زیگوراتی آجری که شاه عیلام حدود ۱۲۵۰ سال پیش از میلاد در دشت خوزستان برپا کرد، هزاران سال زیر خاک ماند و حالا سالم‌ترین زیگورات جهان به حساب می‌آید. قصه‌ی ساخت، فراموشی و کشف دوباره‌اش را اینجا بخوانید.
اگر از جاده‌ی شوش به سمت هفت‌تپه بروید و بعد به دل دشت بپیچید، کمی بعد تپه‌ای قهوه‌ای و پلکانی از افق بیرون می‌زند که اول شبیه یک کوه کوچک است. نزدیک‌تر که می‌شوید ردیف‌های منظم آجر پیدا می‌شوند و بعد خطوطی ریز روی آجرها که اگر دقت کنید، نوشته‌اند. اینجا چغازنبیل است؛ معبدی که شاه عیلام بیش از سه هزار سال پیش برای خدایانش ساخت و امروز سالم‌ترین زیگورات باقی‌مانده در جهان شمرده میشود.
چغازنبیل یکی از سه اثری است که در سال ۱۳۵۸ (۱۹۷۹ میلادی) به عنوان نخستین آثار ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. در این مقاله سراغ قصه‌ی ساختش می‌رویم، آجرهای کتیبه‌دارش را می‌خوانیم و در پایان نکته‌هایی برای بازدید از آن آورده‌ایم.
چغازنبیل کجاست و این نام از کجا آمده؟
چغازنبیل در استان خوزستان و در دشتی میان شوش و شوشتر قرار دارد و تا شهر شوش کمتر از چهل کیلومتر فاصله دارد. از اهواز هم حدود ۸۰ کیلومتر راه است. رود دز از چند کیلومتری محوطه می‌گذرد و نخلستان‌ها و مزارع نیشکر هفت‌تپه دورتادورش را گرفته‌اند.
نام امروزی این محوطه را مردم محلی روی آن گذاشته‌اند. «چغا» در زبان لری به معنای تپه است و «زنبیل» همان سبد؛ یعنی تپه‌ای که شبیه زنبیلی وارونه است. این همان شکلی بود که زیگورات پیش از کاوش، زیر خروارها خاک و ماسه، به خود گرفته بود. نام اصلی شهر اما «دور اونتاش» بود، یعنی شهر اونتاش.
اونتاش ناپیریشا و شهری که برای خدایان ساخته شد
عیلام یکی از کهن‌ترین تمدن‌های فلات ایران است و پایتختش، شوش، هزاره‌ها مرکز سیاست و تجارت منطقه بود. حدود سال ۱۲۵۰ پیش از میلاد، اونتاش ناپیریشا، شاه عیلام، تصمیم گرفت در فاصله‌ای از شوش شهری مذهبی بسازد که خدایان سرزمین‌های مختلف عیلام را یک‌جا گرد هم بیاورد. پژوهشگران این کار را تلاشی برای یکپارچه کردن مردمان کوهستان و دشت زیر یک آیین مشترک می‌دانند.
شهر سه حصار تودرتو داشت. در دل حصار درونی، با مساحتی حدود دو و نیم هکتار، زیگورات ایستاده بود. در حلقه‌ی میانی معبدهای خدایان دیگر ساخته شد و در حلقه‌ی بیرونی کاخ‌های شاهی و یک کاخ آرامگاهی با پنج گور زیرزمینی. وسعت کل شهر به حدود ۹۶ هکتار می‌رسید. کتیبهها از بیست‌ودو معبد نام می‌برند که برای خدایانی چون اینشوشیناک، ناپیریشا، کیریریشا، هومبان و نابو ساخته شده بودند.
زیگورات؛ پنج طبقه آجر رو به آسمان
زیگورات چغازنبیل بر قاعده‌ای مربع به ضلع حدود ۱۰۵ متر بنا شد و در روزگار خودش پنج طبقه داشت و ارتفاعش به حدود ۵۳ متر می‌رسید. بر بالای آن معبدی برای اینشوشیناک، خدای نگهبان شوش، قرار داشت. امروز حدود ۲۵ متر از این بلندی باقی مانده است؛ یعنی کمتر از نیمی از ارتفاع اصلی، اما همین مقدار هم برای اینکه سالم‌ترین زیگورات دنیا لقب بگیرد کافی است. زیگورات‌های مشهور میان‌رودان، مثل زیگورات اور، بیشترشان امروز یا بازسازی شده‌اند یا تپه‌ای فرسوده‌اند.
