دوتار با دو سیم و کاسه‌ای از چوب توت، صدای اصلی موسیقی خراسان و ترکمن‌صحراست. از گونه‌های شمال و شرق خراسان تا دوتار ترکمن، شیوه‌ی ساخت، استادان و ثبت جهانی این ساز در سال ۲۰۱۹ را بشناسید.
دوتارنواز خراسانی معمولاً مضراب به دست نمی‌گیرد. با ناخن انگشتان بر دو سیم ساز زخمه میزند و همین تماس مستقیم ناخن و سیم به صدای دوتار رنگ خاص خودش را می‌دهد. سازی با دو سیم و چند پرده، اما آن‌قدر توانا که از دوبیتی‌های عاشقانه تا داستان‌های پهلوانی و مقامهای عرفانی را روایت کند. ساخت و نواختن دوتار مهارتی است که یونسکو در آذر ۱۳۹۸ (دسامبر ۲۰۱۹) آن را به نام ایران در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشری ثبت کرد.
در این نوشته حوزه‌های دوتار در ایران و تفاوت گونه‌هایش را مرور می‌کنیم، به چوب و سیم و شیوه‌ی ساختنش می‌پردازیم، از استادانش نام می‌بریم و در پایان می‌گوییم دوتار را کجا میشود شنید و از کجا خرید.
دوتار چیست؟
نام ساز خودش توضیحش است: دو تار، یعنی دو سیم. یونسکو دوتار را سازی زهی زخمه‌ای و محلی توصیف می‌کند با کاسه‌ای گلابی‌شکل از چوب خشک‌شده یا چوب توت، دسته‌ای از چوب زردآلو یا گردو و دو سیم. در سنت دوتارنوازی یکی از سیمها نقش همراهی را دارد و دیگری ملودی اصلی را می‌نوازد. بخشی‌های شمال خراسان حتی برای این دو سیم جنسیت قائل‌اند: سیم نر و سیم ماده.
دوتار پیشینه‌ای کهن دارد و در نواحی مختلف با کمی تفاوت در شکل و شیوه‌ی نواختن دیده میشود. مردم خراسان قصه‌ها و داستان‌هایشان را قرن‌ها در قالب همین آهنگ‌ها و سینه‌به‌سینه به نسل‌های بعد سپرده‌اند. به نوشته‌ی یونسکو، نوازندگان دوتار روایت‌هایی حماسی، تاریخی، غنایی، اخلاقی و عرفانی را همراه ساز اجرا میکنند که در تاریخ، غرور و هویت قومی‌شان جایگاهی اساسی دارد.
سرزمین دوتار؛ از قوچان تا تربت جام و ترکمن‌صحرا
حوزه‌ی دوتار در ایران پهناور است. در شمال خراسان این ساز در قوچان، بجنورد، شیروان، اسفراین، فاروج، درگز و آشخانه نواخته میشود؛ در شرق و جنوب خراسان در تربت جام، تایباد، خواف، بجستان، گناباد، فردوس، قائن، سرخس و بیرجند؛ و در مرکز و غرب خراسان در تربت حیدریه، نیشابور، بردسکن، کاشمر و سبزوار. بیرون از خراسان هم نواحی ترکمن‌نشین استان گلستان و برخی مناطق مازندران دوتار دارند. دوتارهای ایران را معمولاً در سه گروه جای می‌دهند:
| گونه | کانون‌ها | ویژگی‌ها |
|---|---|---|
| دوتار شمال خراسان | قوچان، شیروان، بجنورد | کاسهی گلابی‌شکل از شاهتوت، دستهی زردآلو یا گردو، طول ساز حدود یک متر؛ ساز بخشی‌ها با کوک‌های ترکی و کردی |
| دوتار شرق خراسان | تربت جام، خواف، تایباد | هشت پرده و یک نیم‌پرده؛ کاسه از توت و گاه گردو، دسته از زردآلو و گاه عناب؛ خواننده و نوازنده معمولاً جدا |
| دوتار ترکمن | ترکمن‌صحرا در گلستان، ترکمن‌های سالور تربت جام | شبیه دوتار شمال خراسان، با دسته‌ای که کمی رو به بیرون زاویه دارد |
دوتار مازندران هم گونهی جداگانه‌ای شمرده میشود. شکل ساز، شیوه‌ی در دست گرفتنش و سبک نواختن در شمال و شرق خراسان با هم فرق دارد.
سه سنت دوتارنوازی در ایران
شمال خراسان؛ دوتار بخشی‌ها
در شمال خراسان دوتار ساز بخشی‌هاست؛ نوازندگانی که خودشان مینوازند، می‌خوانند و داستان می‌گویند. دوتار در این منطقه با نسبت چهارم و پنجم کوک میشود. با کوک ترکی نغمه‌هایی مثل گرایلی و کوراوغلی را می‌زنند و با کوک کردی مقام‌هایی مثل سرموقام، لو، شاه بهرام و جعفرقلی را. درباره‌ی این سنت روایی در مقاله‌ی موسیقی بخشی‌های خراسان مفصل نوشته‌ایم؛ عنصری که خودش جدا از دوتار، در سال ۲۰۱۰ ثبت جهانی شده است.
