موسیقی سنتی ایران بداههنوازی در چارچوب ردیفی است که صدها سال سینهبهسینه رسیده است. این راهنما دستگاه‌ها، سازهای اصلی، موسیقی نواحی و جاهای شنیدن آن را معرفی می‌کند.
چراغ‌های سالن خاموش میشود و نوازنده‌ی تار چند نت آرام می‌زند؛ انگار دارد ساز را کوک می‌کند. اما این کوک نیست، درآمد شور است. نوازنده‌ی تنبک هنوز دست به ساز نبرده و خواننده چشم‌هایش را بسته و منتظر است. چند دقیقه بعد صدایش با بیتی از حافظ بالا می‌رود و تار پاسخش را می‌دهد. هیچ‌کدام از این گفت‌وگو را از پیش ننوشته‌اند، اما هر دو دقیقاً می‌دانند کجا هستند. موسیقی سنتی ایران همین است: بداههنوازی در چارچوبی که صدها سال سینهبهسینه منتقل شده است.
این راهنما برای مسافر یا شنونده‌ای نوشته شده که می‌خواهد بیش از یک کنسرت را تماشا کند و بفهمد چه می‌شنود. از ردیف و دستگاه‌ها شروع می‌کنیم، سازهای اصلی را معرفی می‌کنیم، سری به موسیقی نواحی می‌زنیم و در پایان می‌گوییم کجا میشود این موسیقی را از نزدیک شنید و دید.
موسیقی سنتی ایران چیست؟
وقتی از موسیقی سنتی ایران حرف می‌زنیم، معمولاً منظورمان موسیقی دستگاهی است؛ موسیقی کلاسیکی که در شهرها و در میان استادان و شاگردانشان شکل گرفته و بر پایهی ردیف اجرا میشود. کنار آن، هر منطقه‌ی ایران موسیقی نواحی خودش را دارد: موسیقی بخشی‌های خراسان، موسیقی کردی با دف و تنبور، موسیقی بوشهر، موسیقی بلوچ و ده‌ها سنت دیگر. این دو جهان از هم جدا نیستند و همیشه بر هم اثر گذاشته‌اند؛ نام برخی گوشه‌های ردیف هم از شهرها و مناطق ایران گرفته شده است.
شعر جدایی‌ناپذیر از موسیقی دستگاهی است. آواز معمولاً بر غزل‌های شاعران کلاسیک، به‌ویژه حافظ و مولوی و سعدی، خوانده میشود و خواننده با «تحریر»، یعنی چرخش‌های سریع و پرتکرار صدا روی یک هجا، مهارتش را نشان می‌دهد.
ردیف؛ گنجینه‌ای که سینهبهسینه رسید
ردیف مجموعه‌ای از نغمههای کهن است که «گوشه» نام دارند و در چند خانواده‌ی بزرگ، یعنی دستگاه‌ها، دسته‌بندی شدهاند. به گفته‌ی یونسکو، ردیف بیش از ۲۵۰ گوشه دارد. نوازنده یا خواننده سال‌ها نزد استاد ردیف را حفظ می‌کند و فقط پس از آن می‌تواند بر پایه‌اش بداهه بنوازد. در پرونده‌ی یونسکو آمده است که آموختن ردیف تنها حفظ کردن نغمه‌ها نیست، بلکه نوعی ریاضت موسیقایی است که درهای معنویت را به روی هنرجو باز می‌کند.
ردیف به شکل امروزی‌اش در دوره‌ی قاجار و به دست خاندان فراهانی شکل گرفت. میرزا عبدالله و آقا حسینقلی، پسران علی‌اکبر فراهانی و هر دو نوازنده‌ی تار و سهتار، نقش اصلی را در شکل دادن به ردیف داشتند و ردیف میرزا عبدالله هنوز از پرآموزش‌ترین ردیف‌هاست. کار نوشتن ردیف با خط نت را علینقی وزیری از اواخر دهه‌ی ۱۹۱۰ میلادی آغاز کرد و ردیفی که موسی معروفی گردآوری کرد، در سال ۱۳۴۲ (۱۹۶۳ میلادی) منتشر شد.
یونسکو ردیف موسیقی ایرانی را در سال ۱۳۸۸ (۲۰۰۹ میلادی) در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت کرد. اگر می‌خواهید با جزئیات این ثبت و تاریخ ردیف بیشتر آشنا شوید، مقاله‌ی ردیف موسیقی ایرانی را بخوانید.
