هر تابستان دامنه‌های چالدران پر از چادر ارمنیانی میشود که برای سه روز دعا، تعمید و دیدار به قرهکلیسا آمده‌اند. این زیارت سالانه با پروندهی مشترک ایران و ارمنستان در یونسکو ثبت شده است.
هر سال در گرمای تیرماه، دامنه‌های خشک و قهوه‌ای چالدران چند روزی رنگ دیگری پیدا می‌کنند. دور دیوارهای سنگی کلیسایی که نیمی از آن سیاه و نیمی سفید است، چادرها کنار هم برپا میشود، خانواده‌ها از شهرهای مختلف ایران و از ارمنستان از راه می‌رسند، ناقوس به صدا درمی‌آید و بوی غذاهای ارمنی در هوا می‌پیچد. این زیارت سالانهی قرهکلیسا، یا صومعهی تادئوس مقدس، است؛ آیینی که ایران و ارمنستان آن را به‌طور مشترک در یونسکو به ثبت رساندند و در آذر ۱۳۹۹ (دسامبر ۲۰۲۰) در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشری جای گرفت.
قرهکلیسا را بیشتر به‌عنوان بنایی تاریخی و یکی از آثار میراث جهانی می‌شناسند. اما برای ارمنیان این بنا پیش از هر چیز زیارتگاه است و همین زیارت زنده است که در فهرست ناملموس یونسکو ثبت شده است. در ادامه از قداست این مکان، تاریخ زیارت، آیین‌های سه‌روزه‌ی آن و نکته‌هایی برای حضور محترمانه می‌خوانید.
قرهکلیسا کجاست و این نام از کجا آمده؟
قرهکلیسا در استان آذربایجان غربی، در شهرستان چالدران و کنار روستایی به همین نام قرار دارد؛ حدود ۲۰ کیلومتری شمال شرقی سیهچشمه، مرکز چالدران، و در جنوب ماکو. منطقه کوهستانی است و چالدران را بلندترین بخش استان می‌دانند. کلیسا روی دامنه‌ای کم‌شیب ساخته شده و به دره‌ای کم‌عمق با رودی کوچک مشرف است.
ارمنیان این بنا را «سورپ تادئوسی وانک» یعنی صومعهی تادئوس مقدس می‌نامند. واژه‌ی «قره» در ترکی به معنای سیاه است و به بخش شرقی و کهنتر کلیسا اشاره دارد که از سنگ تیره ساخته شده است. مورخان از سده‌ی هشتم هجری به بعد از آن با نام «قرا کلیسا» یاد کرده‌اند. در متن‌ها و جست‌وجوها نام‌های دیگری هم دیده میشود: کلیسای تادئوس مقدس، کلیسای طاطاووس و قاراکلیسا.
تادئوس و سانتوخت؛ دو قدیسی که زیارت به نامشان است
به روایت کلیسای حواری ارمنی، تادئوس یکی از حواریون مسیح بود که همراه بارتلمئوس برای تبلیغ مسیحیت به سرزمین‌های ارمنی آمد. موسی خورنی، مورخ ارمنی سده‌ی پنجم میلادی، نوشته است که تادئوس به فرمان پادشاه وقت کشته شد. بنا بر سنت، این رویداد حدود سال ۶۶ میلادی رخ داد و سانتوخت، دختر پادشاه که به مسیحیت گرویده بود، هم همراه او جان باخت. کلیسا بر جایی ساخته شده که آرامگاه تادئوس دانسته میشود و آرامگاه سانتوخت را هم در نزدیکی آن نشان می‌دهند.
یونسکو در معرفی این عنصر تأکید میکند که زیارت به احترام هر دو قدیس انجام میشود: تادئوس، از نخستین حواریونی که مسیحیت را تبلیغ کردند، و سانتوخت که نخستین زن شهید مسیحی شمرده میشود. به گفته‌ی یونسکو این صومعه بیش از نوزده سده است که زیارتگاه بوده است.
بنایی که زائران در آن گرد می‌آیند
تاریخ ساخت نخستین کلیسا روشن نیست. سنت ارمنی آغاز آن را به سده‌های نخست مسیحیت می‌رساند، اما بنای امروزی حاصل چند دوره ساخت و بازسازی است. صومعه در یورش مغولان در سده‌ی سیزدهم میلادی آسیب دید و زلزله‌ی سال ۱۳۱۹ میلادی بخش بزرگی از آن را ویران کرد؛ کتیبه‌ای کنار محراب از این زلزله و بازسازی پس از آن خبر می‌دهد. بخش شرقی با سنگ‌های سیاه و سفید، که بخش‌هایی از آن به سده‌ی هفتم میلادی نسبت داده میشود، کهن‌ترین قسمت بناست.
