مهرگان پس از نوروز بزرگ‌ترین جشن ایرانیان بوده است؛ جشن پاییز، برداشت محصول و دوستی. از فریدون و شاهان ساسانی تا سفرهی زرتشتیان یزد و جشن برداشت تاجیکستان، و ثبت مشترک آن در یونسکو را اینجا بخوانید.
فردوسی وقتی به پادشاهی فریدون می‌رسد، روز تاج‌گذاری او را دقیق نام می‌برد: «به روز خجسته سر مهرماه / به سر بر نهاد آن کیانی کلاه». چند بیت بعد هم می‌گوید فریدون فرمان داد آتش بیفروزند و عنبر و زعفران بسوزانند و «پرستیدن مهرگان دین اوست». جشن مهرگان، که این بیت‌ها به آن اشاره دارند، پس از نوروز بزرگ‌ترین جشن ایرانیان بوده است؛ جشن پاییز و برداشت محصول و ستایش مهر، یعنی دوستی و پیمان. این جشن از آذر ۱۴۰۳ (دسامبر ۲۰۲۴) با پروندهی مشترک ایران و تاجیکستان در فهرست میراث ناملموس یونسکو جای گرفته است.
این نوشته از معنای مهرگان و جایگاهش در تاریخ شروع میکند، به پرسش همیشگی «مهرگان کدام روز است؟» می‌پردازد و بعد سراغ برگزاری امروزش در ایران و تاجیکستان و راه‌های تجربه‌ی آن می‌رود.
مهرگان یعنی چه؟
مهرگان یعنی جشن مهر. این واژه در فارسی میانه «میهرگان» بوده و ریشه‌اش به میترا، ایزد کهن هندوایرانی، می‌رسد. مهر در فارسی هم به معنای روشنایی و خورشید است و هم به معنای دوستی، پیوند و پیمان، و ضد آن دروغ و پیمان‌شکنی است. برای همین بیشتر توضیح‌هایی که درباره‌ی فلسفه‌ی مهرگان داده‌اند، دو چیز را کنار هم میگذارند: سپاس از نعمت‌هایی که در پایان سال کشاورزی به دست آمده و استوار کردن دوستی میان مردم.
مهرگان را «نوروز پاییزی» هم نامیده‌اند. همان‌طور که نوروز با برابری شب و روز در آغاز بهار پیوند دارد، مهرگان به اعتدال پاییزی و پایان برداشت بسته است. مری بویس، ایران‌شناس، احتمال می‌دهد ایرانیان کهن در هر دو نقطه‌ی بهار و پاییز جشنهایی داشته‌اند. سال زراعی در بسیاری از روستاهای ایران هنوز با پاییز آغاز می‌شود و در تقویم محلی کردهای مکری مهاباد، «سال وَرز» یا سال کشاورزی از آغاز پاییز شمرده می‌شود.
از شاهان هخامنشی تا ابوریحان بیرونی
مهرگان در دوره‌ی هخامنشی هم جشنی بزرگ بوده است. گزارش شده که ارمنیان، که آن زمان زیر فرمان هخامنشیان بودند، هر سال در جشن مهرگان بیست هزار اسب برای شاه می‌فرستادند. در دوره‌ی ساسانی، مهرگان پس از نوروز مهم‌ترین جشن بود و شاهان سالی دو بار بار عام می‌دادند: یک بار در نوروز و یک بار در مهرگان. مردم به شاه و به یکدیگر هدیه می‌دادند، هر کس به اندازه‌ی توان خود؛ از سکه‌ی زر تا یک سیب. گزارش‌ها می‌گویند شاه در مهرگان جامه‌ی پوستین بر تن می‌کرد و جامه‌های تابستانی‌اش را می‌بخشید.
ابوریحان بیرونی در سده‌ی پنجم هجری نوشته است که برخی مهرگان را بر نوروز برتری داده‌اند، به همان اندازه که پاییز را بر بهار برتر میدانند. او روایت عامیانه‌ای را هم آورده که فریدون در این روز بر ضحاک پیروز شد و او را در کوه دماوند به بند کشید. به گفته‌ی بیرونی، مهرگان را نشانه‌ی رستاخیز و کمال می‌دانستند، چون در این هنگام هرچه می‌روید به کمال خود می‌رسد. شاعران فارسی‌زبان هم از رودکی به بعد بارها از «جشن مهرگان» در شعرشان یاد کرده‌اند.
مهرگان در موسیقی هم ردی گذاشته است. فارابی در «موسیقی کبیر» یکی از دوازده مقام را «مهرگان» نامیده و نظامی در «خسرو و شیرین» بیست‌ویکمین لحن از سی لحن باربد را «مهرگانی» آورده است. برهان قاطع هم از لحنی به نام «موسیقی مهرگانی» یاد میکند؛ نشانه‌ای از اینکه در این جشن موسیقی ویژه‌ای نواخته می‌شده که امروز از آن خبری نداریم.
