هر سال در دومین جمعهی مهر، مردم فین و خاوه در مشهد اردهال کاشان قالی‌ای را به یاد سلطانعلی در جوی آب میشویند. داستان این آیین، نقش هر گروه، پیوندش با تقویم خورشیدی و ثبت آن در یونسکو را اینجا بخوانید.
صبح جمعه‌ای در مهرماه، روی دامنه‌ی کوه اردهال و در ارتفاع حدود ۱۸۰۰ متری، هزاران مرد سیاه‌پوش با چوب‌دستی‌های تراش‌خورده و آراسته در صحن امامزاده سلطانعلی ایستاده‌اند. وقتی قالی لوله‌شده از درِ حرم بیرون می‌آید، صدای «حسین حسین» بالا می‌گیرد، چوب‌ها در هوا تکان می‌خورند و جمعیت به سوی جوی آبی در چند صد متری راه می‌افتد. این آیین قالیشویان مشهد اردهال است؛ مراسمی که مردم فین کاشان و روستای خاوه هر سال برای یادبود سلطانعلی برگزار می‌کنند و از سال ۱۳۹۱ (۲۰۱۲ میلادی) در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شده است.
آنچه می‌خوانید روایت این آیین است: داستانی که پشت آن است، نقش هر گروه از مردم در مراسم، پیوند عجیبش با تقویم خورشیدی و مهرگان، و نکته‌هایی برای کسی که می‌خواهد یک بار از نزدیک آن را ببیند.
قالیشویان کجا و چه زمانی برگزار میشود؟
مشهد اردهال روستایی در بخش نیاسر شهرستان کاشان، در استان اصفهان است و حدود ۴۲ کیلومتر با کاشان فاصله دارد. روستا در دامنه‌ی شمال شرقی قله‌ی اردهال جای گرفته و اهالی کاشان آن را «مشهد قالی» هم می‌نامند. بنای اصلی، امامزاده سلطانعلی بن محمد باقر است و آیین در فاصله‌ای حدود ۸۰۰ متری میان این حرم و جوی آبی کنار آرامگاه شاهزاده حسین برگزار میشود.
زمان مراسم دومین جمعهی مهرماه است و به همین دلیل نام دیگرش «جمعهی قالی» است. در پرونده‌ی یونسکو، نام «قالی‌شورو» هم برای آن آمده است. نام آیین را به دو شکل «قالیشویان» و «قالیشویان» می‌نویسند و هر دو درست است. اگر این جمعه با ایام سوگواری یا اعیاد مذهبی همزمان شود، مراسم یک هفته جابهجا میشود.
روایت سلطانعلی؛ از مدینه تا اردهال
آنچه درباره‌ی سلطانعلی می‌دانیم بیشتر از راه تاریخ شفاهی رسیده است. به روایت محلی، مردم فین در سده‌ی دوم هجری از امام محمد باقر خواستند کسی را برای راهنمایی‌شان بفرستد و او پسرش سلطانعلی را به کاشان روانه کرد. سلطانعلی در فین ساکن شد و تابستان‌ها به ییلاق اردهال می‌رفت. محبوبیتش میان مردم، حاکم محلی را نگران کرد و سپاهی برای کشتنش فرستاده شد. او پس از نبردی نابرابر در دره‌ای نزدیک روستای باریکرسف کشته شد؛ جایی که امروز «قتلگاه» نام دارد.
داستان ادامه دارد: مردم فین وقتی خبر را شنیدند به اردهال شتافتند، اما دیر رسیدند. پرونده‌ی ثبت یونسکو می‌گوید پیکر را سه روز بعد یافتند، آن را در قالی پیچیدند و به کنار جوی آب بردند و مردم خاوه هم در شستن و به خاک سپردن او همراه شدند. قالی در این روایت جای کفن را گرفته است و همین قالی است که هر سال نمادین شسته میشود.
آیین قدم به قدم
مراسم چند روز پیش از جمعه شروع میشود. یک هفته قبل، بزرگی از اهالی تاریخ «جمعهی قالی» را با صدای بلند اعلام می‌کند؛ رسمی که به آن جار یا جمعه‌جار می‌گویند. روز پنجشنبه گروهی از مردم فین از مسجد جامع فین پیاده به سوی اردهال راه می‌افتند و در مسیر، مردم روستاها به استقبالشان می‌آیند. این پیاده‌روی از بخش‌هایی است که در دهه‌های اخیر به آیین اضافه شده است.
صبح جمعه، مردم خاوه در حرم گرد می‌آیند، قالی اهدایی را که برای آن سال برگزیده‌اند گلاب‌پاشی می‌کنند و با آداب خاصی می‌پیچند. سپس آن را بیرون حرم به مردم فین می‌سپارند. فینی‌ها با چوب‌دستی‌هایشان پیش می‌دوند تا قالی را بگیرند و آن را در مسیری مشخص به سوی جوی آب می‌برند. کنار آب، گوشه‌ای از قالی را میشویند و بر بقیه‌اش با نوک چوب‌ها قطره‌های آب و گلاب می‌پاشند. چوب‌به‌دستان در راه رفت و برگشت چوب‌ها را می‌چرخانند و با شعار و رجزخوانی، نبردی نمادین با قاتلان سلطانعلی را بازسازی می‌کنند. حوالی ظهر قالی به حرم برمی‌گردد و با تشریفات به مردم خاوه تحویل داده میشود.
