بخشیها نوازندگان دوتار در شمال خراسان‌اند که به ترکی، کرمانجی، ترکمنی و فارسی داستان میگویند و آواز میخوانند. با مقام‌ها، سازشان، استادان نامدارشان و ثبت جهانی این موسیقی در سال ۲۰۱۰ آشنا شوید.
شب عروسی در روستایی در حوالی قوچان، مردی میانسال دوتار را روی زانو گذاشته و مجلس را در دست گرفته است. چند بیت عاشقانه به ترکی میخواند، بعد ساز را آرام‌تر میزند و بخشی از یک داستان پهلوانی را با نثر روایت میکند و دوباره به آواز برمی‌گردد. شاید نیمه‌شب مقامی کرمانجی هم بزند و برای مهمانان فارسی‌زبان دوبیتی بخواند. در شمال خراسان به چنین نوازنده‌ای «بخشی» میگویند و موسیقی بخشیهای خراسان همان هنری است که یونسکو در سال ۲۰۱۰ میلادی (۱۳۸۹ خورشیدی) آن را در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشری ثبت کرد.
این مقاله از خود عنوان بخشی شروع میکند، بعد سراغ مقام‌ها و زبان‌ها، ساز دوتار و استادان نامدار این سنت می‌رود و در پایان می‌گوید این موسیقی کجا و چطور شنیدنی است.
بخشی کیست؟
بخشی لقبی است که به برخی از نوازندگان دوتار در شمال خراسان، ترکمن‌صحرا و ترکمنستان داده می‌شود. بخشی فقط نوازنده نیست؛ آواز میخواند، داستان می‌گوید، شعر می‌سراید و گاه ساز خودش را هم می‌سازد. حاج قربان سلیمانی، از شناخته‌شده‌ترین بخشیهای معاصر، می‌گفت در خراسان این عنوان را به موسیقی‌دانی می‌دهند که کامل باشد: بتواند آهنگ بسازد، بخواند، بنوازد، ساز بسازد و قصه‌ها را بداند و روایت کند. به بخشی‌ای که هم ترانه می‌سراید و هم آهنگ می‌سازد و هم در نواختن و خواندن چیره است، «بخشی خودبند» میگویند و این بالاترین رتبه در میان بخشی‌هاست.
درباره‌ی ریشه‌ی واژه‌ی بخشی نظرهای گوناگونی هست و برخی آن را از زبان‌های چینی، تبتی یا مغولی دانسته‌اند. در باور عامه اما بخشی کسی است که خداوند محبت و مقامی ویژه به او بخشیده است. نقش اجتماعی بخشیها هم از نوازندگی فراتر می‌رفت: یونسکو در معرفی این عنصر آنها را داور، میانجی و درمانگر جامعه‌ی خود و نگهبان میراث قومی و منطقه‌ای‌شان توصیف کرده است.
جغرافیای بخشیها؛ از قوچان تا شیروان
اصلی‌ترین مراکز بخشیها شهرهای قوچان، بجنورد، شیروان و اسفراین‌اند. قوچان امروز در استان خراسان رضوی است و سه شهر دیگر در خراسان شمالی، اما همه در یک حوزه‌ی فرهنگی جای می‌گیرند که در موسیقی به آن «شمال خراسان» میگویند. درگز، فاروج و آشخانه هم در همین حوزه‌اند. این منطقه محل زندگی کردهای کرمانج، ترک‌های خراسانی، ترکمن‌ها و فارسی‌زبانان است و موسیقی بخشیها از همین درآمیختگی جان گرفته است.
پژوهشگران موسیقی نواحی، موسیقی شمال خراسان را به دو حوزه‌ی کوهپایه و جلگه تقسیم می‌کنند. در نغمه‌های کوهپایه، مثل منطقه‌ی هزارمسجد، آواز و تکیه‌های آوازی پررنگ‌تر است و در جلگه‌ی قوچان موسیقی سازی وزن بیشتری دارد. اثر کوچ ترک‌ها و کردها به این منطقه هم در مقام‌هایی پیداست که هنوز به ترکی و کردی اجرا می‌شوند.
میان شمال و شرق خراسان تفاوتی مهم هست. در شمال، بخشی خودش هم می‌نوازد و هم میخواند و قصه می‌گوید. در شرق خراسان، در تربت جام و تایباد، خواننده و نوازنده معمولاً دو نفرند و گاه دو دوتار با هم یک خواننده را همراهی می‌کنند. موسیقی شمال خراسان به جز دوتار سازهای دیگری هم دارد، مثل سرنا، دهل، قوشمه و کمانچه، که بیشتر در گروه‌های عاشیق و در جشن‌ها نواخته می‌شوند؛ اما ساز بخشی دوتار است.