مهرگان کدام روز است؟
پاسخ کوتاه این است که امروز زرتشتیان ایران مهرگان را دهم مهر جشن میگیرند. پاسخ کامل‌تر کمی پیچیده‌تر است. در گاهشمار ایرانی هر روز ماه نامی داشت و روز شانزدهم «مهر روز» نام داشت. جشنهایی مثل مهرگان، تیرگان و اسفندگان در روزی برگزار می‌شد که نام روز و نام ماه یکی می‌شد. بیرونی در «التفهیم» به صراحت مهرگان را شانزدهم روز از مهرماه دانسته که نامش مهر است و افزوده که روزهای پس از آن هم همه جشن بودند، همان‌گونه که روزهای پس از نوروز. با جابه‌جایی‌هایی که در طول تاریخ در تقویم‌ها پیش آمد، این روز در گاهشمار امروزی زرتشتیان بر دهم مهر افتاده است. برخی پژوهشگران، مانند موبد کوروش نیکنام، برگزاری آن را در شانزدهم مهر بر پایه‌ی گاهشمار جلالی درستتر میدانند و بیت فردوسی هم از «سر مهرماه»، یعنی آغاز پاییز، سخن می‌گوید.
در گوشه و کنار ایران هم تاریخ‌ها یکی نیست. لرها این جشن را «مهرجون» می‌نامند و هفتم مهر جشن میگیرند و در خراسان جنوبی جشنی به نام «سر میزو» در آغاز مهر برگزار می‌شده است. پروندهی یونسکو برای این تنوع راه‌حل ساده‌ای دارد: می‌گوید جوامع در ایران و تاجیکستان هر سال از ۲ اکتبر تا ۲ نوامبر، یعنی از حدود دهم مهر تا یازدهم آبان، جشن‌های مهرگان را برگزار می‌کنند.
مهرگان امروز در ایران
زرتشتیان ایران پرشورترین برگزارکنندگان مهرگان‌اند. در یزد، کرمان، تهران، کرج، شیراز و اصفهان، انجمن‌های زرتشتی در روز مهرگان جشن برپا می‌کنند و در روستاهای زرتشتی‌نشین یزد، مانند قاسم‌آباد و مریم‌آباد، برنامه‌هایی مثل نمایشگاه صنایع دستی و مسابقه‌ی تخته‌نرد هم کنار جشن برگزار می‌شود. به گفته‌ی پروندهی یونسکو، زرتشتیان در این جشن بخشهایی از کتاب دینی خود را میخوانند و مسلمانان دعاهای ویژه‌ای دارند، اما چیدن سفره میان هر دو مشترک است. زرتشتیان در جشنهایی که نام روز و ماه یکی است، یشت ویژه‌ی همان ایزد را میخوانند و برای مهرگان این «مهریشت» است، از کهن‌ترین و مهم‌ترین یشت‌های اوستا. بهرام فره‌وشی، ایران‌شناس، مهرگان را میان زرتشتیان یزد و کرمان جشنی خانوادگی توصیف کرده و از رسمی در کرمان گفته که در این روز به یاد درگذشتگان مرغی را با حبوبات و آلو پر می‌کردند و می‌پختند.
روی سفرهی مهرگان میوههای پاییزی جای اصلی را دارند: انار، هندوانه، گلابی، لیمو و ترنج، انگور و سیب، و در کنارشان برنج و گندم که نشانه‌ی محصول سال‌اند. آجیل، شیرینی، نوشیدنیهای ویژه و خوراک‌های گوناگون هم آماده می‌شود. جشن با موسیقی و آواز و رقص همراه است و در برخی جاها نمایش، کشتی و ورزش‌های محلی، نمایشگاه گل و عرضه‌ی صنایع دستی هم به آن اضافه می‌شود.
مهرگان فقط جشن زرتشتیان نیست. در سال ۱۴۰۱، روز دهم مهر (۲ اکتبر ۲۰۲۲)، در استان‌های تهران، یزد، کردستان، آذربایجان غربی، زنجان، سیستان و بلوچستان، اصفهان، بوشهر، خراسان شمالی و گلستان برنامه‌هایی به مناسبت مهرگان برگزار شد. پیوند مهرگان با آیین‌های دیگر هم دیدنی است: پروندهی ثبت آیین قالیشویان مشهد اردهال زمان آن آیین را با هفدهم مهر و گاهشمار کهن کشاورزی پیوند می‌دهد و جلال آل احمد گزارشش از آن مراسم را «مهرگان در مشهد اردهال» نامیده است.
