یونسکو در سال ۲۰۲۱ برنامه‌ای را ثبت کرد که خوشنویسی ایرانی را از کلاسهای رایگان سال ۱۳۲۹ به ده‌ها هزار هنرجوی امروز رساند. از تعلیق و نستعلیق و میرعماد تا انجمن خوشنویسان و موزه‌های خط را اینجا بخوانید.
در یک قطعه‌ی سیاه‌مشق که میرزا غلامرضا اصفهانی در سال ۱۳۰۳ هجری قمری نوشته، کلمه‌ها روی هم سوار شده‌اند. حرف‌ها مورب از گوشه‌ای به گوشه‌ی دیگر می‌روند، کشیدگی‌ها از لای هم رد می‌شوند و صفحه بیشتر به یک ترکیب انتزاعی از مرکب سیاه شبیه است تا یک متن. چنین صفحه‌هایی در اصل فقط تمرین بودند؛ خوشنویس عبارتی را بارها می‌نوشت تا دستش گرم شود. اما در دورهی قاجار همین تمرین‌ها به اثری مستقل تبدیل شدند و امروز در موزه‌ها قاب می‌شوند. این شاید بهترین نشانه‌ی جایگاه خوشنویسی ایرانی باشد: هنری که حتی تمرینش هم تماشایی است.
یونسکو در سال ۱۴۰۰ (۲۰۲۱ میلادی) نه خود خوشنویسی، بلکه برنامه‌ای را ثبت کرد که ایران برای زنده نگه داشتن آن اجرا کرده است. این نوشته سراغ هر دو می‌رود: تاریخ خط‌های ایرانی از تعلیق و نستعلیق تا شکسته، و برنامه‌ای که از کلاسهای رایگان سال ۱۳۲۹ شروع شد و به آموزش سالانه‌ی ده‌ها هزار هنرجو رسید.
نوشتن و زیبا نوشتن
یونسکو در توصیف این پرونده نوشته است که در ایران سنت خوشنویسی همیشه با خود عمل نوشتن پیوند داشته و حتی وقتی نویسنده سواد چندانی نداشت، خوب نوشتن و نوشتن از هم جدا نبودند. نامه، فرمان، قباله، کتیبه‌ی بنا و دیوان شعر همه به دست کاتبان و خوشنویسان نوشته می‌شد و زیبایی خط بخشی از ارزش متن به شمار می‌رفت.
با آمدن چاپ و بعد برنامه‌های رایانه‌ای و قلم‌های دیجیتال، این پیوند سست شد. به تعبیر یونسکو، تأکید صرف بر خوانایی جای توجه هم‌زمان به خوانایی و زیبایی را گرفت و نسل‌های تازه کمتر با این هنر آشنا شدند. پرونده‌ی ثبت درست از همین نقطه شروع می‌شود.
از اقلام سته تا نستعلیق
حدود هزار سال پیش، شش قلم یا «اقلام سته» یعنی محقق، ریحان، ثلث، نسخ، توقیع و رقاع شکل گرفتند و تا چهار سده در ایران خط‌های رایج بودند. خوشنویسان ایرانی اما به همین‌ها بسنده نکردند. در سدهی هفتم هجری، حسن فارسی کاتب از ترکیب نسخ و رقاع خط «تعلیق» را پدید آورد.
گام بعدی «نستعلیق» بود که نامش از ترکیب نسخ و تعلیق آمده است. نویسندگان دورهی صفوی تقریباً همگی ابداع آن را به میرعلی تبریزی نسبت میدهند که در اواخر سدهی چهاردهم و آغاز سدهی پانزدهم میلادی می‌زیست. پژوهشهای تازه‌تر نشان داده‌اند که این خط در سدهی چهاردهم میلادی میان کاتبان شیراز به تدریج شکل گرفته است. هرچه باشد، نستعلیق در پانصد سال گذشته خط اصلی نوشتن فارسی بوده است.
این خط مرزهای ایران را هم پشت سر گذاشت. تیموریان نستعلیق را به شبه‌قاره‌ی هند بردند و آنجا خط محبوب دربار فارسی‌زبان گورکانیان شد. به سرزمین‌های عثمانی هم زود راه یافت، با نام «تعلیق» شناخته شد و به مرور مکتبی جداگانه پیدا کرد. در خود ایران هم دامنه‌ی کاربردش گسترده شد؛ شاه‌محمود نیشابوری (درگذشته‌ی حدود ۱۵۶۴ میلادی) از معدود خوشنویسانی بود که قرآن را هم به نستعلیق کتابت کرد، کاری که در آن روزگار کم‌سابقه بود.
در هرات تیموری، جعفر تبریزی (درگذشته‌ی ۱۴۳۱ میلادی) سرپرستی کتابخانه‌ی بایسنغر میرزا را به عهده داشت و شاگردان بسیاری پرورد که سرشناس‌ترینشان اظهر تبریزی بود. سلطان‌علی مشهدی (درگذشته‌ی ۱۵۲۰ میلادی) در دربار سلطان حسین بایقرا به نستعلیق شکل کلاسیک داد و میرعلی هروی (درگذشته‌ی ۱۵۴۴ میلادی) با قطعه‌هایش شهرتی گسترده یافت.
