دری کوتاه که باید از آن خم شد، گودی هشت‌ضلعی و مرشدی که پشت ضرب شاهنامه می‌خواند. آیین پهلوانی و زورخانهای ورزشی است که با اخلاق جوانمردی گره خورده؛ تاریخچه، ابزارها، آداب و جاهای دیدنش را بخوانید.
در زورخانه کوتاه است و برای رد شدن از آن باید سر خم کرد. این کوتاهی عمدی است: اولین درسی که زورخانه به تازه‌وارد می‌دهد فروتنی است. پایین‌تر از سطح سالن، گودی هشت‌ضلعی به عمق حدود یک متر قرار دارد و بالای آن، در جایگاهی بلند به نام «سردم»، مرشد پشت ضرب نشسته است. صدای ضرب که بلند می‌شود، ورزشکاران یکی‌یکی خاک گود را می‌بوسند و پایین می‌روند. آیین پهلوانی و زورخانهای، که یونسکو آن را در سال ۱۳۸۹ (۲۰۱۰ میلادی) ثبت کرد، ترکیبی از ورزش، موسیقی، شعر و اخلاق است که در کمتر جای دنیا نظیرش را می‌شود دید.
این ورزش نام‌های گوناگون دارد: ورزش باستانی، ورزش پهلوانی یا ورزش زورخانهای. اما هر نامی رویش بگذارید، چیزی که آن را از یک باشگاه بدنسازی جدا می‌کند، آداب و معنایی است که پشت هر حرکتش نشسته است. در ادامه از ریشه‌ها، فضای زورخانه، ابزارها، ترتیب یک جلسه‌ی ورزش، ثبت جهانی و جاهایی که می‌شود آن را دید، می‌خوانید.
زورخانه چیست؟
یونسکو آیین پهلوانی را هنری رزمی ایرانی معرفی می‌کند که عناصری از اسلام، عرفان و باورهای ایران باستان را در هم آمیخته است. در هر جلسه ده تا بیست مرد مجموعه‌ای از حرکت‌های ورزشی و نرمشی آیینی را انجام می‌دهند و هر کدام ابزاری در دست دارند که یادآور جنگ‌افزارهای کهن است. محل این آیین زورخانه است: بنایی معمولاً گنبددار با گودی هشت‌ضلعی در میانه و جایگاه تماشاگران دور آن.
مرشد، که آیین را رهبری می‌کند، با ضرب زورخانه ضرباهنگ را نگه می‌دارد و شعرهای حماسی و عرفانی می‌خواند. این شعرها، که بخشی از ادبیات زورخانهای شمرده می‌شوند، آموزه‌های اخلاقی و اجتماعی را منتقل می‌کنند. شاگردان زیر نظر «پیشکسوت» آداب جوانمردی را می‌آموزند و کسی که در مهارت‌های ورزشی استاد شود و مرحله‌های اخلاقی را پشت سر بگذارد، می‌تواند به مرتبه‌ی «پهلوانی» برسد که در جامعه‌ی زورخانه نشانه‌ی احترام و مرجعیت است.
ریشه‌ها: از جنگاوران باستان تا پوریای ولی
بسیاری بر این باورند که ورزش زورخانهای در اصل برای آماده‌سازی جنگجویان بوده است؛ ابزارهایش هم شباهت روشنی به سلاح‌های قدیمی دارند. میل چوبی یادآور گرز است، کباده یادآور کمان و سنگ یادآور سپر. کشتی هم در ایران پیشینه‌ای کهن دارد و در روایت‌ها آن را به رستم، پهلوان شاهنامه، هم نسبت داده‌اند. با این همه، خود واژه‌ی زورخانه و شکل سازمان‌یافته‌ی امروزی این ورزش بیشتر به پس از حمله‌ی مغول بازمی‌گردد.
چهره‌ی محوری این تاریخ پهلوان محمود خوارزمی است که به پوریای ولی شهرت دارد و تخلصش در شعر «قتالی» بود. او را بنیانگذار شکل امروزی زورخانه میدانند که حدود هفتصد سال پیش آداب آن را سامان داد. همزمان، با گسترش تصوف، مفاهیم و واژه‌هایی از سلوک عرفانی وارد زورخانه شد. «مرشد»، «پیشکسوت» و «فقر» از همین واژه‌هایند و اخلاق زورخانه هم، مثل اخلاق صوفیانه، بر پاکی دل تأکید دارد.
در دوره‌ی قاجار، به‌ویژه زمان ناصرالدین‌شاه، ورزش باستانی رونق زیادی داشت. در نوروز مسابقه‌هایی در دربار برگزار می‌شد و شاه به قهرمان «بازوبند» پهلوانی می‌داد. در دهه‌های بعد این ورزش فراز و فرود بسیار دید. مسابقه‌های بازوبند پهلوانی ایران از سال ۱۳۲۳ (۱۹۴۴ میلادی) در چارچوبی تازه برگزار شد و احمد وفادار نخستین کسی بود که سه سال پیاپی، از ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۱، بازوبند را برد و لقب «پهلوان ابدی» گرفت.