مهرگان در تاجیکستان
در تاجیکستان این جشن «مهرگان» یا «مهرگون» نام دارد و پس از استقلال این کشور دوباره زنده شد و جشن رسمی برداشت محصول است. در دوشنبه، پایتخت، و شهرهای دیگر، کشاورزان و هنرمندان در پارک‌ها غرفه برپا می‌کنند و میوه، سبزی، نان و صنایع دستی را به نمایش میگذارند. گروه‌های محلی با جامه‌های رنگارنگ می‌رقصند و آواز میخوانند و خوراک‌های سنتی پخته می‌شود. در تقویم محلی پامیر هم از نخستین روز پاییز با نام «نوروز پاییزی» یاد می‌شود و مردمان آسیای میانه پاییز را «تیرماه» می‌نامند.
ثبت جهانی و پاسداری
یونسکو در نوزدهمین نشست کمیته‌ی بین‌الدولی پاسداری از میراث ناملموس، در آذر ۱۴۰۳ (دسامبر ۲۰۲۴)، «آیین مهرگان» را با پروندهی مشترک تاجیکستان و ایران در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشری ثبت کرد. پرونده تأکید میکند که مهرگان را مردم همه‌ی سنین و از قومیت‌ها، دین‌ها و جایگاه‌های اجتماعی گوناگون برگزار می‌کنند و همین، پیوند اجتماعی را محکم‌تر میکند. انتقال این میراث بیشتر غیررسمی است، از راه قصه‌گویی و شرکت در برنامه‌ریزی و برگزاری جشن، و مدرسه‌ها و دانشگاه‌ها هم در آن سهم دارند. فهرست کامل عناصر ایرانی را در مقاله‌ی میراث ناملموس ایران در یونسکو آورده‌ایم.
چالش مهرگان با نوروز فرق دارد. نوروز را همه می‌شناسند، اما مهرگان برای بسیاری از شهرنشینان فقط نامی در تقویم است و پراکندگی تاریخ‌ها هم کار را سخت‌تر میکند. پیوند جشن با کشاورزی، که روزی دلیل اصلی آن بود، در شهرها کم‌رنگ شده است. در مقابل، انجمن‌های زرتشتی و برخی نهادهای مردمی هر سال برای زنده نگه داشتن آن برنامه میگذارند و شمار شهرهایی که مهرگان را جشن میگیرند بیشتر شده است.
چطور مهرگان را تجربه کنیم؟
- جشن‌های زرتشتیان: حوالی دهم مهر، اطلاعیه‌ی انجمن‌های زرتشتی یزد، کرمان و تهران را دنبال کنید. بخشی از برنامه‌ها همگانی است و مهمان غیرزرتشتی می‌پذیرد.
- جشن‌های برداشت: پاییز فصل برداشت انار و بسیاری از محصولات دیگر در روستاهای ایران است. حضور در روستایی که برداشت محصول در جریان است، نزدیک‌ترین تجربه به معنای اصلی مهرگان است.
- سفرهی خانگی: لازم نیست جای دوری بروید. سفره‌ای با انار و سیب و انگور و چند خوشه گندم، و دعوت از دوستانی که مدتی است ندیده‌اید، با روح این جشن جور است.
- احترام: در جشن‌های زرتشتی، هنگام نیایش ساکت بمانید و بی‌اجازه از نزدیک از افراد عکس نگیرید.
مهرگان در تقویم جشن‌های ایرانی جای مهمی دارد و با نوروز دو سر یک سال را می‌سازد. اگر می‌خواهید جشن‌ها و آیین‌های دیگر پاییز را هم پیدا کنید، تقویم جشن‌ها و آیین‌های محلی ایران را ببینید.
پرسش‌های رایج
جشن مهرگان چه روزی است؟
زرتشتیان ایران مهرگان را دهم مهر جشن میگیرند که در گاهشمار آنها مهر روز از مهرماه است. برخی پژوهشگران شانزدهم مهر را درستتر میدانند و پروندهی یونسکو از جشنهایی میان ۲ اکتبر تا ۲ نوامبر یاد میکند.
فلسفه‌ی جشن مهرگان چیست؟
مهرگان جشن ستایش مهر، به معنای دوستی و پیمان، و سپاس از محصول پایان سال کشاورزی است. در اسطوره‌ها هم روز پیروزی فریدون بر ضحاک دانسته شده است.
مهرگان چه زمانی ثبت جهانی شد؟
آیین مهرگان در آذر ۱۴۰۳ (دسامبر ۲۰۲۴) با پروندهی مشترک تاجیکستان و ایران در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد.
روی سفرهی مهرگان چه میگذارند؟
میوههای پاییزی مانند انار، سیب، انگور، گلابی، هندوانه و لیمو، همراه با گندم و برنج، آجیل، شیرینی و نوشیدنیهای ویژه. زرتشتیان بخشهایی از کتاب دینی خود را هم کنار سفره میخوانند.
تفاوت مهرگان و نوروز چیست؟
نوروز با اعتدال بهاری و آغاز سال نو پیوند دارد و مهرگان با اعتدال پاییزی و پایان برداشت. در دوره‌ی ساسانی این دو مهم‌ترین جشن‌های سال بودند و شاهان در هر دو بار عام می‌دادند.
