بربط در بزم‌های ساسانی نواخته می‌شد، با نام عود به جهان اسلام و اروپا رسید و در سده‌ی اخیر دوباره به ارکستر ایرانی برگشت. قصه‌ی این ساز، شیوه‌ی ساختنش و ثبت مشترکش با سوریه در یونسکو را اینجا بخوانید.
در داستان‌های ایرانی کمتر نوازنده‌ای به شهرت باربد می‌رسد؛ رامشگر دربار خسرو پرویز که نامش با بزم‌های ساسانی گره خورده است. سازی که روایت‌ها به باربد و رامشگرانی چون نکیسا و بامشاد نسبت می‌دهند بربط است: سازی با کاسه‌ی بزرگ گلابی‌شکل و دسته‌ی کوتاه که امروز بیشتر با نام عربی‌اش، عود، شناخته میشود. ساخت و نواختن عود در سال ۱۴۰۱ (۲۰۲۲ میلادی) به نام مشترک ایران و سوریه در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشری یونسکو ثبت شد.
این مقاله از نام‌های گوناگون ساز شروع می‌کند، مسیرش را از ایران باستان تا اندلس دنبال می‌کند، به احیای بربط در ایران سده‌ی چهاردهم خورشیدی می‌رسد و بعد سراغ ساختمان ساز، شیوه‌ی ساخت و ثبت جهانی‌اش می‌رود.
بربط، عود، رود؛ یک ساز و چند نام
درباره‌ی نام بربط چند دیدگاه هست. خوارزمی در «مفاتیح‌العلوم» آن را در اصل «بربت» به معنای سینه‌ی مرغابی دانسته، چون شکل کاسه و دسته‌اش به سینه و گردن مرغابی می‌ماند. بعضی آن را با واژهی یونانی «باربیتوس» مرتبط دانسته‌اند و برخی هم از ماندگاری نام باربد بر این ساز سخن گفته‌اند. به گفته‌ی برخی پژوهشگران، این نام در زبان پهلوی به معنای ساز زهی دستهکوتاه به کار می‌رفت. «رود» نام فارسی دیگری برای همین ساز است که هم به معنای نغمه و سرود آمده و هم به معنای تاری که بر ساز می‌کشند.
واژهی عربی «عود» به معنای چوب یا ترکهی باریک است. یکی از توضیح‌های رایج این است که صفحه‌ی روی ساز از چوب بود، نه از پوست. اکهارد نویباور، پژوهشگر موسیقی جهان اسلام، احتمال داده است که «عود» عربیشدهی همان «رود» فارسی باشد. وقتی این ساز به اروپا رسید، «العود» به تدریج به «لوت» تبدیل شد و نام خانواده‌ای بزرگ از سازهای زهی اروپایی شد.
از ساسانیان تا اندلس
کهن‌ترین نشانه‌های سازهای زهی دستهکوتاه از آسیای میانه به دست آمده است. ژان دورینگ، در مقاله‌ای که دانشنامه‌ی ایرانیکا درباره‌ی بربط منتشر کرد، تصویری از دلورزین‌تپه در شمال باختر باستان، مربوط به حدود سده‌ی نخست پیش از میلاد، را قدیمی‌ترین گواه شناخته‌شده‌ی وجود بربط می‌داند. در دوره‌ی ساسانی نقش این ساز بر ظرف‌های فلزی بارها کنده شده است؛ بیشتر در صحنه‌های بزم و ضیافت و جشن‌های درباری که جایگاه بلند بربط را در موسیقی آن روزگار نشان می‌دهند.
پس از اسلام، ساز در سراسر جهان اسلام گسترش یافت و تکامل پیدا کرد. یعقوب بن اسحاق کندی، فیلسوف سده‌ی سوم هجری، نخستین توصیف کامل شناخته‌شده از عود و ساختمانش را نوشت. زریاب (۷۸۹ تا ۸۵۷ میلادی)، موسیقی‌دانی که از بغداد به اندلس رفت و در قرطبه مدرسه‌ی موسیقی بنیاد گذاشت، سیم پنجم را به عود افزود. صفی‌الدین ارموی هم در «کتاب الادوار» ساختار عود، پرده‌بندی و شیوه‌ی نواختنش را شرح داد. از راه اندلس، این ساز به اروپا رسید.
در ایران اما راه بربط هموار نبود. در دوره‌ی قاجار، به سبب صدای نسبتاً کم‌حجمش، کاربردش محدود شد و کمابیش از گروه‌های موسیقی سنتی کنار رفت. نقش بربط در نگاره‌ها و سنگ‌نگاره‌ها ماند، اما صدایش کم‌کم از مجلس‌ها رفت.