حاج قربان سلیمانی، نظرمحمد سلیمانی، محمدحسین یگانه و غلامحسین سمندری از نوازندگان نامدار این حوزه‌اند. حاج قربان سیم زیر دوتارش را ماده و سیم بم را نر توصیف می‌کرد و آن دو را به حوا و آدم نسبت می‌داد.
شرق خراسان؛ تربت جام و پیوند با هرات
در شرق خراسان خواننده و نوازنده معمولاً دو نفرند و گاه دو دوتار با هم یک یا چند خواننده را همراهی میکنند. تربت جام از کانونهای مهم این سنت است و مقامهای «اللهمدد» و «نوایی» با نام آن گره خورده‌اند. شعرهایی که اینجا خوانده میشود بیشتر از عارفان و شاعرانی چون خواجه عبدالله انصاری، مولوی، عطار، جامی و شیخ احمد جام است. نوازندگان تربت جام و تایباد پیوندهای قدیمی با هرات دارند. در این منطقه دو کوک رایج است: غزل‌ها و دوبیتی‌ها را بیشتر با کوک فاصله‌ی چهارم می‌زنند و نغمه‌هایی مثل «اشترخجو» و «آهو» را با کوک فاصله‌ی پنجم. از نوازندگان سرشناس شرق خراسان می‌توان از عبدالله سرور احمدی، غلامعلی پورعطایی، عثمان محمدپرست و نورمحمد درپور نام برد.
ترکمن‌صحرا؛ دسته‌ای که رو به بیرون خم میشود
دوتار ترکمنی در ساختمان به دوتار شمال خراسان نزدیک است؛ تفاوت آشکارش زاویه‌ای است که دسته رو به بیرون پیدا می‌کند. استفاده از تارهای ابریشمی به جای سیم فلزی هم مثل شمال خراسان در نواحی ترکمن‌نشین رایج بوده است. از الیاقلی یگانه، دوتارنواز ترکمن درگز، ضبط‌هایی به جا مانده که با دوتاری با تارهای ابریشمی نواخته شده‌اند. امروز کانون این گونه در ایران، شهرها و روستاهای ترکمن‌صحرا در استان گلستان است.
ساختن دوتار؛ از تنه‌ی توت تا تار ابریشم
کاسهی دوتار شمال خراسان از چوب درخت شاهتوت ساخته میشود و دسته‌اش از چوب زردآلو یا گردو. طول دسته حدود ۶۰ سانتی‌متر و طول کل ساز نزدیک به یک متر است. در شرق خراسان کاسه و صفحه‌ی ساز از توت و گاهی گردوست و دسته از زردآلو و گاهی عناب. یونسکو هم بر همین چوب‌ها تأکید کرده است: کاسه از چوب خشک‌شده یا توت و دسته از زردآلو یا گردو.
در قدیم به جای سیم فلزی از ابریشم استفاده می‌شد. محمدحسین یگانه، از استادان بزرگ شمال خراسان، می‌گفت برای سیم بم هشت لا و برای سیم زیر شش لا نخ ابریشم را به هم می‌تاباندند. او صدای آرمانی دوتار را صدای سیم ابریشمی می‌دانست، چون به باورش زبان ساز، یعنی سیم، باید از جنس خود ساز باشد که از چوب توت ساخته میشود. در شرق خراسان سازندگانی مثل حاج حسینعلی غمخوار احمدی، اسفندیار تخم‌کار و عبدالله و سعید سرور احمدی در تربت جام نامدارند و شیروان در خراسان شمالی هم از مراکز شناخته‌شده‌ی دوتارسازی است. در سال ۱۴۰۴ مسئولان میراث فرهنگی پیگیر ثبت شیروان به عنوان شهر ملی دوتارسازی بودند.
یک نکته برای خریداران: در شرق خراسان سازی را که هجده پرده دارد جزو دوتار اصیل نمی‌دانند. دوتار اصیل این منطقه هشت پرده و یک نیم‌پرده دارد.
