کمانچه بیش از هزار سال است که در موسیقی ایران صدا می‌دهد؛ از دربار صفوی و قاجار تا عروسی‌های لرستان و صحنه‌ی کنسرت‌های امروز. ساختمان ساز، شیوه‌ی نواختن، گونه‌های محلی و ثبت مشترکش با آذربایجان در یونسکو را بخوانید.
کمانچه را نمی‌شود روی شانه گذاشت. نوازنده می‌نشیند، پایه‌ی ته ساز را روی زانو یا زمین می‌گذارد و به جای آنکه فقط آرشه را حرکت دهد، خود ساز را هم کمی دور محورش می‌چرخاند تا سیم‌ها زیر موهای آرشه بیایند. صدایی که بیرون می‌آید، خوش و کمی تودماغی است. ساخت و نواختن کمانچه مهارتی است که یونسکو در سال ۱۳۹۶ (۲۰۱۷ میلادی) آن را به نام مشترک ایران و جمهوری آذربایجان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشری ثبت کرد.
در ادامه از نام و پیشینه‌ی کمانچه شروع می‌کنیم، بعد سراغ اجزای ساز و شیوه‌ی ساختنش می‌رویم، گونه‌های محلی‌اش را در نواحی ایران مرور می‌کنیم و در پایان می‌گوییم این ساز را کجا میشود دید و شنید.
کمان کوچک؛ نام و پیشینه
کمانچه در فارسی یعنی «کمان کوچک»: کمان به اضافه‌ی پسوند کوچک‌ساز «چه». واژه‌ی ترکی «کمنچه» هم از فارسی وام گرفته شده، هرچند ساز ترکی‌ای که این نام را دارد ساختمانی بسیار متفاوت دارد. یونسکو پیشینه‌ی ساخت و نواختن کمانچه را بیش از هزار سال می‌داند. بعضی منابع نخستین نشانه‌های این ساز را در «کتاب الموسیقی الکبیر» ابونصر فارابی در سده‌ی چهارم هجری دنبال می‌کنند که در آن از سازی آرشه‌ای با نام عربی رباب یاد شده است. رباب آرشه‌ای را نیای تاریخی کمانچه می‌دانند.
کمانچه در دوره‌های صفوی و قاجار از سازهای اصلی موسیقی ایران بود و در نگاره‌ها و نقاشی‌های این دوره‌ها بارها دیده میشود. نخستین صداهای ضبط‌شده از کمانچه به اوایل سده‌ی بیستم میلادی برمی‌گردد. حسین‌خان اسماعیل‌زاده و علی‌اصغر بهاری از نامدارترین کمانچه‌نوازان سده‌ی گذشته بودند و امروز نام‌هایی چون اردشیر کامکار، کیهان کلهر و سعید فرج‌پوری این ساز را به صحنه‌های داخل و خارج ایران برده‌اند. ردیف‌هایی که اول برای تار و سه‌تار تدوین شده بودند، برای کمانچه هم بازنویسی شد. درباره‌ی این گنجینه در مقاله‌ی ردیف موسیقی ایرانی بیشتر نوشته‌ایم.
اجزای ساز؛ از کاسهی توت تا آرشه‌ی موی اسب
کمانچه از چهار بخش اصلی تشکیل میشود: کاسه، دسته، سر و پایه. طول ساز تا سر قبه حدود ۸۰ سانتی‌متر است.
- کاسه: کروی و توخالی است و معمولاً از چوب توت ساخته میشود. بیشتر سازندگان آن را «ترکهای» می‌سازند، یعنی از تکه‌های باریک چوب که کنار هم چسبانده می‌شوند. بخش کوچکی از جلوی کاسه دهانه‌ای است که رویش پوست میکشند؛ پوست بره یا بز و گاهی پوست ماهی.
- خرک: روی پوست می‌نشیند و کمی مایل نسبت به سیم‌ها قرار می‌گیرد.
- دسته: لوله‌ای توپر است که به شکل مخروطی وارونه و نامحسوس خراطی میشود تا آرشه راحت‌تر حرکت کند. دسته‌ی کمانچه پرده ندارد.
- سر: جعبه‌ی گوشی‌هاست با دو گوشی در هر طرف و قبه‌ای در بالا. در نمونه‌های قدیمی گوشی‌ها را گاه از عاج کنده‌کاری می‌کردند و بدنه را با ترصیع و نقش‌های ظریف می‌آراستند.
- پایه: میله‌ای که از پایین کاسه بیرون می‌زند و ساز روی آن می‌چرخد. به همین دلیل در انگلیسی گاهی به کمانچه «ویولن پایه‌دار» میگویند.