گود، سردم و ابزارهای زورخانه
معماری زورخانه با آیینش گره خورده است. سقف گنبدی فضا را جمع و صدای ضرب را پر می‌کند. گود، که معمولاً هشت‌ضلعی و گاه گرد است، پایین‌تر از سطح اطراف ساخته می‌شود تا میدان ورزش جدا باشد. دور گود جای تماشاگران و ورزشکاران است و سردم، جایگاه بلند مرشد، از آن بالا به همه‌ی گود دید دارد. ابزارها را در قفسه‌ای به نام «جاسنگی» کنار دیوار می‌چینند.
- میل: چماق‌های چوبی بلند و سنگین که دوتایی در دست گرفته و دور سر و شانه چرخانده می‌شوند. میل‌های سبک‌تر برای «میل‌بازی» به کار می‌روند.
- کباده: کمانی آهنین با زنجیری سنگین که به جای زه به آن بسته شده و ورزشکار آن را بالای سر به دو سو می‌کشد.
- سنگ: دو تخته‌ی بزرگ و سنگین سپرمانند که ورزشکار به پشت می‌خوابد و آن‌ها را بالا و پایین می‌برد.
- تخته‌ی شنا: تخته‌ای کوتاه که حرکت‌های شنا روی آن انجام می‌شود.
- ضرب و زنگ: ضرب زورخانه مهم‌ترین ساز این آیین است و مرشد زنگ را برای احترام به پیشکسوتان به صدا درمی‌آورد.
یک جلسه‌ی ورزش در گود
ورود به گود آداب دارد. ورزشکاران به ترتیب «کسوت»، یعنی سابقه و مرتبه، وارد می‌شوند و هیچ حرکتی بی «رخصت»، یعنی اجازه گرفتن از پیشکسوتان حاضر، آغاز نمی‌شود. ترتیب معمول یک جلسه کمابیش چنین است:
- زمین‌بوسی و ورود به گود، سپس نرمش و گرم کردن بدن.
- شنا رفتن روی تخته‌ها با ضرباهنگ مرشد.
- میل گرفتن، که در آن همه‌ی ورزشکاران همزمان میل‌ها را با ریتم ضرب می‌چرخانند.
- پا زدن، حرکتی ریتمیک و پرشور به رهبری «میاندار» که در میانه‌ی گود می‌ایستد و حرکت‌ها را هماهنگ می‌کند.
- چرخ زدن، که ورزشکار با دست‌های باز دور خود می‌چرخد و همزمان دایره‌ای بزرگ در گود می‌پیماید؛ چرخ معمولاً یک تا سه دقیقه طول می‌کشد.
- سنگ گرفتن و کباده کشیدن و در پایان میل‌بازی، که میل‌های یک تا دو کیلویی به هوا پرتاب و دوباره گرفته می‌شوند.
در تمام این مدت مرشد ریتم را تغییر می‌دهد، شعر می‌خواند و با صلوات، ضرب یا زنگ به ورود و چرخ پیشکسوتان احترام می‌گذارد. در نظام سنتی مرتبه‌ها، نوع این احترام به سال‌های ورزش و سن ورزشکار بستگی دارد. برای نمونه، در این نظام زنگ زدن مرشد هنگام چرخ یک ورزشکار به کسی می‌رسد که دست‌کم بیست‌وچهار سال سابقه‌ی ورزش دارد. شعرهای مرشد بیشتر از شاهنامه، متن‌های پهلوانی و ستایش‌های مذهبی است و همین پیوند، زورخانه را با سنت نقالی و شاهنامه‌خوانی خویشاوند می‌کند.
جوانمردی و گلریزان
در زورخانه زور بی‌اخلاق ارزشی ندارد. از ورزشکار انتظار می‌رود فروتن، راستگو و خوش‌خلق باشد و به تنگدستان کمک کند. یونسکو هم در توصیف این عنصر تأکید می‌کند که هر گروه زورخانه پیوند محکمی با محله‌ی خود دارد و برای کمک به نیازمندان تلاش می‌کند و شرکت در آن به طبقه‌ی اجتماعی یا پیشینه‌ی مذهبی خاصی محدود نیست.
نمونه‌ی روشن این روحیه «گلریزان» است. در مناسبت‌ها، برای قدردانی از پیشکسوتی یا برای کمک به کسی که گرفتار شده یا آسیب‌دیدگان یک حادثه، در پایان ورزش دو جوان دو گوشه‌ی لنگی را می‌گیرند و دور زورخانه می‌گردند و حاضران هر قدر بتوانند در آن پول می‌ریزند.
