بیش از پنج کیلومتر راستهی سرپوشیده‌ی آجری، ده‌ها سرا و تیمچه و هزاران حجره که هنوز هر روز باز می‌شوند. قصه‌ی بازار تبریز از راه ابریشم تا مرمتی که بازاریان خودشان هزینه‌اش را دادند.
اگر یک صبح کاری به تیمچهی مظفریه بروید، نور از روزنه‌های سقف آجری پایین می‌ریزد و روی قالی‌هایی می‌افتد که فروشنده‌ها وسط راهرو پهن کرده‌اند. خریداری گوشه‌ی قالی را برمی‌گرداند تا پشتش را ببیند و صدای گفت‌وگو به ترکی آذری زیر طاق‌ها می‌پیچد. این‌جا بخشی از بازار تاریخی تبریز است؛ مجموعه‌ای سرپوشیده و به‌هم‌پیوسته از راسته‌ها، تیمچه‌ها و سراها که قرن‌ها یکی از مهم‌ترین مراکز تجارت بر سر راه ابریشم بود و هنوز هم هر روز کار می‌کند.
بازار تاریخی تبریز در سال ۱۳۸۹ (۲۰۱۰ میلادی) در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. در ادامه می‌خوانید این بازار چطور ساخته و بازسازی شد، چه بخش‌هایی دارد، مرمتش چرا جایزه‌ی جهانی گرفت و چطور می‌شود در آن گشت.
بازاری بر سر راه ابریشم
تبریز از دیرباز محل داد و ستد کالا و فرهنگ میان شرق و غرب بوده است. مقدسی، جغرافی‌دان سدهی دهم میلادی، از بازار این شهر یاد کرده و به روایت منابع، مارکوپولو که در دهه‌ی ۱۲۷۰ میلادی از این شهر گذشت، آن را از ثروتمندترین مراکز تجاری جهان خوانده است. ابن‌بطوطه هم حدود سال ۱۳۳۰ میلادی از این بازار دیدن کرد.
فهرست جهانگردان و جغرافی‌دانانی که از بازار تبریز نوشته‌اند به همین‌جا ختم نمی‌شود: یاقوت حموی در آغاز سدهی سیزدهم، زکریای قزوینی در میانه‌ی همان سده، اودوریک پوردنونه‌ای، راهب ایتالیایی، حدود سال ۱۳۲۱، آمبروجو کنتارینی، فرستاده‌ی ونیز، در سال ۱۴۷۴ و در دورهی صفوی، شاردن و تاورنیه‌ی فرانسوی. این گزارش‌های پیوسته نشان می‌دهد که بازاری در همین نقطه از شهر، از نخستین سده‌های شهرنشینی دورهی اسلامی تا امروز، بی‌وقفه برپا بوده است.
شکوه بازار با جایگاه سیاسی شهر گره خورده بود. تبریز در سدهی سیزدهم میلادی پایتخت ایلخانان شد و در آغاز سدهی شانزدهم، شاه اسماعیل یکم آن را پایتخت دولت صفوی کرد. شهر در همان سده جایگاه پایتختی را از دست داد، اما به گفته‌ی یونسکو تا پایان سدهی هجدهم یکی از مراکز مهم بازرگانی منطقه باقی ماند. سراهای بازار در تمام این قرن‌ها محل داد و ستد بازرگانانی بود که از سرزمین‌های دور به این شهر می‌آمدند.
زلزله و بازسازی
بیشتر آنچه امروز می‌بینید عمری کوتاه‌تر از آن دارد که شاید تصور کنید. زلزله‌های سال‌های ۱۷۲۷ و ۱۷۸۰ میلادی بخش بزرگی از تبریز و بازار دورهی صفوی را ویران کردند. پس از زلزلهی ۱۷۸۰، نجفقلی‌خان دنبلی، حاکم وقت تبریز، بازسازی شهر و بازار را آغاز کرد و بازار را بر همان طرح پیشین و با همان مصالح دوباره ساخت. بنابراین کالبد امروزی بازار بیشتر یادگار اواخر سدهی هجدهم و دورهی قاجار است، در حالی که نقشه‌ی راسته‌ها و جای بسیاری از سراها ریشه در سده‌های پیش‌تر دارد.
