از گلابگیری اردیبهشت در قمصر تا آتش سده در بهمن، ایران در هر ماه جشن یا آیینی دارد که میشود سفری را حول آن برنامه‌ریزی کرد. این تقویم ماه‌به‌ماه می‌گوید چه چیزی، کجا و کی برگزار میشود.
در قمصر کاشان، پیش از طلوع آفتاب، باغ‌ها پر از آدم است. گل‌های محمدی را باید پیش از آنکه آفتاب بر آن‌ها بتابد چید و تا ظهر، سبدهای گلبرگ صورتی به کارگاه‌هایی رسیده‌اند که دیگ‌های مسی‌شان روی آتش است و بوی گلاب از آن‌ها تا کوچه می‌رود. جشن‌ها و آیین‌های محلی ایران بیشترشان همین‌طورند: به فصل، به محصول و به جایی مشخص گره خورده‌اند و اگر تاریخشان را بدانید، میشود سفری را حول آن‌ها برنامه‌ریزی کرد.
این تقویم ماه‌به‌ماه، از فروردین تا اسفند، جشن‌ها و آیینهایی را مرور می‌کند که مسافر می‌تواند ببیند یا در آن‌ها شریک شود؛ از نوروز و یلدا که در همه‌ی خانه‌ها برگزار می‌شوند تا آیینهایی که فقط در یک روستا جان دارند. جدولی خلاصه و چند نکته‌ی سفر هم در پایان آمده است.
سه تقویم در یک سال
بیشتر جشنهای ایرانی بر پایه‌ی گاه‌شمار خورشیدی‌اند و هر سال در روزی ثابت برگزار می‌شوند. آیین‌های مذهبی اسلامی مانند محرم و رمضان اما تابع تقویم قمری‌اند و چون سال قمری حدود یازده روز کوتاه‌تر است، هر سال زودتر از سال قبل می‌رسند. گروه سومی هم هست: آیینهایی که با تقویم‌های محلی یا دینی سنجیده می‌شوند، مثل گاه‌شمار تبری در مازندران یا تقویم زرتشتیان. به همین دلیل، پیش از هر سفر، تاریخ دقیق را برای همان سال از منابع محلی بپرسید.
بهار: نوروز، گلاب و زیارتگاه‌های کوهستان
فروردین
سال ایرانی با نوروز در لحظه‌ی اعتدال بهاری آغاز میشود و یکم فروردین مهمترین روز تقویم است. نوروز از سال ۲۰۰۹ میلادی در فهرست میراث ناملموس یونسکو است و پرونده‌اش در ۲۰۱۶ و ۲۰۲۴ گسترش یافت؛ امروز سیزده کشور در آن شریک‌اند. تعطیلات نوروز با سیزدهبدر، روز طبیعت، در سیزدهم فروردین تمام میشود که مردم روز را بیرون از خانه و در دامن طبیعت می‌گذرانند. درباره‌ی آیین‌های نوروزی در مقاله‌ی نوروز بیشتر بخوانید.
اردیبهشت
اردیبهشت ماه گل است. فصل گلابگیری کاشان، در قمصر و نیاسر و روستاهای اطراف، در اردیبهشت و خرداد (حدود اواسط مه تا اواسط ژوئن) برگزار میشود. قمصر در ۲۷ کیلومتری جنوب کاشان، به خاطر کیفیت گل محمدی و گلابش شناخته میشود و در این فصل مسافران زیادی را به خود می‌کشد. در شیراز هم درختان نارنج شکوفه داده‌اند؛ اول اردیبهشت روز سعدی و پانزدهم اردیبهشت روز شیراز است. اواخر همین ماه، عشایر بختیاری در کوچ بهاره از خوزستان به ییلاق‌های چهارمحال و بختیاری می‌رسند.