مقام‌ها و زبان‌ها
به قطعه‌های سازی و آوازی بخشیها «مقام» میگویند. یونسکو می‌نویسد این مقام‌ها به چهار زبان ترکی، کردی، ترکمنی و فارسی اجرا می‌شوند و شعرهای آنها مضمون‌های دینی و عرفانی دارند یا حماسه‌هایی با درون‌مایه‌ی اسطوره‌ای، تاریخی و افسانه‌ای را روایت می‌کنند. داستان‌های شاهنامه و قصه‌های محلی هم بخش مهمی از این رپرتوار است.
- نوایی: رایج‌ترین مقام بخشی‌هاست؛ آوازی، بدون وزن ضربی، با شعرهای عرفانی و پیچیده‌ترین مقام در کار بخشیها.
- تجنیس و گرایلی: دو مقام ترکی. بخشیهای نامدار تجنیس را از دشوارترین مقام‌ها می‌دانند.
- شاخطایی: مقامی با مضمون دینی.
- لو: به تعبیر یونسکو مقامی عاشقانه و کهن که به کردهای کرمانج شمال خراسان تعلق دارد.
- هرای: مقامی با فضای اندوهگین که در فواصل آواز دشتی اجرا می‌شود؛ یکی از جاهایی که موسیقی نواحی و موسیقی دستگاهی به هم نزدیک می‌شوند.
کوک دوتار هم با زبان و رپرتوار عوض می‌شود. با کوک ترکی نغمه‌هایی مثل گرایلی، دونم دونم و کوراوغلی را می‌زنند و با کوک کردی مقام‌هایی مثل سرموقام، لو، شاه بهرام و جعفرقلی را. در شکل روایی این موسیقی که به آن «داستان» میگویند، نثر گفتاری و شعر آوازی پشت سر هم می‌آیند؛ قصه‌ای عاشقانه، دینی یا پهلوانی. بخشیها به بداهه‌نوازی و بداهه‌گویی و توان نواختن و خواندن در زمان‌های طولانی شناخته می‌شوند.
دوتار بخشی؛ یک سیم نر، یک سیم ماده
دوتار شمال خراسان کاسه‌ای گلابی‌شکل از چوب شاه‌توت و دسته‌ای از چوب زردآلو یا گردو دارد. طول دسته حدود ۶۰ سانتی‌متر و طول کل ساز نزدیک به یک متر است. در گذشته به جای سیم فلزی نخ ابریشم می‌تاباندند. محمدحسین یگانه، از بخشیهای بزرگ، می‌گفت برای سیم بم هشت لا و برای سیم زیر شش لا ابریشم به هم تابیده می‌شد و صدای آرمانی ساز را صدای همین سیم‌های ابریشمی می‌دانست.
بخشیها برای دو سیم دوتار جنسیت قائل‌اند. به نوشته‌ی یونسکو، سیم نر باز می‌ماند و نقش همراهی را دارد و سیم ماده ملودی اصلی را می‌نوازد. حاج قربان سلیمانی سیم زیر را به حوا و سیم بم را به آدم نسبت می‌داد. برای آشنایی بیشتر با خود ساز و گونه‌های آن در خراسان و ترکمن‌صحرا، مقاله‌ی ساخت و نواختن دوتار را بخوانید.
حاج قربان سلیمانی و استادان دیگر
حاج قربان سلیمانی در ۲۲ فروردین ۱۲۹۹ در روستای علی‌آباد قوچان به دنیا آمد. پدرش، کربلایی رمضان، از دوتارنوازان مشهور شمال خراسان بود و نخستین معلم او شد. پس از مرگ پدر نزد بخشی‌هایی چون خان‌محمد، عوض و غلامحسین درس گرفت و بنا بر برخی منابع، در ۲۱ سالگی عنوان بخشی را به دست آورد. او به زبان‌های رایج خراسان میخواند و در کنسرت‌هایی در فرانسه، بلژیک، سوئیس، انگلستان، هلند و چند کشور دیگر اجرا کرد. سال ۱۳۸۵ دوتارش را به پسرش علیرضا سلیمانی هدیه داد و با صحنه وداع کرد و در ۳۰ دی ۱۳۸۶ درگذشت. آرامگاهش در همان علی‌آباد است.
سنت بخشیها نام‌های بزرگ دیگری هم دارد: محمدحسین یگانه، سهراب محمدی، نظرمحمد سلیمانی، خان‌محمد قیطاقی، عوض بخشی و احمدقلی احمدی از جمله‌ی آن‌هایند. بسیاری از این استادان کشاورز بودند و موسیقی را در کنار کار روزانه‌شان نگه داشتند.