بازار تبریز چقدر بزرگ است؟
محدوده‌ای که یونسکو ثبت کرده نزدیک به ۲۹ هکتار است و بیش از پنج و نیم کیلومتر راستهی سرپوشیده را در بر می‌گیرد. بر پایهی آمارهای منتشرشده، بازار حدود ۵۵۰۰ حجره و مغازه، ۲۵ تیمچه، ۳۵ سرا و حدود ۲۰ راسته و راسته‌بازار دارد و حدود ۳۰ مسجد، ۱۲ مدرسه و ۵ حمام تاریخی هم در میان آن جای گرفته‌اند. گذرها معمولاً چهار تا پنج متر پهنا دارند و سقف‌های آجری‌شان پنج تا شش متر بالاتر از کف قرار دارد.
اجزای بازار هر کدام کارکرد مشخصی داشتند. راسته گذری سرپوشیده است که دو سویش حجره‌ها ردیف شده‌اند و معمولاً به یک صنف تعلق دارد. سرا حیاطی است با حجره‌هایی در دو طبقه که روزگاری بازرگانان عمده‌فروش و کاروان‌ها در آن مستقر می‌شدند؛ خویشاوند نزدیک کاروانسراهای ایرانی که در شهر جا گرفته‌اند. تیمچه هم سرایی است که حیاطش سقف دارد و معمولاً با گنبدها و طاق‌های بلند و نورگیرهای متعدد پوشیده شده است. در کنار این‌ها، مسجدها و مدرسه‌ها و حمام‌ها بازار را از یک مرکز خرید به محله‌ای کامل تبدیل می‌کردند.
تیمچه‌ها و راسته‌هایی که نباید از دست داد
تیمچهی مظفریه
مشهورترین تیمچهی بازار، مظفریه، را حاج شیخ محمدجعفر قزوینی در سال ۱۳۰۵ قمری ساخت و آن را به نام مظفرالدین میرزا، ولیعهد قاجار که در آن زمان در تبریز می‌نشست، نام‌گذاری کرد. تیمچه دو طبقه دارد و امروز مرکز داد و ستد قالی دستباف و تابلوفرش است و قالی‌ها در آن بر پایهی رج‌شمار و نوع بافت دسته‌بندی و عرضه می‌شوند؛ در حجرههای طبقه‌ی بالا هنوز کارهای جانبی قالی، از طراحی تا رفوگری، انجام می‌شود. سقف بلند و نورگیرهای گنبدی‌اش آن را به یکی از دیدنی‌ترین بخش‌های بازار تبدیل کرده است.
بازار و سرای امیر
بازار امیر و تیمچهی امیر، که میرزا محمدخان امیرنظام در سال ۱۲۵۵ قمری ساخت، مرکز داد و ستد طلا و جواهر تبریزند. حیاط سرای امیر در همین نزدیکی، با نمای آجری و پنجره‌های چوبی بلندش، نمونه‌ی خوبی از سراهای دوطبقه‌ی بازار است.
راسته‌های صنفی
در بازار تبریز هنوز هر صنف گذر خودش را دارد: از راستهی کفاشان که هنوز کفش‌های دست‌دوز در آن ساخته می‌شود تا بازار عطارها و راسته‌های دیگری که هر کدام به صنفی تعلق دارند. حدود چهل گونه شغل در بازار گزارش شده است. حتی اگر قصد خرید ندارید، گشتن میان این راسته‌ها راهی برای دیدن زندگی روزمره‌ی شهر است.
ثبت جهانی و مرمتی که جایزه گرفت
بازار تبریز از شهریور ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده بود. یونسکو آن را در مرداد ۱۳۸۹ (ژوئیه‌ی ۲۰۱۰)، در سیوچهارمین نشست کمیتهی میراث جهانی و هم‌زمان با بقعه‌ی شیخ صفی‌الدین اردبیلی، با معیارهای دوم، سوم و چهارم ثبت کرد. در توصیف یونسکو، این مجموعه یکی از کامل‌ترین نمونه‌های نظام سنتی تجاری و فرهنگی ایران است. فهرست کامل آثار ثبتشدهی ایران را در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران ببینید.
تا اواخر سدهی بیستم، بخش‌هایی از بازار فرسوده شده بود. طراحی برنامه‌ی احیای آن از سال ۱۳۷۳ (۱۹۹۴ میلادی) آغاز شد و از سال ۲۰۰۰ میلادی، مجموعه‌های پرشماری از بازار با شیوه‌های سنتی آجرکاری و ساخت مرمت شدند. ویژگی این پروژه مشارکت خود بازاریان بود: مدیریت مرمت میان پایگاه میراث فرهنگی بازار، شهرداری و مالکان و مستأجران حجره‌ها تقسیم شد و در مرحله‌های بعدی، بازاریان که به ارزش کار قانع شده بودند تا ۹۰ درصد هزینه‌ها را خودشان پرداختند. این تجربه در سال ۲۰۱۳ میلادی جایزه‌ی معماری آقاخان را برد.