نکته‌ی جالب ساخت این بنا آن است که در دو مرحله شکل گرفت. اول بنایی تا ارتفاع طبقه‌ی دوم با دو معبد ساخته شد و بعد معماران تصمیم گرفتند آن را به زیگوراتی پنج‌طبقه تبدیل کنند. هسته‌ی بنا از خشت است و روی آن پوسته‌ای از آجر پخته کشیده‌اند تا در برابر باران و آفتاب داغ خوزستان دوام بیاورد.
آجرهایی که حرف می‌زنند
چیزی که چغازنبیل را از یک تپه‌ی آجری متمایز می‌کند، نوشته‌های آن است. در دیواره‌های زیگورات، در فاصله‌های منظم، آجرهایی با خط میخی عیلامی کار گذاشته‌اند. باستان‌شناسان بیش از پنج هزار آجر کتیبه‌دار در این محوطه شناسایی کرده‌اند که بیشترشان به زبان عیلامی و تعداد اندکی به زبان اکدی است. متن این کتیبهها معمولاً نام شاه را می‌آورد، می‌گوید این بنا برای کدام خدا ساخته شده و از خدا می‌خواهد کار سازنده را بپذیرد.
از چغازنبیل اشیای دیگری هم به دست آمده است: کاشی‌های شیشه‌ای سفید و سیاه، پیکره‌های سفالی لعاب‌دار به رنگ آبی و دستگیره‌های لعابی در که روی آن‌ها نوشته شده «کاخ اونتاش ناپیریشا، شاه عیلام». نمونه‌هایی از این یافته‌ها امروز در موزه‌ی ملی ایران، موزه‌ی لوور و موزه‌ی بریتانیا نگهداری میشود.
آب از رود کرخه
یکی از بخش‌های کمتر دیده‌شده‌ی چغازنبیل، سامانه‌ی آبرسانی آن است. رومن گیرشمن، باستان‌شناس فرانسوی که سال‌ها در این محوطه کاوش کرد، معتقد بود آب شهر نه از رود دز که در همان نزدیکی جاری است، بلکه با کانالی از رود کرخه و از فاصله‌ای حدود ۴۵ کیلومتری آورده می‌شد؛ چون بستر دز پایین‌تر از سطح شهر بود و آبش به محوطه نمی‌رسید.
آب پیش از ورود به شهر در مخزنی آجری جمع می‌شد که با کمک اصل ظروف مرتبط، گل و لای را ته‌نشین می‌کرد و آب زلال‌تر را به داخل حصار می‌فرستاد. به همین دلیل در منابع فارسی از آن با عنوان یکی از کهن‌ترین تصفیه‌خانه‌های آب جهان یاد میشود. بقایای این مخزن هنوز در کنار حصار بیرونی دیده میشود.
ویرانی، فراموشی و کشف دوباره
دور اونتاش هیچ‌وقت به شهری پرجمعیت تبدیل نشد و بعد از مرگ سازنده‌اش هم کار ساخت در آن ادامه پیدا کرد. پایان کارش اما با یورش آشوربانیپال، پادشاه آشور، رقم خورد که حدود سال ۶۴۵ پیش از میلاد شوش را ویران کرد و چغازنبیل هم از این ویرانی بی‌نصیب نماند. بعضی پژوهشگران معتقدند زندگی در شهر حتی پیش از این حمله، در اواخر سده‌ی دوازدهم پیش از میلاد، کم‌رنگ شده بود.
پس از آن، باد و ماسه کار خودش را کرد و زیگورات زیر خاک رفت. در سال ۱۹۳۵ میلادی، زمین‌شناسی که برای اکتشاف نفت در منطقه کار می‌کرد، به آجری کتیبه‌دار برخورد و توجه باستان‌شناسان به این تپه جلب شد. کاوش‌ها را ابتدا رولان دو مکنم آغاز کرد و بعد رومن گیرشمن میان سال‌های ۱۹۵۱ تا ۱۹۶۲ میلادی در شش فصل کاری، زیگورات را از زیر حدود ۷۶ هزار متر مکعب آوار بیرون آورد. میان سال‌های ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۴ هم بهزاد مفیدی نصرآبادی با همکاری دانشگاه کیل آلمان کاوش‌ها و بررسی‌های تازه‌ای در محوطه انجام داد.