خرداد
زرتشتیان ایران هر سال از ۲۴ خرداد، چهار روز در زیارتگاه پیر سبز یا چک‌چک گرد هم می‌آیند؛ نیایشگاهی در کوه‌های میان اردکان و انجیره در استان یزد که نامش از صدای چکیدن آب از صخره گرفته شده. برای ورود به نیایشگاه باید کفش را درآورد و سر را پوشاند. گلابگیری کاشان هم تا اواسط خرداد ادامه دارد.
تابستان: تیرگان، قرهکلیسا و فصل برداشت
تیر
تیرگان، جشن کهن آب و باران، در گرامیداشت تیشتر، ستاره‌ی باران‌آور، برگزار میشود و در روایت‌های کهن با تیراندازی آرش کمانگیر پیوند خورده است. زمان سنتی آن تیرروز از تیرماه است که امروز آن را سیزدهم یا دهم تیر می‌گیرند. در یزد، کرمان و چند شهر دیگر هنوز مراسمی برای این روز برگزار میشود.
همین ماه، ارمنیان ایران و کشورهای دیگر برای زیارت سه‌روزه‌ی صومعه‌ی تادئوس مقدس، یا قرهکلیسا، به کوهستان‌های آذربایجان غربی، حدود ۲۰ کیلومتری چالدران، می‌روند. این زیارت که هر سال در ژوئیه برگزار میشود، با نیایش، دسته‌های آیینی، موسیقی و غذای ارمنی همراه است و در سال ۲۰۲۰ در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شد. بازدیدکننده باید به خاطر داشته باشد که این‌جا پیش از هر چیز آیینی دینی برگزار میشود.
مرداد و شهریور
این دو ماه بیش از جشن، فصل کار در مزرعه است. در گیلان، برداشت برنج از اواخر تیر شروع میشود و تا پایان شهریور ادامه دارد و بیشتر شالیزارها در مرداد آماده‌ی درو می‌شوند؛ خانواده‌ها دسته‌جمعی در این کار شرکت می‌کنند و سفر به روستاهای گیلان در این روزها تصویر دیگری از زندگی شمال نشان می‌دهد. عشایر هم هنوز در ییلاق‌اند و با سرد شدن هوا، از اواخر شهریور کوچ پاییزه‌شان آغاز میشود.
پاییز: مهرگان، قالیشویان، زعفران و یلدا
مهر
مهرگان، جشن مهر و دوستی، دومین جشن بزرگ ایرانیان پس از نوروز شمرده میشود و زرتشتیان آن را امروز در دهم مهر برگزار می‌کنند. ایران و تاجیکستان این جشن را مشترکاً در سال ۲۰۲۴ در فهرست یونسکو ثبت کردند؛ در پرونده‌ی آن از سفره‌هایی با محصولات فصل، نیایش، موسیقی، کشتی و نمایش سخن رفته است.
در مشهد اردهال، نزدیک کاشان، آیین قالیشویان در جمعهی نزدیک به هفدهم مهر برگزار میشود. صبح آن روز مردم خاوه در آرامگاه سلطان‌علی بر قالی گلاب می‌پاشند و آن را به مردم فین می‌سپارند که قالی را در آب روان جوی می‌شویند و با چوب‌هایی تراشیده و تزیین‌شده بر آن گلاب می‌افشانند. این آیین در سال ۲۰۱۲ ثبت جهانی شد و شرح کاملش در مقاله‌ی قالیشویان مشهد اردهال آمده است. بیستم مهر هم روز حافظ است و حافظیه‌ی شیراز در این روز میزبان مراسم بزرگداشت است.
آبان
آبان ماه زعفران است. برداشت گل زعفران در خراسان از اواخر مهر آغاز میشود و در آبان به اوج می‌رسد؛ کشاورزان گلها را صبح زود، همراه با طلوع آفتاب، میچینند. تربت حیدریه، قاینات و گناباد از مراکز اصلی کشت زعفران‌اند. در مازندران و بخش‌هایی از گیلان هم جشنی به نام تیرماه سیزه‌شو در حدود سیزدهم آبان برگزار میشود که آن را با تیرگان و روایت‌های تیشتر مرتبط می‌دانند؛ اختلاف تاریخ از تفاوت گاه‌شمار تبری با تقویم رسمی می‌آید.