هفت دستگاه و پنج آواز
گوشه‌های ردیف در هفت دستگاه و پنج آواز گرد آمده‌اند. آوازها خانواده‌های کوچک‌تری‌اند که از دل دستگاه‌های شور و همایون جدا شدهاند. هر دستگاه با «درآمد» آغاز میشود، گوشه‌هایش را یکی‌یکی پیش می‌برد و هر بار با «فرود» به نغمه‌ی پایه بازمی‌گردد.
| دستگاه | آوازهای وابسته |
|---|---|
| شور | ابوعطا، بیات ترک، افشاری، دشتی |
| همایون | بیات اصفهان |
| سهگاه | ندارد |
| چهارگاه | ندارد |
| ماهور | ندارد |
| نوا | ندارد |
| راستپنجگاه | ندارد |
برای شنونده‌ی تازه‌کار لازم نیست همه‌ی این نام‌ها را حفظ کند. کافی است بداند که هر اجرا معمولاً در یک دستگاه یا آواز می‌ماند و برنامه‌ی کنسرت‌ها اغلب نام آن را اعلام می‌کند. با چند بار گوش دادن به شور و ماهور و همایون، تفاوت حال و هوای آن‌ها را خودتان حس می‌کنید.
سازهای اصلی موسیقی دستگاهی
تار و سهتار
تار ستون موسیقی دستگاهی است. کاسهی دوقلوی آن از چوب توت کنده میشود و رویش پوست نازک بره کشیده‌اند. تار شش سیم دارد که در سه جفت کوک می‌شوند، دسته‌اش ۲۵ تا ۲۸ پرده‌ی بسته‌شده با روده دارد و با مضرابی کوچک از جنس برنج نواخته میشود.
سهتار، برخلاف نامش، چهار سیم دارد. افزودن سیم چهارم را به مشتاق‌علی‌شاه، موسیقی‌دان صوفی سده‌ی نوزدهم، نسبت می‌دهند. کاسهی گلابیشکل آن از چوب توت یا گردو است و با ناخن انگشت اشاره‌ی دست راست نواخته میشود. صدای سهتار آرام و درون‌گراست و برای نواختن در جمع‌های کوچک مناسب‌تر از سالن‌های بزرگ است.
سنتور
سنتور جعبه‌ای ذوزنقه‌ای است که سیم‌ها از روی دو ردیف نه‌تایی خرک می‌گذرند و روی هر خرک چهار سیم هم‌کوک قرار دارد؛ یعنی روی‌هم ۷۲ سیم. نوازنده با دو مضراب سبک چوبی، که گاهی سرشان نمد دارد، بر سیم‌ها می‌زند.
کمانچه
کمانچه ساز آرشه‌ای کهن موسیقی دستگاهی است و یونسکو پیشینه‌اش را در ایران و آذربایجان بیش از هزار سال می‌داند. چهار سیم دارد، کاسه‌اش کروی است و آرشه‌اش از موی اسب ساخته میشود. نوازنده ساز را روی پایه‌اش عمودی نگه می‌دارد و هنگام نواختن آن را می‌چرخاند. هنر ساخت و نواختن کمانچه در سال ۱۳۹۶ (۲۰۱۷ میلادی) با پرونده‌ی مشترک ایران و جمهوری آذربایجان در فهرست یونسکو ثبت شد. داستان این ساز را در مقاله‌ی کمانچه آورده‌ایم.
نی، تنبک و دف
نی سازی بادی از ساقه‌ی گیاه نی است که شش سوراخ دارد و صدایش از قدیم با عرفان و شعر مولوی پیوند خورده است. تنبک، یا تمبک، طبلی جامی‌شکل از چوب و پوست است و همراه همیشگی آواز و سازهای زهی. دف، سازی کوبه‌ای با قاب گرد و پوست، در موسیقی کردی و مجالس عرفانی جایگاهی ویژه دارد و در سال‌های اخیر در گروه‌های موسیقی دستگاهی هم زیاد دیده میشود.
موسیقی نواحی؛ از دوتار خراسان تا عود
اگر بخواهید موسیقی ایران را در زادگاهش بشنوید، باید سفر کنید. در خراسان، بخشی‌ها با دوتار، سازی دوسیم با کاسهی گلابیشکل از چوب توت، داستان‌های حماسی، تاریخی و عرفانی را به ترکی، کردی، ترکمنی و فارسی روایت می‌کنند. یونسکو موسیقی بخشی‌های خراسان را در سال ۱۳۸۹ (۲۰۱۰ میلادی) و مهارت ساخت و نواختن دوتار را در سال ۱۳۹۸ (۲۰۱۹ میلادی) ثبت کرد. در پرونده‌ی بخشی‌ها آمده است که این نوازندگان در گذشته نقش داور، میانجی و حتی درمانگر را هم در جامعه‌ی خود داشتند.
دو ساز دیگر هم در سال‌های اخیر با پرونده‌های چندملیتی ثبت شدهاند. ساخت و نواختن عود، یا بربط، در سال ۱۴۰۱ (۲۰۲۲ میلادی) با پرونده‌ی مشترک ایران و سوریه ثبت شد و هنر ساخت و نواختن رباب در سال ۱۴۰۳ (۲۰۲۴ میلادی) با همکاری افغانستان، ایران، تاجیکستان و ازبکستان. این ثبت‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از سازهای ایرانی میراث مشترک مردمان منطقه‌اند.