میرعماد؛ اوج نستعلیق
میرعماد حسنی سال ۱۵۵۴ میلادی در قزوین به دنیا آمد، در قزوین و تبریز آموخت و پس از سفرهایی به سرزمین‌های عثمانی و حجاز، کاتب کتابخانه‌ی شاه عباس شد و در اصفهان کار کرد. او سال ۱۶۱۵ میلادی در اصفهان درگذشت. بسیاری او را بزرگ‌ترین خوشنویس نستعلیق می‌دانند و شیوه‌اش برای سده‌های بعد سرمشق ماند. خانواده‌اش هم اهل قلم بودند؛ دخترش گوهرشاد و چند تن از نوه‌هایش خوشنویس شدند.
شکسته‌نستعلیق و سیاه‌مشق
در سدهی یازدهم هجری، خوشنویسانی مثل مرتضی‌قلی‌خان شاملو و محمدشفیع هروی شیوه‌ای روان‌تر و پیوسته‌تر از نستعلیق ساختند که «شکسته‌نستعلیق» نام گرفت. درویش عبدالمجید طالقانی (درگذشته‌ی ۱۷۷۱ میلادی) به این خط شکل نهایی و قطعی داد.
دورهی قاجار هم استادان خودش را داشت. میرزا محمدرضا کلهر (درگذشته‌ی ۱۸۹۲ میلادی) را مهم‌ترین خوشنویس سدهی نوزدهم می‌دانند که نستعلیق را به شیوه‌ای فشرده‌تر بازگرداند. میرزا غلامرضا اصفهانی در همین دوره به سیاه‌مشق شهرت یافت. سیاه‌مشق از سدهی شانزدهم میلادی هم نمونه دارد، اما در نیمه‌ی دوم سدهی نوزدهم و در روزگار ناصرالدین‌شاه بود که به سبکی محبوب و مستقل تبدیل شد.
برنامهی ملی پاسداری؛ از کلاس رایگان تا دانشگاه
ریشه‌ی این برنامه به سال ۱۳۲۹ (۱۹۵۰ میلادی) برمی‌گردد. در آن سال گروهی از خوشنویسان، از جمله سید حسین میرخانی، سید حسن میرخانی، علی‌اکبر کاوه و ابراهیم بوذری، با همراهی مهدی بیانی، پژوهشگر و استاد دانشگاه، و با همکاری وزارت فرهنگ و هنر آن زمان کلاسهای رایگان خوشنویسی راه انداختند. این جمع در ۱۹ شهریور ۱۳۴۶ نام رسمی «انجمن خوشنویسان ایران» را گرفت.
به نوشته‌ی یونسکو، بخشی از کار پاسداری را همین انجمن پیش از دهه‌ی ۱۹۸۰ آغاز کرده بود. در دهه‌ی ۱۳۶۰ (۱۹۸۰ میلادی)، پاسداری از خوشنویسی به دغدغه‌ای جدی تبدیل شد و سازمان‌های مردم‌نهاد با همکاری دولت برنامه‌ای ملی برایش تدوین کردند. استقبال مردم آن‌قدر زیاد بود که بخش دولتی این تجربه را بازتعریف کرد و با تکیه بر تجربههای بخش خصوصی و عمومی، در مقیاسی بزرگ به برنامه‌ای ملی تبدیل کرد. هدف‌های برنامه به روایت یونسکو چند محور داشت:
- گسترش آموزش عمومی خوشنویسی، هم به صورت رسمی و هم غیررسمی؛
- انتشار کتاب و جزوه‌ی آموزشی و سرمشق؛
- برگزاری نمایشگاه‌های هنری؛
- تدوین برنامه‌های درسی دانشگاهی؛
- ترویج کاربرد درست سنت خوشنویسی متناسب با شرایط زندگی امروز.
حاصل این سال‌ها در عددها پیداست. انجمن خوشنویسان امروز بیش از دویست شعبه در شهرهای ایران و چند شهر خارجی مثل توکیو و پاریس دارد. آموزش در دوره‌هایی پلکانی انجام می‌شود: مقدماتی، متوسط، خوش، عالی و ممتاز. تا امروز بیش از پنج هزار نفر مدرک ممتاز انجمن را گرفته‌اند. به گزارش تهران تایمز، کلاس‌ها از کودکان هفت‌ساله تا افراد بالای هفتاد سال را در بر می‌گیرد و حدود ۸۰ درصد ثبت‌نام‌کنندگان زن‌اند. خط‌هایی که آموزش داده می‌شوند نستعلیق، شکسته‌نستعلیق، ثلث و نسخ‌اند.