آذر
شب یلدا، آخرین شب پاییز و بلندترین شب سال، از سیام آذر تا صبح یکم دی است. خانواده‌ها در خانه‌ی بزرگ‌ترها جمع می‌شوند و سفرهای با چراغ، آب و میوه‌های سرخ مانند انار و هندوانه میچینند؛ شب با شعرخوانی، قصه، فال حافظ و بازی می‌گذرد. ایران و افغانستان این آیین را با عنوان «یلدا/چله» در سال ۲۰۲۲ در یونسکو ثبت کردند. یلدا جشنی خانگی است و بهترین راه تجربه‌اش مهمان یک خانواده شدن است. بیشتر بخوانید: شب یلدا.
زمستان: سده و چهارشنبهسوری
دی
دی ماه جشنهای ارمنیان ایران است. ارمنیان سال نو میلادی را در یکم ژانویه (حدود یازدهم دی) و کریسمس را در ششم ژانویه (حدود شانزدهم دی) جشن می‌گیرند. محله‌ی جلفای اصفهان، با کلیسای وانک، و محله‌ی مجیدیه در تهران از جاهایی است که حال‌وهوای این روزها در آن‌ها پیداست. زمستان همچنین بهترین فصل سفر به کویر و جنوب ایران است.
بهمن
جشن سده در دهم بهمن، پنجاه روز پیش از نوروز، برگزار میشود. «سده» به معنای صد است و به صد روز و شبی اشاره دارد که تا بهار مانده. محور جشن آتشی بزرگ است که هنگام غروب روشن میشود و مردم گرد آن نیایش می‌کنند، شعر می‌خوانند و شادی می‌کنند. کرمان و یزد از شهرهایی‌اند که سده در آن‌ها با شکوه بیشتری برگزار میشود. ایران و تاجیکستان سده را در سال ۲۰۲۳ در فهرست یونسکو ثبت کردند. درباره‌ی پیشینه‌ی این جشن در مقاله‌ی جشن سده بخوانید.
اسفند
چهارشنبهسوری در شب آخرین چهارشنبهی سال برگزار میشود؛ یعنی سه‌شنبه شب. مردم آتش روشن می‌کنند و با گفتن «زردی من از تو، سرخی تو از من» از روی آن می‌پرند. قاشق‌زنی، فال گرفتن با دیوان حافظ و خوردن آجیل از رسم‌های دیگر این شب است. بقیه‌ی اسفند صرف آماده شدن برای نوروز میشود و بازارها در هفته‌های آخر سال شلوغ‌ترین روزهایشان را می‌گذرانند.
آیین‌های قمری؛ تاریخ‌هایی که هر سال جابه‌جا می‌شوند
محرم، و به‌ویژه تاسوعا و عاشورا، مهمترین ایام سوگواری شیعیان ایران است. تعزیه، نمایش آیینی که در سال ۲۰۱۰ در یونسکو ثبت شد، در بسیاری از شهرها و روستاها اجرا میشود. نخل‌گردانی، حمل سازه‌ی چوبی بزرگی به نام نخل در دهه‌ی اول محرم، در شهرهایی از استان یزد مانند میبد و تفت و در کاشان و نطنز و بسیاری جاهای دیگر برگزار میشود. در ماه رمضان، سنت افطار و سفره‌های افطاری برپاست؛ این سنت را ایران، آذربایجان، ترکیه و ازبکستان در سال ۲۰۲۳ مشترکاً در یونسکو ثبت کردند. در روزهای رمضان به روزه‌داران احترام بگذارید و از خوردن و آشامیدن در انظار پرهیز کنید.