احیای بربت در ایران معاصر
بازگشت این ساز به موسیقی ایران کار چند نسل بود. با تأسیس هنرستان عالی موسیقی، استادانی چون اکبر محسنی، یوسف کاموسی و منصور نریمان، که بیشترشان سه‌تار می‌نواختند، کوشیدند با گوش دادن به آهنگ‌های رادیوهای عربی، نواختن عود را یاد بگیرند. در آن سال‌ها عود ساز فرعی نوازندگان تار شمرده می‌شد و کمتر کسی آن را ساز اصلی خود می‌دانست.
منصور نریمان
منصور نریمان (۲۰ اسفند ۱۳۱۴، مشهد تا ۲۳ تیر ۱۳۹۴، تهران) از نخستین نوازندگانی بود که عود را ساز اصلی خود کرد. او استادی در عود نداشت؛ از رادیوهای کشورهای همسایه یاد گرفت و حتی برای محمد عبدالوهاب، آهنگساز و نوازنده‌ی مصری، نامه نوشت و درباره‌ی کوک ساز پرسید. از سال ۱۳۴۱ در هنرستان موسیقی عود درس داد و کتاب «شیوه‌ی بربت‌نوازی» او در سال ۱۳۷۲ منتشر شد. نریمان معتقد بود ساز ایرانی بربط یا بربت است و ساختارش با عودی که در جهان عرب نواخته میشود فرق دارد. شیوه‌ی نوازندگی او به مکتبی تبدیل شد که تقریباً همه‌ی آموزگاران بربت در ایران آن را درس می‌دهند و از او با عنوان پدر عود ایران یاد میکنند. حسین بهروزی‌نیا، محمد فیروزی، نگار بوبان، شهرام غلامی و علی پژوهشگر از شاگردان او بوده‌اند.
ابراهیم قنبریمهر و بربت تازه
ابراهیم قنبریمهر (۱۳۰۷ تا ۱۴۰۱)، سازنده‌ای که از او با عنوان پدر سازسازی ایران یاد میشود، از آغاز دهه‌ی هفتاد خورشیدی بربط را بازسازی کرد. او نسبت اندازه‌ی نوازنده به ساز را در نقش ظرف‌های ساسانی اندازه گرفت و بربط‌هایی شبیه بربط‌های آن دوره در دو گونه ساخت: یکی با صفحه‌ی پوستی و دیگری با صفحه‌ی چوبی. این ساز که سازنده و نوازندگانش «بربت» نامیدند، کاسهای کوچکتر و دستهای بلندتر از عود معمولی دارد. حسین بهروزی‌نیا، که عود را نزد نریمان و ردیف را نزد محمدرضا لطفی آموخته بود، این ساز را در کنسرت‌های بسیاری به کار برد و آن را به شیوه‌ی ایرانی نواخت، نه به شیوه‌ی عودنوازان عرب. او از سال ۱۹۹۲ میلادی نوازنده‌ی بربت گروه دستان بوده است.
ساختمان ساز و شیوه‌ی ساخت
بدنه‌ی بربت سه بخش اصلی دارد: کاسه‌ی بزرگ گلابی‌شکل که بخش اعظم طول سیم‌ها روی آن است؛ دسته‌ی کوتاه بدون پرده؛ و جعبه‌ی گوشی که با زاویه‌ای تند رو به عقب خم شده است. روی صفحه‌ی چوبی بربت ایرانی سه دهانه‌ی صدا با شبکه‌های مشبک دیده میشود که یکی از دو تای دیگر بزرگ‌تر است. بربت بم‌ترین ساز در میان سازهای زهی ایرانی است.
- سیم‌ها: یونسکو عود را سازی با پنج جفت سیم توصیف می‌کند که گاه یک سیم ششم هم به آن افزوده میشود. سیم‌های هر جفت همصدا کوک می‌شوند و هر سیم گوشی مخصوص خودش را دارد.
- چوب: به نوشته‌ی یونسکو کاسه را از چوب گردو، صنوبر، آبنوس، زردآلو یا چوب رز می‌سازند. منابع دیگر برای کاسه‌ی بربت از گردو یا افرا، برای خرک از شمشاد و برای گوشی‌ها از گردو یا آبنوس نام می‌برند.
- مضراب: در گذشته از پر پرندگانی مثل عقاب ساخته می‌شد و امروز بیشتر پلاستیکی است.
- اندازه: عودهای کشورهای عربی معمولاً کاسه‌ی بزرگ‌تر و عودهای ترکیه کاسه‌ی کوچکتر دارند و عودهای ساخت ایران اندازه‌ای میانه.
کاسه را به دو روش سنتی می‌سازند. در روش کنده‌کاری، نیمه‌ای از تنه‌ی درخت را از درون و بیرون می‌تراشند. در روش رایج‌تر، تکه‌های باریک چوب گردو یا توت با ضخامت دو تا سه میلی‌متر را در آب داغ می‌جوشانند تا نرم شوند، روی قالب هلالی خم میکنند و پس از خشک شدن کنار هم می‌چسبانند. به نوشته‌ی پرونده‌ی یونسکو، ساخت هر ساز تا حدود بیست‌وپنج روز طول می‌کشد؛ چوب باید خشک و سخت شود و سازندگان آن را با آب و بخار هم عمل می‌آورند تا ماندگارتر شود. عود را در اندازه‌های گوناگون، متناسب با جثه‌ی نوازنده، می‌سازند و با کنده‌کاری و نقش‌های موزاییکی می‌آرایند.