ثبت جهانی و وضعیت امروز
یونسکو در سال ۱۹۷۹ چغازنبیل را به عنوان بهترین نمونه‌ی باقی‌مانده از بناهای پلکانی هرمی شکل در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. همان سال تخت جمشید و میدان نقش جهان هم ثبت شدند و ایران با این سه اثر وارد فهرست شد. امروز ایران سی اثر ملموس در این فهرست دارد که فهرست کاملشان را در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران آورده‌ایم.
بزرگ‌ترین چالش امروز چغازنبیل، باران‌های گاه‌وبیگاه، رطوبت و فعالیت‌های اکتشاف نفت در منطقه است. حفاری‌های نفتی در محدوده‌ی ۳۰۰ متری محوطه ممنوع شده و پایگاه میراث فرهنگی چغازنبیل به طور مداوم روی مرمت آجرها و زهکشی آب باران کار می‌کند.
راهنمای بازدید از چغازنبیل
چغازنبیل را بهتر است در فصل سرد سال ببینید. از آبان تا اسفند هوای خوزستان معتدل و دلپذیر است، اما در تابستان دمای هوا از ۴۵ درجه هم بالاتر میرود و قدم زدن در محوطه‌ای بی‌سایه سخت میشود. اگر بهار سفر می‌کنید، صبح زود یا ساعت‌های پایانی روز را انتخاب کنید؛ نور مایل عصر رنگ آجرها را گرم‌تر و عکس‌ها را زیباتر می‌کند.
- رسیدن به محوطه: نزدیک‌ترین شهرها شوش و هفت‌تپه‌اند. وسیله‌ی عمومی تا خود محوطه کم است و بیشتر مسافران با خودروی شخصی یا تاکسی دربست از شوش می‌روند.
- بالا رفتن ممنوع است: برای حفاظت از بنا، بالا رفتن از زیگورات مجاز نیست. مسیر پیاده‌روی دور بنا بهترین زاویه‌ها را نشان می‌دهد.
- همراه داشته باشید: کلاه، آب کافی و کفش راحت. سایه در محوطه بسیار کم است.
- کتیبهها را پیدا کنید: در ضلع‌های مختلف زیگورات دنبال ردیف آجرهای نوشته‌دار بگردید؛ بیشترشان در ارتفاع دید قرار دارند.
چغازنبیل را میشود در یک سفر دو یا سه روزه با چند اثر دیگر خوزستان ترکیب کرد. محوطه‌ی باستانی شوش با کاخ آپادانای داریوش و قلعه‌ی شوش، موزه‌ی هفت‌تپه که یافته‌های عیلامی دیگری را نشان می‌دهد و سازه‌های آبی شوشتر همه در فاصله‌ی کمتر از یک ساعت رانندگی قرار دارند. اگر دوست دارید پیش از سفر جای این آثار را روی نقشه ببینید، نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران را باز کنید.
پرسش‌های رایج
چغازنبیل در کدام استان است؟
چغازنبیل در استان خوزستان، میان شهرهای شوش و شوشتر و نزدیک هفت‌تپه قرار دارد و تا شوش کمتر از چهل کیلومتر فاصله دارد.
چغازنبیل چند سال قدمت دارد؟
ساخت چغازنبیل حدود سال ۱۲۵۰ پیش از میلاد به فرمان اونتاش ناپیریشا، شاه عیلام، آغاز شد؛ یعنی بیش از ۳۲۰۰ سال قدمت دارد.
چغازنبیل چه زمانی در فهرست میراث جهانی ثبت شد؟
چغازنبیل در سال ۱۹۷۹ میلادی (۱۳۵۸ خورشیدی) همراه تخت جمشید و میدان نقش جهان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
آیا میتوان از زیگورات چغازنبیل بالا رفت؟
خیر. برای حفاظت از آجرها و کتیبهها بالا رفتن از زیگورات ممنوع است و بازدید از مسیرهای پیادهی دور بنا انجام میشود.
بهترین زمان سفر به چغازنبیل کی است؟
آبان تا اسفند بهترین زمان است. در این ماهها هوای خوزستان معتدل است، در حالی که در تابستان دما از ۴۵ درجه بالاتر میرود.
