نوروز با لحظه‌ی اعتدال بهاری آغاز میشود و از خانه‌تکانی و چهارشنبهسوری تا سیزدهبهدر ادامه دارد. ریشه‌ها، سفره‌ی هفتسین، رسم‌های محلی ایران و ماجرای ثبت جهانی نوروز از هفت تا سیزده کشور را اینجا بخوانید.
چند دقیقه به سال تحویل مانده است. خانواده دور سفره‌ی هفتسین نشسته‌اند؛ سبزه‌ای که دو هفته پیش کاشته شده، ماهی قرمز در تنگ، شمع‌ها و آینه، سکه و سیب و سنجد. چشم‌ها به ساعت است، چون لحظه‌ی آغاز سال را نه قرارداد، که حرکت زمین دور خورشید تعیین می‌کند: نوروز با لحظه‌ی دقیق اعتدال بهاری شروع میشود. نوروز، جشن آغاز سال نو و بهار، پرآوازه‌ترین و فراگیرترین جشن ایرانی است و از سال ۱۳۸۸ (۲۰۰۹ میلادی) در فهرست میراث ناملموس یونسکو جای دارد؛ پرونده‌ای که امروز میان سیزده کشور مشترک است.
در ادامه از ریشه‌های نوروز می‌گوییم و آیین‌هایش را به ترتیب زمان مرور می‌کنیم، از خانه‌تکانی و چهارشنبهسوری تا سیزدهبهدر، به رسم‌های محلی در گوشه و کنار ایران سر می‌زنیم و ماجرای ثبت جهانی آن را از هفت کشور تا سیزده کشور دنبال می‌کنیم.
نوروز چیست و از کجا آمده؟
نوروز یعنی روز نو و نخستین روز سال در تقویم خورشیدی ایران است، یعنی یکم فروردین. زمانش بر اساس اعتدال بهاری در نیم‌کره‌ی شمالی تعیین میشود و در تقویم میلادی میان ۱۹ تا ۲۲ مارس می‌افتد. قاعده‌ی تقویم ایرانی ساده است: اگر لحظه‌ی اعتدال پیش از ظهر به وقت تهران باشد، همان روز نوروز است و اگر بعد از ظهر باشد، روز بعد.
ریشه‌های نوروز به ایران باستان و سنت زرتشتی می‌رسد. شاهنامه بنیاد آن را به جمشید نسبت می‌دهد: جمشید بر تختی جواهرنشان به آسمان برآمد و چون خورشید درخشید و مردم آن روز را «روز نو» نامیدند. مری بویس، ایران‌شناس، احتمال می‌دهد ایرانیان کهن هم در بهار و هم در پاییز جشن‌هایی داشته‌اند که با کاشت و برداشت پیوند داشت؛ همتای پاییزی نوروز را امروز با نام جشن مهرگان می‌شناسیم. در دوره‌ی ساسانی شاهان در نوروز و مهرگان بار عام می‌دادند و در دوره‌ی صفوی هم شاه در نوروز هدیه می‌بخشید؛ نگاره‌ای از سال‌های ۱۷۲۰ و ۱۷۲۱ میلادی، شاه سلطان حسین را در حال بخشیدن هدیه‌های سال نو نشان می‌دهد.
نوروز برای بیشتر کسانی که آن را جشن می‌گیرند جشنی ملی و فرهنگی است و برای زرتشتیان جشنی دینی هم هست. مجمع عمومی سازمان ملل هم در اسفند ۱۳۸۸ (فوریه ۲۰۱۰) با تصویب قطعنامه‌ای، ۲۱ مارس را «روز جهانی نوروز» نامید.
پیش از نوروز؛ خانه‌تکانی و چهارشنبهسوری
نوروز از هفته‌ها پیش شروع میشود. خانه‌تکانی، یعنی گردگیری و شستن همه‌ی خانه و وسایلش، در ایران، افغانستان و تاجیکستان رسم است. خرید لباس نو، سنبل و لاله و ماهی قرمز، و کاشتن سبزه از گندم یا عدس یا ماش هم از کارهای روزهای آخر اسفند است. در گذشته حمام رفتن پیش از عید هم چنان واجب بود که شلوغ‌ترین روزهای گرمابه‌ها همین چند روز آخر سال بود.
