنگ که در آن‌ها منظره‌های طبیعت و ساختمان‌های اروپایی کنار نقش‌های ایرانی نشسته‌اند، و ساعت هدیه‌ی ملکه ویکتوریا میان دو برج. پیش از ساخته شدن سردر باغ ملی، این بنا نماد پایتخت بود.
عمارت بادگیر، تالار آینه و دیگر تالارها
عمارت بادگیر
عمارت بادگیر در ضلع جنوبی باغ، با چهار برج بادگیر که کاشی‌های آبی، زرد و سیاه دارند، از بناهای دورهی فتحعلیشاه شمرده می‌شود و بعدها بازسازی شد. تالار اصلی آن با پنجره‌های ارسی و شیشه‌های رنگی، آینه‌کاری و نقاشی‌های دیواری، از عکس‌پذیرترین فضاهای کاخ است. در زیرزمین همین بنا «عکسخانه» عکس‌هایی از دورهی قاجار را نشان می‌دهد؛ بعضی از آن‌ها را خود ناصرالدین شاه گرفته که عکاسی را جدی دنبال می‌کرد.
تالار آینه
تالار آینه، که در دهه‌ی ۱۸۷۰ میلادی ساخته شد، مشهورترین تالار کاخ است. سقف و دیوارهایش را هزاران قطعه‌ی آینه‌ی بریده در طرح‌های هندسی و گیاهی پوشانده‌اند تا نور شمع و چلچراغ هزار بار در آن بشکند. آینه‌کاری از هنرهای شاخص معماری ایرانی است و داستان کامل آن را در مقاله‌ی آینه‌کاری در معماری ایرانی آورده‌ایم. کمال‌الملک، نقاش نامدار دورهی قاجار، پنج سال روی تابلویی از همین تالار کار کرد که ناصرالدین شاه را نشسته در آن نشان می‌دهد و از مشهورترین آثار اوست.
تالارهای دیگر
- تالار سلام: تالاری که پس از سفر اول ناصرالدین شاه به اروپا برای نمایش گنجینه‌ها ساخته شد و بعدها محل مراسم رسمی و پذیرایی‌ها شد.
- تالار عاج: محل نگهداری هدایایی که فرمانروایان و سفیران خارجی به دربار قاجار داده بودند.
- عمارت برلیان و عمارت الماس: دو تالار دیگر با آینه‌کاری و تزیینات دورهی قاجار که امروز بخشی از موزه‌های کاخ‌اند.
- کاخ ابیض: بنایی سفید با سبک اروپایی از اواخر دورهی ناصری که از سال ۱۳۵۰ خورشیدی موزه‌ی مردم‌شناسی است.
- نگارخانه: تالار نمایش نقاشی‌های دورهی قاجار، از جمله آثاری از کمال‌الملک.
کتابخانه‌ی سلطنتی کاخ گلستان هم گنجینه‌ای کم‌شناخته است. «شاهنامه‌ی بایسنغری»، نسخه‌ای که در سال ۱۴۳۰ میلادی برای شاهزاده‌ی تیموری بایسنغر میرزا کامل شد و ۲۲ نگاره دارد، در این کتابخانه نگهداری می‌شود و در سال ۲۰۰۷ در فهرست حافظه‌ی جهانی یونسکو ثبت شد. این نسخه معمولاً به نمایش عمومی گذاشته نمی‌شود، اما برای علاقه‌مندان به هنر نگارگری نام آشنایی است.
ثبت جهانی و آسیبهای اخیر
کاخ گلستان در بهمن ۱۳۳۴ با شماره‌ی ۴۱۷ در فهرست آثار ملی ثبت شد و در تیر ۱۳۹۲ (ژوئن ۲۰۱۳ میلادی) در سیوهفتمین اجلاس کمیتهی میراث جهانی به فهرست یونسکو راه یافت. محدوده‌ی ثبت‌شده حدود ۵٫۳ هکتار است و حریمی حدود ۲۶ هکتار دور آن تعریف شده است. یونسکو کاخ گلستان را شاهکار دورهی قاجار می‌داند که پیوند موفق صنایع و معماری پیشین ایران با تأثیرهای غربی را نشان می‌دهد و از نخستین نمونه‌های تلفیق سبک ایرانی و اروپایی است؛ سبکی که در هنر و معماری ایران در اواخر سده‌ی نوزدهم و سده‌ی بیستم رایج شد.
