از ردیف موسیقی ایرانی تا آینهکاری، ایران ۲۷ عنصر در فهرستهای میراث ناملموس یونسکو دارد. فهرست کامل آن‌ها را با سال ثبت و کشورهای شریک اینجا ببینید.
بیستم آذر ۱۴۰۴، کمیتهی بین‌دولتی پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در نشست دهلی نو «آینهکاری در معماری ایرانی» را در فهرست معرف میراث ناملموس بشریت ثبت کرد. هنری که سقف‌ها و ایوان‌های کاخ‌ها و زیارتگاه‌های ایران را با هزاران تکه آینه پوشانده، حالا بیست‌وهفتمین عنصر ایرانی در فهرستهای میراث ناملموس یونسکوست.
این بیستوهفت عنصر طیف گسترده‌ای دارند: از ردیف موسیقی و نقالی تا پخت نان لواش، از جشن سده تا لنجسازی در بندرهای خلیج فارس. در این مقاله فهرست کامل آن‌ها را با سال ثبت و کشورهای شریک آورده‌ایم و هر عنصر به مقاله‌ی جداگانه‌ی خودش پیوند دارد.
میراث ناملموس چیست؟
میراث ناملموس آن بخش از فرهنگ است که در اشیا و بناها خلاصه نمی‌شود و در دانش و مهارت آدم‌ها زنده است: آوازی که استاد به شاگرد یاد می‌دهد، آیینی که هر سال در روز مشخصی برگزار می‌شود، گره‌ای که قالی‌باف عشایری بی‌آنکه به نقشه نگاه کند می‌زند. یونسکو در سال ۲۰۰۳ میلادی کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس را تصویب کرد و ایران هم به آن پیوست.
این کنوانسیون پنج حوزه را برمی‌شمارد: سنت‌ها و بیان‌های شفاهی، هنرهای نمایشی، آداب اجتماعی و آیین‌ها و جشن‌ها، دانش و رفتارهای مربوط به طبیعت و جهان، و مهارتهای سنتی صنایع دستی. هر سال کمیته‌ای بین‌دولتی پرونده‌های کشورها را بررسی می‌کند و آن‌ها را در یکی از سه فهرست می‌نشاند:
- فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشریت: بیشتر عناصر ایرانی در این فهرست‌اند. هدفش دیده شدن تنوع فرهنگی جهان است.
- فهرست میراث نیازمند پاسداری فوری: برای سنت‌هایی که بدون اقدام جدی ممکن است از میان بروند. نقالی و لنجسازی ایران در این فهرست‌اند.
- فهرست تجربههای خوب پاسداری: برای برنامه‌هایی که در حفظ یک سنت موفق بوده‌اند و می‌توانند الگوی دیگران شوند. برنامه‌ی ملی پاسداری از خوشنویسی ایران در این فهرست است.
بسیاری از سنت‌ها مرز سیاسی نمی‌شناسند. به همین دلیل یونسکو کشورها را به پرونده‌های مشترک تشویق می‌کند. نوروز امروز میراث مشترک سیزده کشور است و شب یلدا را ایران و افغانستان با هم ثبت کرده‌اند. ثبت مشترک به این معنا نیست که سنتی متعلق به یک کشور نیست؛ یعنی چند جامعه آن را زنده نگه داشته‌اند و هر کدام سهم خودشان را در آن دارند.
فهرست کامل میراث ناملموس ایران در یونسکو
جدول زیر به ترتیب سال ثبت است. مهارتهای سنتی قالی‌بافی فارس و کاشان دو عنصر جدا در فهرست یونسکو هستند، اما در مجله‌ی اطلس هر دو را در یک مقاله معرفی کرده‌ایم.