شب آخرین چهارشنبهی سال، یعنی سهشنبه شب، نوبت چهارشنبهسوری است. مردم بوته و هیزم جمع میکنند، کپه‌های آتش را معمولاً به تعداد فرد، یک یا سه یا پنج یا هفت، با فاصله از هم می‌چینند و هنگام غروب از روی آنها میپرند و میخوانند: «زردی من از تو، سرخی تو از من». سوخت آتش هم رنگ محل را دارد؛ در خور برگ خرما می‌سوزانند و در گیلان ساقه‌ی برنج. در روستاهای خراسان هنگام پریدن از آتش میخوانند: «آلا به‌در بلا به‌در، دزدخیزا از دها به‌در».
رسم‌های دیگری هم کنار آتش بوده است. در قاشق‌زنی، جوان‌ها با چادر یا پارچه‌ای روی سر، ناشناس به در خانه‌ها میروند و با قاشق به کاسه می‌زنند تا صاحبخانه آجیل و شیرینی در کاسه‌شان بریزد. کوزه‌شکنی هم در بسیاری از شهرها رایج بوده است؛ در تهران چند سکه در کوزه می‌انداختند و آن را از پشت‌بام پایین می‌انداختند و در خراسان زغال و نمک هم در کوزه می‌گذاشتند. آجیل چهارشنبهسوری هم بخشی از همین شب است. یک هشدار: ترقه‌ها و مواد محترقه‌ی دست‌ساز هر سال حادثه می‌سازند؛ آتش و شادی چهارشنبهسوری به آنها نیازی ندارد.
آخرین پنجشنبه‌ی سال هم روز رفتن به آرامگاه درگذشتگان، به ویژه کسانی است که در همان سال از دنیا رفته‌اند. در خراسان جنوبی آیینی به نام «اَلَفه» برای بزرگداشت درگذشتگان برگزار میشود که در آن شیرینی‌های محلی را همراه سبزه بر سفره می‌گذارند.
سفره‌ی هفتسین و سال تحویل
سفره‌ی هفتسین امروز مهم‌ترین نماد نوروز در ایران است. هفت چیزی که با حرف «س» آغاز می‌شوند معمولاً این‌هاست: سبزه، سمنو، سنجد، سرکه، سیب، سیر و سماق. سکه و سنبل هم اغلب کنار آنها می‌آید. به هر کدام معنایی نسبت داده‌اند؛ سیب نشانه‌ی زیبایی و تندرستی، سنجد نشانه‌ی عشق و سکه نشانه‌ی روزی. کنار این‌ها آینه، شمع، تخممرغ رنگ‌شده، کاسه‌ی آب، ماهی قرمز و یک کتاب، مانند قرآن یا دیوان حافظ یا شاهنامه، هم روی سفره می‌آید.
شاید عجیب باشد، اما شکل امروزی هفتسین چندان کهن نیست. سفره‌ی نوروزی از قدیم بوده است، ولی بیشتر سفره‌ی پذیرایی بود: خشکبار، برگه‌ی زردآلو و هلو، عسل، کلوچه و قطاب، و تخممرغ رنگی. رسم چیدن هفت چیز با حرف «س» ظاهراً از اواخر دوره‌ی قاجار رواج یافته و رسانه‌ها آن را فراگیر کرده‌اند. هنوز هم گونه‌های دیگری دیده میشود: میان زرتشتیان سفره‌ی «هفت‌شین» و در برخی نقاط استان فارس «هفت‌میم». در افغانستان به جای آن «هفت‌میوه» آماده میکنند، آمیزه‌ای از هفت خشکبار در شربت.
شام شب عید در بسیاری از خانه‌ها سبزی‌پلو با ماهی است. سمنو را، که از جوانه‌ی گندم درست میشود، در بیشتر کشورهای نوروزی می‌پزند و در ایران، افغانستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان زنان و دختران گاه آن را دسته‌جمعی و در طول شب، با خواندن سرودهای ویژه، بار می‌گذارند.