کمانچهی قدیم سه سیم از ابریشم یا روده‌ی تابیده‌ی حیوانات داشت. پس از ورود ویولن به ایران، سیم چهارم به تقلید از آن اضافه شد، سیم‌های فلزی ویولن جای سیم‌های قدیمی را گرفت و پیچ‌های کوچک کوک هم به سیم‌گیر افزوده شد. یونسکو کمانچهی امروزی را سازی چهارسیم با آرشه‌ای از موی اسب توصیف می‌کند. کوک رایج امروز همان کوک ویولن است، اما نوازندگان برای دستگاه‌های مختلف کوک‌های دیگری هم به کار می‌برند؛ برای نمونه کوکی ویژه برای دستگاه نوا یا کوکی که در موسیقی لری رایج است.
شیوه‌ی نواختن
نوازنده در حالت نشسته پایه‌ی کمانچه را روی زمین، صندلی یا زانو می‌گذارد و ساز را به‌طور قائم در دست چپ نگه می‌دارد. انگشتان همان دست روی سیم‌ها می‌لغزند و دست راست آرشه را، که در فارسی قدیم «کمانه» هم خوانده میشود، روی سیم‌ها می‌کشد. همان چرخش آرام ساز دور محورش، که در آغاز این نوشته گفتیم، تماس آرشه با سیم‌ها را آسان‌تر می‌کند. اندازه‌ی کمانچه تقریباً به اندازه‌ی ویولاست، اما مثل ویولنسل به‌طور عمودی نواخته میشود.
ساختن کمانچه؛ مهارتی که نان می‌دهد
یونسکو در معرفی این عنصر بر یک نکته‌ی کمتر دیده‌شده تأکید کرده است: برای سازندگان، کمانچه‌سازی هم منبع مستقیم درآمد است و هم میراثی فرهنگی که جامعه‌شان به آن افتخار می‌کند. جامعه‌ی حاملان این میراث فقط نوازندگان نیستند؛ سازندگان، نوازندگان آماتور و حرفه‌ای، معلمان و هنرجویان همه در آن سهم دارند.
ساختن کمانچه چند مهارت را کنار هم می‌خواهد: ترکه‌کاری و چسباندن کاسه، خراطی دسته، پوست‌کشی، ساختن آرشه و آراستن بدنه. در دهه‌های اخیر سازندگان ایرانی کمانچههای آلتو و باس را هم ساخته‌اند؛ کمانچهی آلتو دو پرده و نیم و کمانچهی باس یک اکتاو بم‌تر از کمانچهی معمولی صدا می‌دهد. ابراهیم قنبری‌مهر، سازنده‌ی پیشگام سازهای ایرانی، از کسانی بود که در ساختمان کمانچه تغییراتی داد تا برخی مشکلات این ساز کمتر شود.
لرستان از مهم‌ترین کانون‌های کمانچه در ایران است و کارگاه استاد محمدحسن کاکاوند در خرم‌آباد از کارگاه‌های شناخته‌شده‌ی آن. در خبرهای ثبت جهانی هم از لرستان به عنوان یکی از استان‌های اصلی این پرونده یاد شد.
کمانچه در نواحی ایران
کمانچه به قوم خاصی تعلق ندارد و در بسیاری از نواحی ایران نواخته میشود، اما در هر منطقه شکل و صدا و رپرتوار خودش را دارد. در کنار کمانچهی موسیقی دستگاهی، کمانچههای لری، بختیاری، آذربایجانی، ترکمنی، مازندرانی و خراسانی هم شناخته می‌شوند.
کمانچهی لری از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌هاست. ساز اصلی موسیقی لرستان به شمار می‌آید و برخلاف کمانچههای رایج پشت کاسه‌اش باز است؛ در لری به آن «تال» هم میگویند. کاسهی سبک‌ترش برای قطعه‌هایی که چرخاندن سریع ساز را می‌خواهند مناسب است. در شمال خراسان کمانچه در گروه‌های عاشیق کنار دهل، سرنا و قوشمه در عروسی‌ها و جشن‌ها نواخته میشود، هرچند ساز اصلی بخشی‌های خراسان دوتار است.
یونسکو دامنه‌ی مضمون‌هایی را که نوازندگان کمانچه در اجراهایشان به آن می‌پردازند، از اسطوره‌ای و معنوی تا طنز توصیف کرده است. کمانچه هم تک‌نوازی میشود و هم در گروه‌ها و ارکسترها جا دارد. در جمهوری آذربایجان هم کمانچه از سازهای اصلی موسیقی موغام است و حبیل علی‌یف از نامدارترین نوازندگان آن بود.