| ردیف | عنصر | سال ثبت (خورشیدی) | فهرست | کشورهای شریک |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | ردیف موسیقی ایرانی | ۲۰۰۹ (۱۳۸۸) | فهرست معرف | فقط ایران |
| ۲ | نوروز | ۲۰۰۹ (۱۳۸۸) | فهرست معرف | ۱۲ کشور دیگر |
| ۳ | تعزیه | ۲۰۱۰ (۱۳۸۹) | فهرست معرف | فقط ایران |
| ۴ | آیین پهلوانی و زورخانه‌ای | ۲۰۱۰ (۱۳۸۹) | فهرست معرف | فقط ایران |
| ۵ | موسیقی بخشی‌های خراسان | ۲۰۱۰ (۱۳۸۹) | فهرست معرف | فقط ایران |
| ۶ | مهارتهای سنتی قالی‌بافی فارس | ۲۰۱۰ (۱۳۸۹) | فهرست معرف | فقط ایران |
| ۷ | مهارتهای سنتی قالی‌بافی کاشان | ۲۰۱۰ (۱۳۸۹) | فهرست معرف | فقط ایران |
| ۸ | نقالی | ۲۰۱۱ (۱۳۹۰) | نیازمند پاسداری فوری | فقط ایران |
| ۹ | لنجسازی و دریانوردی سنتی خلیج فارس | ۲۰۱۱ (۱۳۹۰) | نیازمند پاسداری فوری | فقط ایران |
| ۱۰ | آیین قالیشویان مشهد اردهال | ۲۰۱۲ (۱۳۹۱) | فهرست معرف | فقط ایران |
| ۱۱ | پخت نان لواش و فرهنگ هم‌سفرگی | ۲۰۱۶ (۱۳۹۵) | فهرست معرف | جمهوری آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، ترکیه |
| ۱۲ | چوگان | ۲۰۱۷ (۱۳۹۶) | فهرست معرف | فقط ایران |
| ۱۳ | ساخت و نواختن کمانچه | ۲۰۱۷ (۱۳۹۶) | فهرست معرف | جمهوری آذربایجان |
| ۱۴ | ساخت و نواختن دوتار | ۲۰۱۹ (۱۳۹۸) | فهرست معرف | فقط ایران |
| ۱۵ | زیارت صومعه‌ی تادئوس مقدس (قره‌کلیسا) | ۲۰۲۰ (۱۳۹۹) | فهرست معرف | ارمنستان |
| ۱۶ | هنر نگارگری | ۲۰۲۰ (۱۳۹۹) | فهرست معرف | جمهوری آذربایجان، ترکیه، ازبکستان |
| ۱۷ | برنامه‌ی ملی پاسداری از خوشنویسی | ۲۰۲۱ (۱۴۰۰) | تجربههای خوب پاسداری | فقط ایران |
| ۱۸ | ساخت و نواختن عود | ۲۰۲۲ (۱۴۰۱) | فهرست معرف | سوریه |
| ۱۹ | سوزن‌دوزی ترکمن | ۲۰۲۲ (۱۴۰۱) | فهرست معرف | ترکمنستان |
| ۲۰ | شب یلدا | ۲۰۲۲ (۱۴۰۱) | فهرست معرف | افغانستان |
| ۲۱ | نوغان‌داری و تولید سنتی ابریشم | ۲۰۲۲ (۱۴۰۱) | فهرست معرف | افغانستان، جمهوری آذربایجان، تاجیکستان، ترکیه، ترکمنستان، ازبکستان |
| ۲۲ | جشن سده | ۲۰۲۳ (۱۴۰۲) | فهرست معرف | تاجیکستان |
| ۲۳ | هنر تذهیب | ۲۰۲۳ (۱۴۰۲) | فهرست معرف | جمهوری آذربایجان، تاجیکستان، ترکیه، ازبکستان |
| ۲۴ | افطاری و سنت‌های اجتماعی آن | ۲۰۲۳ (۱۴۰۲) | فهرست معرف | جمهوری آذربایجان، ترکیه، ازبکستان |
| ۲۵ | ساخت و نواختن رباب | ۲۰۲۴ (۱۴۰۳) | فهرست معرف | افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان |
| ۲۶ | جشن مهرگان | ۲۰۲۴ (۱۴۰۳) | فهرست معرف | تاجیکستان |
| ۲۷ | آینهکاری در معماری ایرانی | ۲۰۲۵ (۱۴۰۴) | فهرست معرف | فقط ایران |
موسیقی و سازها
ردیف موسیقی ایرانی در سال ۲۰۰۹ از نخستین عناصر ایرانی بود که ثبت شد. ردیف مجموعه‌ای از گوشه‌ها و نغمه‌هاست که در دستگاه‌ها و آوازها دسته‌بندی شده و نسل به نسل، از استاد به شاگرد، منتقل می‌شود. یک سال بعد موسیقی بخشی‌های خراسان ثبت شد؛ راویان و نوازندگانی که با دوتار، داستان و شعر و تاریخ منطقه را می‌خوانند.
چهار ساز ایرانی هم جداگانه به فهرست راه یافته‌اند: کمانچه با جمهوری آذربایجان، دوتار به صورت مستقل، عود با سوریه و رباب با افغانستان، تاجیکستان و ازبکستان. در همه‌ی این پرونده‌ها، هم ساختن ساز و هم نواختنش بخشی از میراث شمرده شده است. اگر تازه می‌خواهید با این موسیقی آشنا شوید، راهنمای موسیقی سنتی ایران نقطه‌ی شروع خوبی است.
جشن‌ها، آیین‌ها و زیارت‌ها
نوروز شناخته‌شده‌ترین عنصر این فهرست است و از سال ۲۰۰۹ تاکنون دو بار گسترش یافته تا کشورهای بیشتری را در بر بگیرد. سه جشن کهن ایرانی دیگر هم در سال‌های اخیر ثبت شدند: شب یلدا در ۲۰۲۲، جشن سده در ۲۰۲۳ و مهرگان در ۲۰۲۴. سنت‌های افطاری در ماه رمضان هم با جمهوری آذربایجان، ترکیه و ازبکستان ثبت شده است.
دو آیین دیگر به مکان‌های مشخصی گره خورده‌اند. آیین قالیشویان هر سال در مشهد اردهال کاشان برگزار می‌شود و زیارت صومعه‌ی تادئوس مقدس، که ارمنیان آن را قره‌کلیسا می‌نامند، ارمنیان ایران و کشورهای دیگر را هر سال به دشت‌های چالدران می‌کشاند. این زیارت را ایران و ارمنستان با هم ثبت کرده‌اند.