برای چوب‌ها دو معنا گفته‌اند: ابزار پاشیدن آب بر قالی و نشانه‌ی خون‌خواهی. پرونده‌ی یونسکو یادآوری می‌کند که چوب‌های ساده‌ی قدیم کم‌کم جای خود را به چوب‌های تراش‌خورده و تزیین‌شده داده‌اند و قالی هم هر سال عوض میشود. بسیاری از حاضران از آب جوی بر سر و روی خود می‌زنند یا آن را در ظرف به خانه می‌برند.
نقش‌ها در قالیشویان
| گروه | نقش در آیین |
|---|---|
| مردم خاوه (از توابع نراق، استان مرکزی) | نگه‌داشتن قالی در حرم، گلاب‌پاشی، پیچیدن و تحویل آن به فینی‌ها و تحویل گرفتن دوباره؛ پرچم خاوه هم با آن‌هاست |
| مردم فین کاشان | دویدن با چوب‌دستی، بردن قالی تا جوی آب، شستن و بازگرداندن آن |
| مردم کاشان | آوردن جانماز، به یاد جانماز سلطانعلی که در روایت‌ها از آن یاد شده |
| مردم نشلج (نشلگ) | برگزاری آیین خودشان در جمعهی بعد، به نام «جمعهی نشلجی‌ها»؛ عروس‌های تازه را هم برای خوش‌یمنی به اردهال می‌آورند |
در کنار این هسته‌ی اصلی، فعالیت‌های پیرامونی هم شکل گرفته است: توزیع غذای نذری، اجرای تعزیه، نقالی و پرده‌خوانی در گوشه و کنار، و اقامت چندروزه‌ی زائران در اطراف حرم. قاعده‌ای که بزرگان محل بر آن تأکید دارند این است که غریبه‌ها در بخش اصلی آیین، یعنی گرفتن و شستن قالی، شرکت نمی‌کنند؛ اما در بقیه‌ی برنامه‌ها حضورشان پذیرفته است. نوجوانان هم فقط وقتی اجازه‌ی حمل قالی یا پرچم را پیدا می‌کنند که بزرگ‌ترها آن‌ها را آماده بدانند.
چرا با تقویم خورشیدی؟
بیشتر آیین‌های مذهبی در ایران با تقویم قمری برگزار می‌شوند و هر سال حدود ده روز جابهجا می‌شوند. قالیشویان از معدود آیین‌های مذهبی شیعه است که به تقویم خورشیدی پایبند است. اهالی هفته‌ی دوم مهر را پایان فصل برداشت می‌دانند و کشاورزان روستاهای اطراف کاشان، محلات و دلیجان در همین روزها به اردهال می‌آیند. پرونده‌ی یونسکو این تاریخ را با گاه‌شمار کهن کشاورزی و هفدهم مهر، یعنی حوالی جشن مهرگان، پیوند می‌دهد. جلال آل احمد هم گزارشی را که از نزدیک از این مراسم نوشت، «مهرگان در مشهد اردهال» نام گذاشت.
پژوهشگران درباره‌ی ریشه‌های کهن‌تر آیین نظرهای مختلفی داده‌اند. بهرام بیضایی آن را بازمانده‌ی نمایشی آیینی با مضمونی شبیه داستان سیاوش می‌داند و پرونده‌ی ثبت، شستن قالی و پاشیدن گلاب را در کنار آیین‌های باران‌خواهی و پاکیزگی آب در فلات خشک مرکزی ایران قرار می‌دهد. همین پرونده تأکید می‌کند که برای برگزارکنندگان، قالیشویان آیینی زنده و پیوسته در حال بازآفرینی است و سوگواری جداگانه‌ی سلطانعلی در تقویم قمری برگزار میشود. این مراسم به سینما هم راه یافته است: علی حاتمی در فیلم «طوقی» (۱۳۴۹) به آن اشاره کرد و ناصر تقوایی مستند «مشهد قالی» (۱۳۵۰) را درباره‌اش ساخت.
ثبت جهانی و پاسداری
یونسکو در آذر ۱۳۹۱ (دسامبر ۲۰۱۲)، در هفتمین نشست کمیته‌ی بین‌الدولی پاسداری از میراث ناملموس در پاریس، آیین قالیشویان مشهد اردهال را در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشری ثبت کرد. این پرونده فقط به نام ایران است. فهرست کامل عناصر ایرانی را در مقاله‌ی میراث ناملموس ایران در یونسکو آورده‌ایم.