دید و بازدید، حاجی فیروز و سیزدهبهدر
روزهای نخست فروردین روزهای دید و بازدید است. رسم این است که کوچک‌ترها اول به دیدن بزرگ‌ترها بروند و بزرگ‌ترها بعد بازدید را پس بدهند. پذیرایی با چای، شیرینی، آجیل و میوه است و عیدی، که معمولاً بزرگ‌ترها به کوچک‌ترها می‌دهند، بخش شیرین این دیدارهاست. یکم تا چهارم فروردین تعطیل رسمی است و نوروز پرسفرترین فصل سال در ایران هم هست.
در کوچه و خیابان، حاجی فیروز با صورت سیاه‌شده، لباس سرخ و کلاه نمدی دایره می‌زند و می‌خواند و خبر آمدن بهار را می‌دهد. عمو نوروز هم پیرمردی است با ریش سفید، کلاه نمدی و قبای آبی که در قصه‌ها هر سال یک بار به دیدار ننه سرما می‌آید و برای بچه‌ها هدیه می‌آورد.
نوروز با سیزدهبهدر تمام میشود. سیزدهم فروردین، که در تقویم رسمی «روز طبیعت» نام دارد، روزی است که خانواده‌ها از خانه بیرون می‌زنند و به دشت و باغ و کنار رود میروند. سبزهی هفتسین را با خود می‌برند و در آب روان میاندازند و دخترهای جوان، به نیت پیدا کردن همسر، گره‌ای به ساقه‌های سبزه می‌زنند. زرتشتیان هم در بامداد «تیر روز»، سیزدهمین روز ماه، سفره‌ی نوروزی را برمی‌چینند و سبزه را به آب روان می‌سپارند.
نوروز در گوشه و کنار ایران
نوروز در هر گوشه‌ی ایران رنگ خودش را دارد. در کردستان، آتش نوروزی، «ئاگر نه‌وروزی»، در روز نوروز روشن میشود و در باور کردها نوروز سالروز قیام کاوه‌ی آهنگر و پیروزی او بر ضحاک است. کردها برای پیشواز بهار در بیرون شهرها و روستاها گرد می‌آیند، زنان لباس‌های رنگارنگ محلی می‌پوشند و مردم دور آتش می‌رقصند. در برخی روستاها زنان مشعل به دست به پیشواز بهار میروند.
«نوروزخوانی» یا «بهارخوانی»، گونه‌ای آوازخوانی برای مژده‌ی آمدن بهار که روزگاری در بسیاری از نقاط ایران رواج داشت، امروز بیشتر در مازندران و گیلان زنده است. در برخی روستاهای زرتشتی‌نشین یزد هم رسم است که بامداد نوروز روی پشت‌بام‌ها آتش روشن کنند.
ثبت جهانی؛ از هفت کشور تا سیزده کشور
نوروز در ۸ مهر ۱۳۸۸ (۳۰ سپتامبر ۲۰۰۹) با پرونده‌ی مشترک هفت کشور در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشری یونسکو ثبت شد. در سال ۲۰۱۶ پنج کشور دیگر به پرونده پیوستند و ثبت تازه‌ای جای ثبت قبلی را گرفت. آخرین گسترش در آذر ۱۴۰۳ (دسامبر ۲۰۲۴) انجام شد و مغولستان، که جامعه‌ی قزاق آن نوروز را جشن میگیرد، سیزدهمین عضو پرونده شد. شیوه‌ی نام‌گذاری پرونده هم جالب است: عنوان رسمی آن فهرستی از همه‌ی صورت‌های این نام در زبان‌های مختلف است، از Nowruz و Novruz تا Nauryz و Nevruz.