نمایش، روایت و ورزش پهلوانی
تعزیه نمایشی آیینی است که با موسیقی، آواز و لباس‌های نمادین، واقعه‌ی کربلا را روایت می‌کند. نقالی هنر روایت داستان‌های شاهنامه و قصه‌های کهن در قهوه‌خانه‌هاست. آیین پهلوانی و زورخانه‌ای ورزش، موسیقی ضرب و اخلاق پهلوانی را در گود زورخانه کنار هم می‌گذارد و چوگان بازی سوارکارانه‌ای است که با موسیقی و قصه‌گویی همراه است و تیرک‌های سنگی‌اش هنوز در میدان نقش جهان دیده می‌شود.
هنرهای دستی و مهارتهای سنتی
بزرگ‌ترین گروه این فهرست، مهارتهای دستی است. قالی‌بافی فارس و کاشان دو سنت متفاوت را نشان می‌دهد: بافت عشایری و ذهنی ایل‌های فارس و بافت شهری و نقشه‌محور کارگاه‌های کاشان. نگارگری و تذهیب دو هنر کتاب‌آرایی‌اند که هر دو با چند کشور هم‌سایه ثبت شده‌اند. برنامه‌ی ملی پاسداری از خوشنویسی نشان می‌دهد آموزش گسترده‌ی خوشنویسی در ایران چطور این هنر را زنده نگه داشته است.
آینهکاری تازه‌ترین عنصر ایرانی است. سوزن‌دوزی ترکمن با ترکمنستان، نوغان‌داری و تولید سنتی ابریشم با شش کشور و پخت نان لواش با چهار کشور ثبت شده‌اند. این آخری شاید ساده‌ترین و در عین حال آشناترین عنصر فهرست باشد: پخت نان در تنور و تقسیمش میان همسایه‌ها.
میراثی که در خطر است
دو عنصر ایرانی در فهرست نیازمند پاسداری فوری قرار دارند. نقالی با کم شدن قهوه‌خانه‌های سنتی و تغییر شیوه‌ی سرگرمی مردم، مخاطب و جای اجرای خود را از دست داده است. لنجسازی و دریانوردی سنتی هم با جایگزینی کشتی‌های فلزی و فراموش شدن دانش دریانوردی با ستاره‌ها و بادها، روزبه‌روز کم‌رنگ‌تر می‌شود. ثبت در این فهرست کشور را متعهد می‌کند برنامه‌ی مشخصی برای آموزش و انتقال این مهارت‌ها داشته باشد.
کجا و کی می‌شود این میراث را از نزدیک دید؟
برخلاف یک بنای تاریخی، میراث ناملموس را باید در زمان و جای درستش دید. نوروز در فروردین، یلدا در شب آخر پاییز و سده در دهم بهمن برگزار می‌شوند. آیین قالیشویان در مهرماه در مشهد اردهال اجرا می‌شود و زیارت قره‌کلیسا در تابستان. برای دیدن ورزش زورخانه‌ای، شنیدن دوتار در خراسان یا تماشای بافت قالی در روستاهای فارس، باید سراغ خود مردم و کارگاه‌ها رفت. تقویم کامل این جشن‌ها را در مقاله‌ی جشن‌ها و آیین‌های محلی ایران آورده‌ایم.
برای فهرست آثار تاریخی و طبیعی ایران که در فهرست جداگانه‌ی میراث جهانی ثبت شده‌اند، مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران را ببینید.
پرسش‌های رایج
ایران چند میراث ناملموس ثبتشده در یونسکو دارد؟
ایران تا مهر ۱۴۰۵ بیستوهفت عنصر در فهرستهای میراث ناملموس یونسکو دارد: ۲۴ عنصر در فهرست معرف، ۲ عنصر در فهرست نیازمند پاسداری فوری و ۱ برنامه در فهرست تجربههای خوب پاسداری.
آخرین میراث ناملموس ثبتشدهی ایران چیست؟
آینهکاری در معماری ایرانی که در آذر ۱۴۰۴ (دسامبر ۲۰۲۵) در نشست کمیتهی میراث ناملموس در دهلی نو ثبت شد.
نخستین میراث ناملموس ایران کدام بود؟
ردیف موسیقی ایرانی و نوروز در سال ۲۰۰۹ میلادی (۱۳۸۸ خورشیدی) نخستین عناصر ایرانی بودند که در فهرست معرف میراث ناملموس یونسکو ثبت شدند.
کدام میراث ناملموس ایران در خطر است؟
نقالی و مهارتهای لنجسازی و دریانوردی سنتی خلیج فارس از سال ۲۰۱۱ در فهرست میراث نیازمند پاسداری فوری یونسکو قرار دارند.
چرا نوروز با چند کشور ثبت شده است؟
نوروز در کشورهای زیادی از آسیای میانه تا قفقاز و جنوب آسیا جشن گرفته می‌شود و یونسکو آن را میراث مشترک سیزده کشور، از جمله ایران، ثبت کرده است.