در اسفند ۱۴۰۴ (مارس ۲۰۲۶) موج انفجاری در نزدیکی میدان ارگ به بخش‌هایی از مجموعه آسیب زد. در گزارش‌های رسمی و رسانه‌ای از شکستن بخش بزرگی از درها و پنجره‌ها، آسیب به آینه‌کاری تالار آینه و ایوان تخت مرمر و شکستن سر یکی از پیکره‌های تخت مرمر سخن رفته است. کاخ پس از آن بسته شد، بیشتر اشیای موزه‌ای به مخزن‌های امن منتقل شد و مرمت اضطراری آغاز شد. بنا بر گزارش‌های شهریور ۱۴۰۵، مرحله‌ی دوم مرمت، یعنی تثبیت سازه‌ها و حفاظت از آثار، با تمرکز بر سقف کاخ ابیض، تزیینات عمارت بادگیر و درها و پنجره‌های بناهای شمالی و با همکاری یونسکو در جریان بود.
راهنمای بازدید از کاخ گلستان
پیش از هر چیز، وضعیت بازگشایی را بررسی کنید. پس از آسیبهای سال ۱۴۰۴، قرار است کاخ به‌صورت مرحلهای باز شود؛ یعنی ممکن است باغ و برخی عمارت‌ها باز باشند و تالارهای اصلی هنوز زیر داربست مرمت بمانند.
- بهترین فصل: بهار و پاییز، وقتی باغ سرسبز است و قدم زدن میان عمارت‌ها خستگی ندارد. صبح‌ها شلوغی کمتر است.
- رسیدن به کاخ: نزدیکترین ایستگاههای مترو، پانزده خرداد و امام خمینی‌اند. خیابان‌های اطراف بازار شلوغ است و آمدن با خودروی شخصی توصیه نمی‌شود.
- زمان لازم: دو تا سه ساعت برای باغ، ایوان تخت مرمر، شمسالعماره و چند تالار کافی است. بلیت محوطه و بیشتر تالارها و موزه‌ها معمولاً جداگانه فروخته می‌شود؛ پس از قبل تصمیم بگیرید کدام‌ها را می‌خواهید ببینید.
- چه ببینید که از دست می‌رود: پیکره‌های پایه‌ی تخت مرمر، سنگ مزار ناصرالدین شاه در خلوت کریم‌خانی و کاشی‌های نمای شمسالعماره که منظره‌های اروپایی را نشان می‌دهند.
بازار بزرگ تهران، مسجد امام (سلطانی) و موزه‌ی ملی ایران همه در فاصله‌ی پیاده‌روی یا چند ایستگاه مترو هستند و می‌شود یک روز کامل را به این محدوده اختصاص داد. اگر بازارهای تاریخی برایتان جذاب‌اند، مقاله‌ی بازار تاریخی تبریز را هم بخوانید که خودش اثر ثبت جهانی است. فهرست کامل آثار ثبت‌شده‌ی ایران را در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران و جای آن‌ها را روی نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران ببینید.
پرسش‌های رایج
کاخ گلستان کجاست؟
کاخ گلستان در مرکز تهران، در محلهی ارگ و نزدیک بازار بزرگ تهران قرار دارد. نزدیکترین ایستگاههای مترو به آن پانزده خرداد و امام خمینی هستند.
کاخ گلستان چه زمانی ثبت جهانی شد؟
کاخ گلستان در تیر ۱۳۹۲ (ژوئن ۲۰۱۳ میلادی) در سیوهفتمین اجلاس کمیتهی میراث جهانی در فهرست یونسکو ثبت شد.
کاخ گلستان مربوط به چه دورهای است؟
ریشهی مجموعه به ارگ دورهی صفوی و بناهای کریمخان زند برمیگردد، اما بیشتر بناهای امروزی آن از دورهی قاجار و بهویژه زمان فتحعلیشاه و ناصرالدین شاه است.
شمسالعماره چه سالی ساخته شد؟
ساخت شمسالعماره به فرمان ناصرالدین شاه در سال ۱۸۶۵ میلادی آغاز شد و دو سال طول کشید. این بنای پنجطبقه حدود ۳۵ متر ارتفاع دارد و در زمان خود بلندترین ساختمان تهران بود.
آیا کاخ گلستان الان باز است؟
کاخ گلستان پس از آسیبهای اسفند ۱۴۰۴ برای مرمت بسته شد و قرار است مرحلهای بازگشایی شود. پیش از رفتن، وضعیت باز بودن باغ و تالارها را از اطلاعرسانی رسمی مجموعه بپرسید.