ثبت مشترک با جمهوری آذربایجان
ایران پروندهی کمانچه را در سال ۲۰۱۶ به یونسکو فرستاد. پرونده را کارشناسان میراث فرهنگی با همکاری کارشناسان خانه‌ی موسیقی ایران و داریوش پیرنیاکان، استاد دانشگاه و پژوهشگر موسیقی، آماده کرده بودند. پس از ارسال پرونده، جمهوری آذربایجان که خود سنت دیرینه‌ای در کمانچه‌نوازی دارد درخواست پیوستن به آن را داد و در اردیبهشت ۱۳۹۶ توافق ثبت مشترک اعلام شد. به گفته‌ی فرهاد نظری، مدیرکل وقت ثبت آثار، ایران در این پرونده چهار گونه کمانچه را معرفی کرده بود.
«هنر ساختن و نواختن کمانچه» سرانجام صبح پنجشنبه ۱۶ آذر ۱۳۹۶ (۷ دسامبر ۲۰۱۷) در دوازدهمین نشست کمیته‌ی بین‌دولتی یونسکو در جزیره‌ی ججو کره‌ی جنوبی در فهرست معرف ثبت شد. در همین نشست چوگان هم به نام ایران ثبت جهانی شد. یونسکو در پرونده نوشته است که دانش این هنر در هر دو کشور هم در خانواده‌ها و هم در مدارس، هنرستان‌ها و نهادهای آموزشی دولتی منتقل میشود و کمانچه بخشی جدایی‌ناپذیر از میراث موسیقایی هر دو جامعه است. فهرست کامل عناصر ایران در یونسکو را در مقاله‌ی میراث ناملموس ایران در یونسکو ببینید.
کمانچه را کجا ببینیم و بشنویم؟
کمانچه از سازهای ثابت گروه‌های موسیقی ایرانی است و در بسیاری از کنسرت‌های موسیقی دستگاهی صدایش را می‌شنوید. برای شنیدن کمانچهی محلی، جشنواره‌ها بهترین فرصت‌اند: جشنواره‌ی موسیقی فجر که معمولاً در بهمن در تهران برگزار میشود بخشی برای موسیقی اقوام و نواحی ایران دارد و جشنواره‌ی ملی موسیقی نواحی ایران که بیشتر دوره‌هایش در کرمان برگزار شده، گروه‌هایی از نواحی گوناگون ایران را روی صحنه می‌آورد.
- موزه‌ها: موزه‌ی موسیقی ایران در تهران نزدیک به ۱۵۰۰ ساز در گنجینه دارد. موزه‌ی موسیقی اصفهان در محله‌ی جلفا هم کمانچه را در کنار دیگر سازهای ملی و محلی نشان می‌دهد و بعد از بازدید، اجرای زنده‌ی کوتاهی برای بازدیدکنندگان دارد.
- کارگاه سازندگان: در بسیاری از شهرها، از جمله خرم‌آباد، کارگاه‌های سازسازی فعال‌اند. اگر با هماهنگی به یکی از آن‌ها سر بزنید، می‌توانید مراحل ترکه‌چینی کاسه و پوست‌کشی را از نزدیک ببینید.
- کلاس آزمایشی: یکی دو جلسه کلاس کمانچه نشان می‌دهد چرخاندن ساز و کشیدن آرشه چه هماهنگی‌ای می‌خواهد.
اگر می‌خواهید جایگاه کمانچه را کنار تار، سنتور و نی بهتر بشناسید، راهنمای موسیقی سنتی ایران را بخوانید. و اگر ساز می‌خرید، از سازنده بخواهید درباره‌ی چوب کاسه، نوع پوست و آرشه توضیح دهد؛ کمانچهی خوب را از همین جزئیات می‌شناسند.
پرسش‌های رایج
کمانچه چه زمانی ثبت جهانی شد؟
هنر ساختن و نواختن کمانچه در ۱۶ آذر ۱۳۹۶ (۷ دسامبر ۲۰۱۷) در نشست یونسکو در جزیره‌ی ججو کره‌ی جنوبی در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشری ثبت شد.
کمانچه به نام کدام کشورها ثبت شده است؟
پروندهی کمانچه به صورت مشترک به نام ایران و جمهوری آذربایجان ثبت شده است. ایران پرونده را فرستاده بود و آذربایجان بعداً به آن پیوست.
کمانچه چند سیم دارد؟
کمانچهی امروزی چهار سیم فلزی دارد. کمانچههای قدیمی سه سیم ابریشمی یا رودهای داشتند و سیم چهارم پس از ورود ویولن به ایران اضافه شد.
کاسهی کمانچه از چه چوبی ساخته میشود؟
کاسهی کمانچه معمولاً از چوب توت و به شکل ترکهای ساخته میشود و روی دهانهی آن پوست بره، بز یا گاهی ماهی میکشند.
کمانچه لری چه فرقی با کمانچه معمولی دارد؟
کمانچهی لری کاسهای سبکتر دارد و پشت آن باز است؛ در لری به آن تال هم میگویند. این ساز اصلی موسیقی لرستان است.