یک کنسرت سنتی را چطور گوش کنیم؟
بیشتر برنامه‌های موسیقی دستگاهی ساختاری آشنا دارند. معمولاً با «پیش‌درآمد»، قطعه‌ای ضربی و ازپیش‌ساخته، شروع می‌شوند. بعد «چهارمضراب» می‌آید که قطعه‌ای تند با ضرب تکرارشونده است و فرصت نمایش مهارت نوازنده را فراهم می‌کند. قلب اجرا «آواز» است؛ بخشی بداهه که خواننده و نوازنده در آن گوشه‌ها را یکی‌یکی پیش می‌برند. پس از آن «تصنیف»، ترانه‌ای ضربی بر شعری کلاسیک، و در پایان «رنگ»، قطعه‌ای ضربی و رقص‌گونه، می‌آید.
- به شعر گوش دهید: اگر بیت‌ها را بشناسید یا پیش از کنسرت متن غزل را بخوانید، لذت شنیدن چند برابر میشود.
- سکوت را بشناسید: در بخش آواز، مکث‌ها بخشی از موسیقی‌اند. تشویق را برای پایان قطعه‌ها نگه دارید.
- دنبال گفت‌وگو باشید: در آواز، ساز جمله‌ی خواننده را تکرار می‌کند یا به آن پاسخ می‌دهد. دنبال کردن این پرسش و پاسخ ساده‌ترین راه ورود به این موسیقی است.
کجا موسیقی سنتی را از نزدیک تجربه کنیم؟
جشنوارهی موسیقی فجر، که از سال ۱۳۶۵ (۱۹۸۶ میلادی) هر سال در بهمن در تهران برگزار میشود، فرصتی است برای شنیدن چند گروه موسیقی دستگاهی و نواحی در چند روز. در طول سال هم تالارهای کنسرت تهران و شهرهای بزرگ برنامه‌های منظمی از موسیقی سنتی دارند.
موزه‌ها راه دیگری برای آشنایی با سازها هستند. موزه‌ی موسیقی ایران در شمال تهران از آبان ۱۳۸۸ به روی بازدیدکنندگان باز است. خانه‌موزه‌ی ابوالحسن صبا، در خانه‌ای قدیمی نزدیک میدان بهارستان، از سال ۱۳۵۳ و به وصیت خود این استاد به موزه تبدیل شده و سازها و دست‌نوشته‌های او را نشان می‌دهد. در کرمان هم موزه‌ی سازهای سنتی در باغ هرندی، که در سال ۱۳۸۱ گشایش یافت، حدود ۲۵۰ ساز را به نمایش گذاشته است.
اما شاید ماندگارترین تجربه، شنیدن موسیقی در جای اصلی‌اش باشد: دوتار بخشی‌ها در روستاهای خراسان، دف در مراسم کردستان یا جلسه‌ای در کارگاه یک سازساز که از تکه‌ای چوب توت، کاسهی تار می‌تراشد. پیش از چنین سفرهایی، چند آلبوم از ردیف و موسیقی همان منطقه را گوش کنید؛ گوشی که آشنا شده باشد، در اجرای زنده چیزهای بیشتری می‌شنود.
پرسش‌های رایج
ردیف موسیقی ایرانی چیست؟
ردیف مجموعهی نغمههای کهن موسیقی دستگاهی ایران است که در قالب بیش از ۲۵۰ گوشه سینهبهسینه منتقل شده و پایهی بداههنوازی است. یونسکو آن را در سال ۲۰۰۹ ثبت کرد.
موسیقی ایرانی چند دستگاه دارد؟
موسیقی دستگاهی ایران هفت دستگاه دارد: شور، همایون، سهگاه، چهارگاه، ماهور، نوا و راستپنجگاه. پنج آواز ابوعطا، بیات ترک، افشاری، دشتی و بیات اصفهان هم از شور و همایون جدا شدهاند.
کدام سازهای ایرانی در یونسکو ثبت شدهاند؟
ساخت و نواختن کمانچه (۲۰۱۷، با آذربایجان)، دوتار (۲۰۱۹)، عود (۲۰۲۲، با سوریه) و رباب (۲۰۲۴، با افغانستان، تاجیکستان و ازبکستان) در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شدهاند.
فرق تار و سهتار چیست؟
تار کاسهی دوقلو با پوست بره و شش سیم دارد و با مضراب برنجی نواخته میشود. سهتار کوچکتر است، کاسهی گلابیشکل چوبی و چهار سیم دارد و با ناخن انگشت اشاره نواخته میشود.
جشنوارهی موسیقی فجر چه زمانی برگزار میشود؟
جشنوارهی موسیقی فجر هر سال در بهمن در تهران برگزار میشود و بخشهایی برای موسیقی ایرانی و موسیقی نواحی دارد.