ثبت جهانی و حال‌وروز امروز
پرونده‌ی «آیین‌های پهلوانی و زورخانهای» را فدراسیون ورزش‌های پهلوانی و زورخانهای ایران همراه با سازمان میراث فرهنگی آماده کرد و این عنصر در نشست سال ۲۰۱۰ کمیته‌ی بین‌دولتی میراث ناملموس، بهعنوان عنصری تنها از ایران، در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشری ثبت شد. همان سال تعزیه هم به این فهرست راه یافت. فهرست کامل عنصرهای ایرانی را در مقاله‌ی میراث ناملموس ایران در یونسکو آورده‌ایم.
به گفته‌ی یونسکو در زمان ثبت حدود ۵۰۰ زورخانه در سراسر ایران فعال بود. در ایران روز ۱۷ شوال روز فرهنگ پهلوانی و ورزش زورخانهای نام‌گذاری شده و فدراسیون بین‌المللی ورزش زورخانهای از سال ۲۰۰۴ این ورزش را در کشورهای دیگر هم ترویج می‌کند. امروز در جمهوری آذربایجان و افغانستان هم زورخانه پیدا می‌شود. این ورزش در سال ۲۰۱۷ میلادی در هفت رشته به برنامه‌ی بازی‌های همبستگی کشورهای اسلامی هم راه یافت و شکل مسابقه‌ای آن، با تیم‌های ده‌نفره شامل مرشد، میاندار و هشت ورزشکار، با ورزش ساده‌ی روزانه‌ی زورخانه تفاوت زیادی دارد.
چالش‌ها کم نیستند: ساختن زورخانهی تازه در شهرهای بزرگ به خاطر کمبود فضا دشوار است، ورزش‌های مدرن رقیب جدی‌اند و جذب نوجوانان سال‌هاست دغدغه‌ی اهالی گود است. بعضی رسم‌ها هم تغییر کرده؛ مثلاً بستن لنگ در مسابقه‌های رسمی کنار گذاشته شده، هرچند در شهرهایی مثل کرمانشاه و اراک هنوز لنگ می‌بندند.
کجا زورخانه ببینیم و چه رعایت کنیم
بسیاری از زورخانه‌ها جلسه‌های ورزش صبحگاهی یا شبانه دارند و تماشاگر را می‌پذیرند. چند نشانی شناخته‌شده:
- یزد: زورخانهی صاحبالزمان در یک آبانبار قدیمی با پنج بادگیر، نزدیک مجموعه‌ی امیرچخماق، جا گرفته و برای گردشگران اجراهای کوتاه دارد. زورخانهی تختی یزد هم از بناهای ثبت‌شده در فهرست آثار ملی است. درباره‌ی شهر، مقاله‌ی شهر تاریخی یزد را بخوانید.
- تهران: شهر حدود پنجاه زورخانه دارد. زورخانهی شهید فهمیده در شمال پارک شهر، که میزبان مسابقه‌های کشوری است، و زورخانهی پهلوان‌پور از نمونه‌های ثبت‌شده‌اند.
- شهرهای دیگر: در کرمانشاه، اراک، اصفهان، مشهد و بسیاری از شهرهای کوچک‌تر هم زورخانه‌های فعال پیدا می‌شود؛ از اهالی محل بپرسید.
چند نکته برای تماشاگر: بی‌اجازه وارد گود نشوید و کفش را جایی که می‌گویند درآورید. هنگام شعرخوانی مرشد آرام باشید و اگر خواستید عکس بگیرید، اول از مسئول زورخانه اجازه بگیرید و از فلاش استفاده نکنید. اگر گلریزانی برپا شد، سهم کوچکی بدهید؛ این کار در زورخانه نشانه‌ی همدلی است، نه پرداخت بلیت.
پرسش‌های رایج
زورخانه چیست؟
زورخانه محل اجرای ورزش باستانی یا پهلوانی است؛ بنایی معمولاً گنبددار با گودی هشت‌ضلعی که ورزشکاران در آن با ضرب و آواز مرشد، با ابزارهایی مثل میل، کباده و سنگ ورزش می‌کنند.
آیین پهلوانی و زورخانهای چه سالی در یونسکو ثبت شد؟
این آیین در سال ۲۰۱۰ میلادی (۱۳۸۹ خورشیدی) بهعنوان عنصری تنها از ایران در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشری یونسکو ثبت شد.
مرشد در زورخانه چه می‌کند؟
مرشد از جایگاهی به نام سردم با ضرب زورخانه ریتم ورزش را تعیین می‌کند، شعرهای حماسی و عرفانی می‌خواند و با صلوات، ضرب یا زنگ به پیشکسوتان احترام می‌گذارد.
بنیانگذار ورزش زورخانهای کیست؟
پهلوان محمود خوارزمی، مشهور به پوریای ولی، را بنیانگذار شکل امروزی زورخانه میدانند که حدود هفتصد سال پیش آداب آن را سامان داد.
کجا میتوان ورزش زورخانهای را تماشا کرد؟
در بیشتر شهرهای ایران زورخانهی فعال هست. زورخانهی صاحبالزمان یزد که در یک آبانبار قدیمی قرار دارد، برای گردشگران اجرا دارد و تهران هم حدود پنجاه زورخانه دارد.