بزرگ‌ترین تهدید بازار امروز آتش‌سوزی است. در سال‌های اخیر چند بار بخش‌هایی از بازار دچار حریق شده و پژوهشگران آتش‌سوزی را از نظر قدرت تخریب و تکرار، یکی از اصلی‌ترین خطرهای این مجموعه می‌دانند.
بازار زنده؛ از محرم تا شب عید
بازار تبریز موزه نیست و همین آن را از بسیاری از آثار ثبت جهانی متمایز می‌کند. روزهای پایانی سال، پیش از نوروز، راسته‌ها پرجنب‌وجوش‌ترین روزهایشان را می‌گذرانند. در دهه‌ی نخست محرم هم هیئت‌های بازار مراسم عزاداری برپا می‌کنند و راسته‌ها سیاه‌پوش می‌شوند؛ آیینی که بخشی از هویت اجتماعی بازار است و اگر در آن روزها در تبریز هستید، با احترام و از کنار مسیر می‌توانید تماشایش کنید.
راهنمای بازدید از بازار تاریخی تبریز
بازار در مرکز تبریز قرار دارد و از بیشتر نقاط مرکزی شهر با تاکسی یا پیاده به آن می‌رسید. چون سرپوشیده است، در هر فصلی می‌شود در آن گشت، حتی در روزهای سرد زمستان تبریز. بهار و اوایل پاییز اما برای ترکیب بازار با دیدنی‌های دیگر شهر بهترین زمان است.
- زمان مناسب: صبح‌ها، وقتی حجره‌ها تازه باز شده‌اند و داد و ستد در جریان است، به بازار بروید. جمعهها و تعطیلات رسمی بیشتر حجره‌ها بستهاند.
- زمان لازم: برای گشتی کلی دست‌کم نیم‌روز در نظر بگیرید. اگر قصد خرید قالی دارید، یک روز کامل هم زیاد نیست.
- بالا را نگاه کنید: بهترین بخش معماری بازار در سقف‌هاست: گنبدها، کاربندی‌ها و نورگیرهایی که هر تیمچه را از دیگری متمایز می‌کنند.
- با بازاریان: پیش از عکاسی از فروشنده‌ها و حجره‌ها اجازه بگیرید و در گذرهای باریک راه باربرها و گاری‌ها را باز بگذارید.
- خرید قالی: برای قالی دستباف وقت بگذارید، چند حجره را ببینید و درباره‌ی جنس، رج‌شمار و محل بافت بپرسید. اگر به این هنر علاقه دارید، مقاله‌ی قالی‌بافی فارس و کاشان را هم بخوانید.
در نزدیکی بازار، مسجد جامع تبریز در میان خود مجموعه و خانه‌ی مشروطه در کنار آن قرار دارند و مسجد کبود، ارگ علیشاه و موزه‌ی آذربایجان هم فاصله‌ی چندانی ندارند. برای دیدن جای بازار و دیگر آثار جهانی آذربایجان روی نقشه، نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران را باز کنید.
پرسش‌های رایج
بازار تاریخی تبریز چه زمانی ثبت جهانی شد؟
بازار تاریخی تبریز در سال ۲۰۱۰ میلادی (۱۳۸۹ خورشیدی) در سیوچهارمین نشست کمیتهی میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
بازار تبریز چقدر بزرگ است؟
محدودهی ثبتشدهی بازار نزدیک به ۲۹ هکتار است و بیش از پنج و نیم کیلومتر راستهی سرپوشیده دارد. بر پایهی آمارهای منتشرشده، حدود ۵۵۰۰ حجره، ۲۵ تیمچه و ۳۵ سرا در آن وجود دارد.
تیمچه مظفریه کجاست و چه میفروشد؟
تیمچهی مظفریه در بازار تاریخی تبریز قرار دارد و در سال ۱۳۰۵ قمری ساخته شده است. امروز مرکز خرید و فروش قالی دستباف و تابلوفرش تبریز است.
بازار تبریز چه روزهایی تعطیل است؟
بیشتر حجرههای بازار تبریز جمعهها و در تعطیلات رسمی بستهاند. بهترین زمان بازدید صبح روزهای کاری است که داد و ستد در جریان است.
قدمت بازار تبریز چقدر است؟
از بازار تبریز در منابع سدهی دهم میلادی یاد شده است، اما کالبد امروزی آن بیشتر پس از زلزلهی ۱۷۸۰ میلادی و در دورهی قاجار بازسازی شده است.