ثبت جهانی و خطر فراموشی
موسیقی بخشیهای خراسان در سال ۲۰۱۰ در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشری یونسکو ثبت شد و پروندهی آن فقط به نام ایران است. این دومین عنصر موسیقایی ایران در فهرست یونسکو بود، پس از ردیف موسیقی ایرانی که یک سال پیش‌تر ثبت شده بود. فهرست کامل عناصر ایران را در مقاله‌ی میراث ناملموس ایران در یونسکو می‌توانید ببینید.
یونسکو در پروندهی این عنصر دو شیوه‌ی انتقال را توصیف کرده است. در شیوه‌ی سنتی، استاد هنرش را فقط به مردان خانواده یا همسایه‌ها می‌آموخت. در شیوه‌ی تازه‌تر، استاد شاگردانی از هر دو جنس و از زمینه‌های گوناگون می‌پذیرد.
اما نگرانی‌ها جدی است. هوشنگ جاوید، پژوهشگر موسیقی نواحی ایران، هنر بخشیها را رو به زوال و در معرض خطر جدی می‌داند. بسیاری از استادان نسل قدیم درگذشته‌اند و با مرگ هر بخشی، بخشی از داستان‌ها و مقام‌هایی که فقط در حافظه‌ی او بود هم از دست می‌رود. به همین دلیل ضبط این مقام‌ها و حمایت از شاگردانی که هنوز سینه‌به‌سینه یاد می‌گیرند اهمیت زیادی دارد.
موسیقی بخشیها را کجا بشنویم؟
اصیل‌ترین جای شنیدن این موسیقی هنوز همان مجالس محلی است: عروسی‌ها و جشن‌های روستاهای قوچان، شیروان، بجنورد و اسفراین. بخشیها از قدیم بیشتر در عروسی و شادی می‌نواختند و اجرا در سوگواری میان آنها مرسوم نبوده است. اگر میزبان محلی دارید، از او بخواهید شما را با بخشیهای منطقه آشنا کند.
- جشنواره‌ها: جشنواره‌ی موسیقی فجر که معمولاً بهمن در تهران برگزار می‌شود بخشی برای موسیقی اقوام و نواحی ایران دارد. جشنواره‌ی ملی موسیقی نواحی ایران هم که بیشتر دوره‌هایش در کرمان برگزار شده، گروه‌هایی از نواحی گوناگون ایران را روی صحنه می‌آورد.
- کارگاه‌های دوتارسازی: شیروان یکی از مراکز ساخت دوتار است و مسئولان میراث فرهنگی در سال ۱۴۰۴ پیگیر ثبت آن به عنوان شهر ملی دوتارسازی بودند. سر زدن به یک کارگاه، فرصت خوبی برای دیدن ساخت ساز و شنیدن چند مقام از زبان خود سازندگان است.
- ضبط‌ها: اگر سفری در پیش ندارید، ضبط‌های حاج قربان سلیمانی و دیگر استادان نقطه‌ی شروع خوبی است. برای شناخت جایگاه این موسیقی در کنار موسیقی دستگاهی، راهنمای موسیقی سنتی ایران را هم ببینید.
در مجلس بخشی مهمان هستید، نه تماشاگر یک نمایش. پیش از ضبط صدا یا فیلم اجازه بگیرید، وسط روایت داستان صحبت نکنید و اگر صاحب‌مجلس خواست، با رسم محلی به نوازنده هدیه یا شاباش بدهید. خریدن مستقیم دوتار و آلبوم از خود بخشیها و سازندگان هم کمکی واقعی به ماندن این هنر است.
پرسش‌های رایج
بخشی در موسیقی خراسان به چه کسی میگویند؟
بخشی لقب نوازندهی دوتار در شمال خراسان و ترکمنصحراست که هم ساز میزند، هم آواز میخواند و هم داستان روایت میکند. بخشیهای برجسته گاه شعر و آهنگ هم میسازند و ساز خود را هم میسازند.
موسیقی بخشیهای خراسان چه سالی ثبت جهانی شد؟
موسیقی بخشیهای خراسان در سال ۲۰۱۰ میلادی (۱۳۸۹ خورشیدی) در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشری یونسکو ثبت شد و پروندهی آن فقط به نام ایران است.
بخشیها به چه زبانهایی میخوانند؟
به گفتهی یونسکو بخشیها به ترکی، کردی کرمانجی، ترکمنی و فارسی میخوانند و بسیاری از آنها دو یا سه زبانهاند.
مراکز اصلی موسیقی بخشی کدام شهرها هستند؟
قوچان، بجنورد، شیروان و اسفراین مهمترین مراکز بخشیها هستند. قوچان در خراسان رضوی و سه شهر دیگر در خراسان شمالی قرار دارند.
حاج قربان سلیمانی که بود؟
حاج قربان سلیمانی (۱۲۹۹ تا ۱۳۸۶ خورشیدی) بخشی و دوتارنواز اهل روستای علی‌آباد قوچان بود که موسیقی شمال خراسان را در کنسرت‌های اروپا شناساند.