ثبت در فهرست تجربههای خوب پاسداری
یونسکو سه فهرست برای میراث ناملموس دارد و این پرونده در کم‌شمارترینشان نشسته است: «فهرست تجربههای خوب پاسداری». این فهرست برای عنصرها نیست، برای برنامه‌هایی است که در زنده نگه داشتن یک سنت موفق بودهاند و میتوانند الگوی کشورهای دیگر شوند. «برنامهی ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران» در شانزدهمین نشست کمیته‌ی میراث ناملموس، که آذر ۱۴۰۰ (دسامبر ۲۰۲۱ میلادی) به صورت مجازی برگزار شد، در این فهرست جای گرفت. این تنها عنصر ایرانی در این فهرست است. جایگاه آن را در کنار دیگر عنصرهای ثبت‌شده در مقاله‌ی میراث ناملموس ایران در یونسکو ببینید.
تفاوت این ثبت با بقیه مهم است. در اینجا یونسکو نمی‌گوید خوشنویسی ایرانی زیباست؛ می‌گوید روشی که ایران برای آموزش و رساندن آن به نسل تازه به کار برده، روشی کارآمد و قابل الگوبرداری است. همکاری نهادی مردمی مثل انجمن خوشنویسان با دولت، شبکه‌ی گسترده‌ی کلاس‌ها و نظام درجه‌بندی روشن، مهم‌ترین اجزای این الگو هستند.
کجا خوشنویسی ایرانی را ببینیم و تجربه کنیم؟
در تهران، موزهی خط و کتابت میرعماد در مجموعهی سعدآباد آثاری از حدود ده سده خوشنویسی را نشان میدهد؛ از جمله کارهایی از میرعماد، احمد نیریزی و کلهر. موزهی خوشنویسی ایران در خیابان شریعتی، که سال ۱۳۹۶ (۲۰۱۷ میلادی) در خانه‌ی تاریخی فولادوند راه افتاد، حدود دویست اثر از سدهی سوم هجری تا آغاز دورهی پهلوی دارد. موزهی رضا عباسی هم بخش مهمی از مجموعه‌اش را به خوشنویسی و نگارگری اختصاص داده است. کتابخانه‌ی کاخ گلستان هم از گنجینه‌های قطعه‌ها و نسخه‌های خطی است؛ برگی از «تحفه‌الملوک» به خط میرعماد در همین کتابخانه نگهداری می‌شود.
قزوین را «پایتخت خوشنویسی ایران» می‌نامند. شهر زادگاه میرعماد است و کاخ چهلستون آن، از معدود بناهای سلطنتی باقی‌مانده از دورهی صفوی در این شهر، امروز موزهی خوشنویسی است. در اصفهان هم می‌شود رد نستعلیق را در کتیبه‌ها و آثار دورهی صفوی دنبال کرد. خوشنویسی معمولاً کنار دو هنر دیگر کتاب‌آرایی دیده می‌شود: تذهیب که دور قطعه‌ها را با طلا می‌آراید و نگارگری که در همان نسخه‌ها کنار متن می‌نشیند.
- یک جلسه کلاس امتحان کنید: شعبه‌های انجمن خوشنویسان در بیشتر شهرها فعال‌اند و برای آشنایی اولیه با قلم نی و مرکب، یک دورهی کوتاه مقدماتی کافی است.
- قطعه‌ها را از نزدیک ببینید: به رقم خوشنویس، معمولاً در گوشه‌ی پایین قطعه، و به جای تاریخ دقت کنید؛ بسیاری از قطعه‌ها سال کتابت را به هجری قمری دارند.
- اصل را از چاپ جدا کنید: پیش از خرید بپرسید قطعه دست‌نویس است یا چاپی، و رقم خوشنویس و تاریخ کتابت را ببینید.
- از خود هنرمند بخرید: خرید مستقیم از خوشنویسان و نمایشگاه‌ها، بخشی از همان چرخه‌ای است که این هنر را زنده نگه می‌دارد.
پرسش‌های رایج
خوشنویسی ایرانی چه سالی در یونسکو ثبت شد؟
برنامهی ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران در آذر ۱۴۰۰ (دسامبر ۲۰۲۱ میلادی) در فهرست تجربههای خوب پاسداری یونسکو ثبت شد.
فهرست تجربههای خوب پاسداری یونسکو چیست؟
فهرستی است برای برنامهها و روشهایی که در زنده نگه داشتن یک سنت موفق بودهاند و میتوانند الگوی کشورهای دیگر باشند. برنامهی پاسداری از خوشنویسی تنها عنصر ایرانی در این فهرست است.
خط نستعلیق را چه کسی ابداع کرد؟
منابع دورهی صفوی ابداع نستعلیق را به میرعلی تبریزی در اواخر سدهی چهاردهم میلادی نسبت میدهند، اما پژوهشهای تازه نشان میدهد این خط به تدریج میان کاتبان شیراز شکل گرفته است.
انجمن خوشنویسان ایران کی تأسیس شد؟
انجمن خوشنویسان ایران در سال ۱۳۲۹ (۱۹۵۰ میلادی) با کلاسهای رایگان خوشنویسی آغاز به کار کرد و نام رسمی خود را در ۱۹ شهریور ۱۳۴۶ گرفت.
موزهی خوشنویسی در تهران کجاست؟
تهران دو موزهی ویژهی خوشنویسی دارد: موزهی خط و کتابت میرعماد در مجموعهی سعدآباد و موزهی خوشنویسی ایران در خیابان شریعتی.