| سال ثبت | کشورهایی که به پرونده پیوستند | شمار کشورها |
|---|---|---|
| ۲۰۰۹ (۱۳۸۸) | ایران، جمهوری آذربایجان، هند، قرقیزستان، پاکستان، ترکیه، ازبکستان | ۷ |
| ۲۰۱۶ (۱۳۹۵) | افغانستان، عراق، قزاقستان، تاجیکستان، ترکمنستان | ۱۲ |
| ۲۰۲۴ (۱۴۰۳) | مغولستان | ۱۳ |
یونسکو نوروز را جشن نوشدن طبیعت توصیف می‌کند که حدود دو هفته طول می‌کشد و آیین‌ها، بازی‌های سنتی، خوراک‌های ویژه، موسیقی و رقص، ادبیات شفاهی و صنایع دستی را در بر میگیرد: گرد آمدن دور سفره‌ای آراسته با اشیای نمادین، هدیه دادن، پوشیدن لباس نو، دیدار خویشان و آیین‌هایی که با آب و آتش برگزار می‌شوند. در مغولستان، به گفته‌ی پرونده‌ی ۲۰۲۴، قزاق‌ها نوروز را ۲۲ مارس با برخاستن پیش از طلوع آفتاب، روشن کردن دو شمع و پختن سوپی به نام «کوژه» جشن می‌گیرند. فهرست کامل عناصر ایرانی را در مقاله‌ی میراث ناملموس ایران در یونسکو آورده‌ایم.
نوروز را چطور تجربه کنیم؟
- سفر در نوروز: نوروز شلوغ‌ترین فصل سفر در ایران است. اقامتگاه و بلیت را زود رزرو کنید و برای ترافیک جاده‌ها در روزهای اول و آخر تعطیلات آماده باشید.
- چهارشنبهسوری: برای دیدن آتش‌افروزی، محله‌ها و روستاهایی را انتخاب کنید که آیین را آرام و خانوادگی برگزار میکنند و از محل انفجار ترقه‌ها دور بمانید.
- دید و بازدید: اگر میهمان خانواده‌ای ایرانی هستید، دیدارهای نوروزی معمولاً کوتاه است. یک جعبه شیرینی یا گلدان سنبل هدیه‌ی مناسبی است.
- سیزدهبهدر: پارک‌ها و دشت‌های اطراف شهرها از صبح زود پر می‌شوند. زود بروید و زباله‌هایتان را با خود برگردانید.
نوروز سر یک زنجیره‌ی بلند از جشنهای ایرانی است که در طول سال با تیرگان و مهرگان و شب یلدا ادامه پیدا می‌کند. برای پیدا کردن این جشن‌ها و آیین‌های محلی دیگر، تقویم جشن‌ها و آیین‌های محلی ایران را ببینید.
پرسش‌های رایج
نوروز چه زمانی ثبت جهانی شد؟
نوروز نخستین بار در ۸ مهر ۱۳۸۸ (۳۰ سپتامبر ۲۰۰۹) در فهرست معرف میراث ناملموس یونسکو ثبت شد. پرونده در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۲۴ گسترش یافت و اکنون میان سیزده کشور مشترک است.
نوروز میراث مشترک کدام کشورهاست؟
افغانستان، جمهوری آذربایجان، هند، ایران، عراق، قزاقستان، قرقیزستان، مغولستان، پاکستان، تاجیکستان، ترکیه، ترکمنستان و ازبکستان، روی هم سیزده کشور.
هفتسین شامل چه چیزهایی است؟
سبزه، سمنو، سنجد، سرکه، سیب، سیر و سماق رایجترین اجزای هفتسیناند و سکه یا سنبل هم گاهی جای یکی از آنها را میگیرد. آینه، شمع، تخممرغ رنگی، ماهی قرمز و یک کتاب هم معمولاً روی سفره است.
چهارشنبهسوری چه شبی است؟
چهارشنبهسوری شب آخرین چهارشنبهی سال، یعنی سهشنبه شب، برگزار میشود. مردم آتش روشن میکنند و از روی آن میپرند و میخوانند «زردی من از تو، سرخی تو از من».
چرا سیزدهبهدر به طبیعت میروند؟
سیزدهم فروردین آخرین روز جشنهای نوروزی است و از قدیم رسم بوده که این روز را بیرون از خانه و در دشت و باغ بگذرانند. سبزهی هفتسین را هم در آب روان میاندازند.