تقویم یک‌نگاه
| ماه | جشن یا آیین | کجا |
|---|---|---|
| فروردین | نوروز، سیزدهبدر | سراسر ایران |
| اردیبهشت | گلابگیری، روز سعدی و روز شیراز، کوچ بهاره‌ی عشایر | قمصر و نیاسر کاشان، شیراز، چهارمحال و بختیاری |
| خرداد | زیارت پیر سبز (از ۲۴ خرداد) | چک‌چک، اردکان یزد |
| تیر | تیرگان، زیارت قرهکلیسا | یزد و کرمان، چالدران |
| مرداد | برداشت برنج، ییلاق عشایر | گیلان، کوهستان‌های زاگرس |
| شهریور | پایان برداشت برنج، آغاز کوچ پاییزه | گیلان، چهارمحال و بختیاری |
| مهر | مهرگان، قالیشویان، روز حافظ | یزد و کرمان، مشهد اردهال کاشان، شیراز |
| آبان | برداشت زعفران، تیرماه سیزه‌شو | خراسان، مازندران و گیلان |
| آذر | شب یلدا | سراسر ایران |
| دی | کریسمس و سال نو ارمنیان | جلفای اصفهان، تهران |
| بهمن | جشن سده | کرمان، یزد |
| اسفند | چهارشنبهسوری | سراسر ایران |
چند نکته برای سفر به جشن‌ها
- تاریخ را برای همان سال بپرسید: آیین‌های قمری هر سال جابه‌جا می‌شوند و جشنهای محلی گاه بسته به هوا یا برنامه‌ی برگزارکنندگان چند روز پس و پیش می‌شوند.
- زود جا رزرو کنید: نوروز، فصل گلابگیری کاشان و روزهای قالیشویان، شهرهای کوچک را پر از مسافر می‌کند.
- آیین دینی، نمایش نیست: در زیارتگاه‌ها، کلیساها، آتشکده‌ها و مراسم سوگواری، پوشش مناسب را رعایت کنید و پیش از عکاسی از آدم‌ها اجازه بگیرید.
- مهمان باشید، نه تماشاگر: بهترین تجربه‌ی یلدا، سده یا سفره‌ی افطار، نشستن کنار مردمی است که آن را برگزار می‌کنند؛ با میزبان محلی هماهنگ کنید و به رسم‌هایشان احترام بگذارید.
پرسش‌های رایج
مهمترین جشنهای ایرانی در طول سال کداماند؟
نوروز در یکم فروردین، سیزدهبدر، تیرگان در تیر، مهرگان در مهر، شب یلدا در سیام آذر، جشن سده در دهم بهمن و چهارشنبهسوری در شب آخرین چهارشنبهی سال از شناختهشدهترین جشنهای ایرانیاند.
گلابگیری کاشان چه زمانی است؟
فصل گلابگیری در قمصر، نیاسر و روستاهای اطراف کاشان در اردیبهشت و خرداد، حدود اواسط مه تا اواسط ژوئن، برگزار میشود. گلها را صبح زود و پیش از تابش آفتاب میچینند.
آیین قالیشویان کی برگزار میشود؟
آیین قالیشویان در مشهد اردهال کاشان در جمعهی نزدیک به هفدهم مهر برگزار میشود و در سال ۲۰۱۲ در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شد.
جشن سده کی و کجا برگزار میشود؟
جشن سده در دهم بهمن، پنجاه روز پیش از نوروز، با برافروختن آتش برگزار میشود. کرمان و یزد از شهرهایی‌اند که این جشن در آن‌ها با شکوه بیشتری برپا میشود.
کدام جشنهای ایرانی ثبت جهانی شدهاند؟
نوروز، یلدا، سده و مهرگان از جشنهای ایرانی ثبتشده در فهرست میراث ناملموس یونسکو هستند. آیینهایی مانند قالیشویان، تعزیه، زیارت قرهکلیسا و سنت افطار هم در این فهرستاند.