ثبت مشترک با سوریه
پرونده‌ی «ساخت و نواختن عود» در سال ۲۰۲۲ به نام مشترک ایران و جمهوری عربی سوریه در فهرست معرف یونسکو ثبت شد. یونسکو عود را سازی سنتی از خانواده‌ی لوت در هر دو کشور توصیف می‌کند که نوازنده آن را روی پا می‌گذارد، با یک دست پرده‌ها را می‌گیرد و با دست دیگر زخمه می‌زند. صدای آن در محدوده‌ی بم و باریتون است و هم برای ملودی و هم برای هماهنگی صوتی به کار می‌رود. عود هم تک‌نوازی میشود و هم در گروه، و در مراسم گوناگون اغلب همراه ترانه‌ها و رقص‌های سنتی است.
به نوشته‌ی پرونده، این دانش از راه شاگردی و نیز در مراکز موسیقی، کالج‌ها و دانشگاه‌های شهری منتقل میشود. ساختن عود در گذشته بیشتر کار مردان بود، اما در سال‌های اخیر زنان هم بیشتر به آن روی آورده‌اند. فهرست کامل عناصر ایران در یونسکو را در مقاله‌ی میراث ناملموس ایران در یونسکو ببینید. یکی دیگر از سازهای زهی کهن این حوزه‌ی فرهنگی، رباب، هم دو سال بعد با پرونده‌ای چندملیتی ثبت شد.
بربت را کجا بشنویم؟
بربت امروز عضو ثابت بسیاری از گروه‌های موسیقی دستگاهی است و در کنسرت‌ها کنار تار، کمانچه و تنبک شنیده میشود. اگر با ساختار دستگاه‌ها آشنا باشید، شنیدن بربت لذت دیگری دارد؛ مقاله‌ی ردیف موسیقی ایرانی نقطه‌ی شروع خوبی است. برای آشنایی کلی‌تر با سازها و جای شنیدنشان هم راهنمای موسیقی سنتی ایران را بخوانید.
- کنسرت‌ها و جشنواره‌ها: جشنواره‌ی موسیقی فجر که معمولاً در بهمن در تهران برگزار میشود، فرصت خوبی برای شنیدن گروه‌هایی است که بربت در آن‌ها نقش دارد.
- موزه‌ها: موزه‌ی موسیقی ایران در تهران با نزدیک به ۱۵۰۰ ساز و موزه‌ی موسیقی اصفهان در جلفا، که پس از بازدید اجرای زنده‌ی کوتاهی هم دارد، جای خوبی برای دیدن سازهای ملی از نزدیک‌اند.
- نگاره‌ها: اگر به موزه‌ها و کتاب‌های نگارگری سر می‌زنید، دنبال بربط در صحنه‌های بزم بگردید؛ بربط از سازهای پرتکرار نگارگری ایرانی است.
- آموزش و ساخت: در آموزشگاه‌های موسیقی ایرانی کلاس بربت هم پیدا میشود. اگر ساز می‌خرید، تفاوت بربت با کاسه‌ی کوچکتر و دسته‌ی بلندتر را با عود معمولی از سازنده بپرسید.
پرسش‌های رایج
فرق عود و بربط چیست؟
عود و بربط هر دو سازهای کاسهبزرگ و دستهکوتاه از یک خانوادهاند. بربت امروزی ایران که ابراهیم قنبریمهر بازسازی کرد، کاسهای کوچکتر، دستهای بلندتر و صدایی متمایز از عود عربی دارد.
عود چه سالی ثبت جهانی شد؟
ساخت و نواختن عود در سال ۲۰۲۲ میلادی (۱۴۰۱ خورشیدی) به نام مشترک ایران و سوریه در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشری یونسکو ثبت شد.
عود چند سیم دارد؟
عود معمولاً پنج جفت سیم دارد که هر جفت همصدا کوک میشود و گاهی یک سیم ششم هم به آن اضافه میکنند.
پدر عود ایران چه کسی است؟
از منصور نریمان (۱۳۱۴ تا ۱۳۹۴ خورشیدی) با عنوان پدر عود ایران یاد میشود. او از نخستین کسانی بود که عود را ساز اصلی خود کرد و کتاب شیوه‌ی بربت‌نوازی را نوشت.
کلمهی عود به چه معناست؟
عود در عربی به معنای چوب یا ترکهی باریک است. برخی پژوهشگران هم احتمال دادهاند که عربیشدهی واژهی فارسی رود باشد.