دوتار در زندگی مردم و ثبت جهانی
یونسکو حاملان این میراث را بیشتر کشاورزان توصیف می‌کند: مردانی که ساز می‌سازند و مینوازند و زنانی که مینوازند. دوتار در موقعیت‌های مهم اجتماعی و فرهنگی نواخته میشود، مثل عروسی‌ها، مهمانی‌ها، جشن‌ها و آیین‌ها، و در سال‌های اخیر در جشنواره‌های محلی، منطقه‌ای، ملی و بین‌المللی هم. دانش ساختن و نواختن آن غیررسمی و به شیوه‌ی استاد و شاگردی منتقل میشود و در ادبیات شفاهی و مکتوب محلی هم بازتاب دارد. پرونده‌ی ایران تأکید کرده است که این سنت همزیستی مسالمت‌آمیز و احترام متقابل را هم میان جوامع مختلف و هم با کشورهای همسایه تقویت می‌کند.
«مهارتهای سنتی ساخت و نواختن دوتار» در ۲۱ آذر ۱۳۹۸ (۱۲ دسامبر ۲۰۱۹) در چهاردهمین نشست کمیته‌ی بین‌دولتی یونسکو در بوگوتا، پایتخت کلمبیا، در فهرست معرف ثبت شد و پرونده‌اش فقط به نام ایران است. پیش از آن ایران در حوزه‌ی موسیقی، ردیف موسیقی ایرانی، موسیقی بخشی‌ها و ساخت و نواختن کمانچه را ثبت کرده بود. دوتار در آسیای میانه هم سنتی زنده است و ترکمنستان در سال ۲۰۲۱ عنصر جداگانه‌ای با عنوان هنر ساخت دوتار و اجرای موسیقی سنتی همراه با آواز را به ثبت رساند. فهرست کامل عناصر ایران را در مقاله‌ی میراث ناملموس ایران در یونسکو ببینید.
دوتار را کجا بشنویم و بخریم؟
اگر می‌خواهید دوتار را در بستر خودش بشنوید، سفر به خراسان بهترین راه است. در شمال، قوچان، شیروان و بجنورد؛ در شرق، تربت جام، تایباد و خواف؛ و در شرق استان گلستان، شهرهای ترکمن‌صحرا. عروسی‌ها و جشن‌های محلی هنوز از جاهای اصلی اجرای دوتارند، پس اگر میزبان محلی دارید، از او بپرسید در روزهای سفرتان مجلسی هست یا نه.
- جشنواره‌ها: جشنواره‌ی موسیقی فجر در بهمن در تهران بخشی برای موسیقی اقوام و نواحی ایران دارد و جشنواره‌ی ملی موسیقی نواحی ایران که بیشتر دوره‌هایش در کرمان برگزار شده، گروه‌هایی از نواحی گوناگون ایران را روی صحنه می‌آورد.
- موزه‌ها: موزه‌ی موسیقی ایران در تهران دوتار را در کنار دیگر سازهای نواحی نشان می‌دهد. موزه‌ی موسیقی اصفهان در محله‌ی جلفا هم تالاری جداگانه برای سازهای محلی دارد.
- کارگاه‌ها: خرید از خود سازنده، در شیروان، قوچان یا تربت جام، هم این امکان را می‌دهد که ساز را پیش از خرید امتحان کنید و هم به ماندن این مهارت کمک می‌کند. از سازنده بپرسید کاسه از چه چوبی است و چند پرده دارد.
دوتار در موسیقی دستگاهی جایگاه اصلی ندارد و بیشتر ساز موسیقی نواحی است؛ برای دیدن تصویر کلی‌تری از سازهای ایرانی و جایشان در موسیقی، راهنمای موسیقی سنتی ایران را بخوانید. در مجلس‌های محلی هم پیش از ضبط و عکاسی اجازه بگیرید و وسط روایت یا آواز سکوت را رعایت کنید.
پرسش‌های رایج
دوتار چه زمانی ثبت جهانی شد؟
مهارتهای سنتی ساخت و نواختن دوتار در ۲۱ آذر ۱۳۹۸ (۱۲ دسامبر ۲۰۱۹) در نشست یونسکو در بوگوتا، کلمبیا، به نام ایران در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشری ثبت شد.
دوتار از چه چوبی ساخته میشود؟
کاسهی دوتار معمولاً از چوب توت یا شاهتوت و دستهی آن از چوب زردآلو یا گردو ساخته میشود. در شرق خراسان گاهی از گردو برای کاسه و از عناب برای دسته هم استفاده میکنند.
انواع دوتار در ایران کداماند؟
دوتارهای ایران را معمولاً به دوتار خراسان، با دو گونهی شمال و شرق، دوتار ترکمن و دوتار مازندران تقسیم میکنند. شکل ساز، کوک و سبک نواختن در هر کدام متفاوت است.
دوتار را با مضراب مینوازند؟
دوتار را معمولاً با مضراب نمینوازند و نوازنده با ناخن انگشتان بر سیمها زخمه میزند.
مرکز دوتار شرق خراسان کجاست؟
تربت جام، خواف و تا حدی تایباد کانونهای دوتار شرق خراساناند. مقامهای اللهمدد و نوایی با موسیقی تربت جام شناخته میشوند.