نگهداری آیین بیش از هر چیز بر دوش خود مردم است. انجمن قالیشویان فین و خاوه و هیئت امنای امامزاده هر سال زودتر از موعد جلسه می‌گذارند، برنامه و مسیر را تنظیم می‌کنند و نذرها را سامان می‌دهند. دانش آیین سینه‌به‌سینه از بزرگان و ریش‌سفیدان به جوان‌ترها می‌رسد. به گفته‌ی پرونده‌ی ثبت، آیین چنان پرجمعیت و زنده است که نیازی به احیا ندارد؛ نگرانی اصلی، تغییرهای سلیقه‌ای از بیرون و فشار جمعیت است. خبرگزاری ایرنا شمار حاضران را در سال ۱۳۸۴ حدود دویست هزار نفر برآورد کرده بود و تأمین آب، رفت‌وآمد و امنیت چنین جمعیتی در روستایی کوهستانی کار ساده‌ای نیست.
فین، کاشان و قالی
فین امروز یکی از محله‌های شهر کاشان است و بیشتر مسافران آن را با باغ فین می‌شناسند. اما برای فینی‌ها نام سلطانعلی بخشی از هویت است؛ پرونده‌ی یونسکو می‌گوید فرزندانشان را به این نام می‌خوانند و به نامش سوگند می‌خورند. انتخاب قالی به جای کفن در این روایت هم بی‌دلیل به نظر نمی‌رسد: کاشان از مراکز قدیمی قالی‌بافی ایران است و مهارت قالی‌بافی کاشان خود در فهرست یونسکو جای دارد. بسیاری از اهالی اردهال هم هنوز به کشاورزی، دامداری و قالی‌بافی مشغول‌اند.
در صحن امامزاده سلطانعلی، آرامگاه سهراب سپهری، شاعر و نقاش کاشانی، قرار دارد و خیلی از کسانی که در روزهای عادی به مشهد اردهال می‌آیند، برای دیدن همین آرامگاه آمده‌اند.
اگر می‌خواهید قالیشویان را ببینید
دیدن قالیشویان تجربه‌ای پرازدحام و پرشور است و کمی آمادگی لازم دارد. چند نکته به کارتان می‌آید:
- زمان: دومین جمعهی مهر را در تقویم علامت بزنید، اما چند روز قبل خبرهای محلی کاشان را هم ببینید تا از جابه‌جایی احتمالی باخبر شوید. اوج مراسم صبح جمعه است و حوالی ظهر تمام میشود.
- رسیدن: مشهد اردهال در غرب کاشان و در بخش نیاسر است. روز مراسم جاده‌ها شلوغ میشود و خودروها دورتر از حرم می‌مانند؛ شب قبل یا سحرگاه جمعه راه بیفتید و برای پیاده‌روی آماده باشید.
- پوشش و هوا: بیشتر حاضران لباس تیره می‌پوشند و پوشش ساده و پوشیده مناسب حرم است. صبح‌های مهر در این ارتفاع خنک است؛ یک لایه‌ی گرم و کفش راحت بردارید.
- جای ایستادن: مسیر حرکت قالی و چوب‌به‌دستان را باز بگذارید. دویدن جمعیت سریع و ناگهانی است و ایستادن در مسیر، هم برای شما خطرناک است و هم مراسم را به هم می‌زند.
- احترام به قواعد: به قالی دست نزنید و برای ورود به حلقه‌ی اصلی آیین اصرار نکنید. برای عکاسی از نزدیک، از خود افراد اجازه بگیرید.
اگر یک یا دو روز بیشتر وقت دارید، سفر را با کاشان ترکیب کنید: باغ فین، بافت تاریخی شهر و کارگاه‌های قالی‌بافی در فاصله‌ی کمتر از یک ساعت از اردهال‌اند. برای پیدا کردن جشن‌ها و آیین‌های دیگری که میشود در سفرهای فصلی دید، سری هم به تقویم جشن‌ها و آیین‌های محلی ایران بزنید.
پرسش‌های رایج
مراسم قالیشویان مشهد اردهال چه روزی برگزار میشود؟
قالیشویان هر سال در دومین جمعهی مهرماه برگزار میشود و اوج آن صبح جمعه تا حوالی ظهر است. اگر این روز با ایام سوگواری یا اعیاد مذهبی همزمان شود، مراسم یک هفته جابهجا میشود.
مشهد اردهال کجاست؟
مشهد اردهال روستایی در بخش نیاسر شهرستان کاشان در استان اصفهان است و حدود ۴۲ کیلومتر با کاشان فاصله دارد. امامزاده سلطانعلی و آرامگاه سهراب سپهری در این روستا قرار دارند.
چرا در آیین قالیشویان قالی را میشویند؟
به روایت محلی، پیکر سلطانعلی را پس از کشته شدنش در قالی پیچیدند و کنار جوی آب شستند و به خاک سپردند. قالیشویان بازسازی نمادین همین روایت است.
قالیشویان چه زمانی ثبت جهانی شد؟
آیین قالیشویان مشهد اردهال در آذر ۱۳۹۱ (دسامبر ۲۰۱۲) در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد و پرونده‌اش فقط به نام ایران است.
آیا گردشگران میتوانند در مراسم قالیشویان شرکت کنند؟
بله، تماشای مراسم و حضور در برنامههای جانبی آزاد است. اما گرفتن و شستن قالی فقط کار مردم فین و خاوه است و تماشاگران نباید وارد این بخش شوند.