بخش غربی و سفیدرنگ، با حجاری‌های فراوان، در اوایل سده‌ی نوزدهم میلادی و با پشتیبانی عباس میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه، ساخته شد و از کلیسای جامع اچمیادزین الهام گرفته است. دیوارهای بلند و برج‌های دور مجموعه به آن حالتی قلعه‌مانند داده‌اند. محوطه‌ای حدود ۱۵۰ در ۲۰۰ متر را دیوار گرفته و دو حیاط شرقی و غربی و ۴۷ اتاق دارد که روزگاری محل زندگی راهبان، طلبه‌ها، نویسندگان و نگهبانان کلیسا و جای کتابخانه‌ی آن بود. آسیاب، روغن‌گیرخانه، آشپزخانه و انبار آذوقه هم در حیاط غربی جا داشت. ولفرام کلایس، باستان‌شناس آلمانی، در بررسی‌هایش نشان داد که پیرامون صومعه دریاچه‌ای مصنوعی، چراگاه و کارگاه‌هایی برای تهیه‌ی خوراک وجود داشته است؛ یعنی صومعه زمانی اجتماعی کوچک و تقریباً خودبسنده بود. همین فضاهای جانبی امروز هم در روزهای زیارت به کار می‌آیند. قرهکلیسا در سال ۱۳۸۷ (۲۰۰۸ میلادی) همراه کلیسای سن استپانوس و نمازخانه‌ی زورزور با عنوان «مجموعه‌های رهبانی ارمنیان ایران» در فهرست میراث جهانی ثبت شد. معماری و تاریخ این سه بنا را در مقاله‌ی کلیساهای ارمنی ایران در میراث جهانی به تفصیل آورده‌ایم.
سه روز در قرهکلیسا
زیارت هر سال در ماه ژوئیه برگزار میشود و معمولاً به روزهای پایانی تیر و نخستین روزهای مرداد می‌افتد. تاریخ دقیق آن بر اساس تقویم کلیسا هر سال تغییر میکند و خلیفهگری ارامنهی آذربایجان در تبریز برگزارکننده‌ی مراسم است. به گزارش رادیوی عمومی ارمنستان، شکل امروزی این زیارت سالانه از سال ۱۹۵۴ میلادی پیوسته برگزار شده است.
یونسکو حاملان این میراث را ارمنیان ایران و ارمنیان ایرانی‌تبار ساکن ارمنستان می‌داند که پیرو کلیسای حواری ارمنی‌اند. زائران پیش از حرکت در تبریز گرد هم می‌آیند و آن‌ها که از ارمنستان می‌آیند، از ایروان تا صومعه حدود ۷۰۰ کیلومتر راه می‌پیمایند. افزون بر ارمنیان، خانواده‌هایی از آشوریان و گاه مسیحیان کاتولیک هم در مراسم شرکت می‌کنند.
این سه روز آمیزه‌ای از عبادت و دیدار است:
- آیین‌های دینی: نیایش‌های ویژه، دسته‌گردانی دور صومعه، دعا و روزه‌داری، که با «بادارک» یا آیین عشای ربانی به اوج می‌رسد.
- غسل تعمید: بسیاری از خانواده‌ها فرزندانشان را در این کلیسا تعمید می‌دهند و آن را مایه‌ی برکت می‌دانند. گاهی تعمید به خاطر نذر سال‌ها به تعویق می‌افتد و سن تعمیدشوندگان به پانزده یا بیست سال هم می‌رسد.
- شمع و ناقوس: روشن کردن شمع، به صدا درآوردن ناقوس و گاه برگزاری مراسم ازدواج هم بخشی از این روزهاست.
- موسیقی و غذا: زمان‌هایی هم به اجرای موسیقی و رقص‌های محلی ارمنی و پخت و پخش غذاهای سنتی اختصاص دارد.
یونسکو به نکته‌ای ساده اما مهم اشاره میکند: زائران در چادرهایی نزدیک به هم اقامت می‌کنند و همین زندگی جمعی سه‌روزه، زیارت را به مهم‌ترین رویداد اجتماعی و فرهنگی سال برای این جامعه تبدیل کرده است. رسم این است که زائران سه روز بمانند، اما کسانی که از راه دور می‌آیند گاهی بیشتر می‌مانند و ساکنان شهرهای نزدیک گاه فقط یک روز می‌آیند.
ثبت مشترک ایران و ارمنستان در یونسکو
پروندهی «زیارت صومعهی تادئوس حواری» را ایران و ارمنستان به‌طور مشترک به یونسکو ارائه دادند. پانزدهمین نشست کمیته‌ی بین‌دولتی میراث ناملموس روز ۲۷ آذر ۱۳۹۹ (۱۷ دسامبر ۲۰۲۰) با اتفاق آرا این عنصر را در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشری ثبت کرد. فهرست کامل عنصرهای ایرانی و کشورهای شریکشان را در مقاله‌ی میراث ناملموس ایران در یونسکو ببینید.
این ثبت مشترک پیشینه‌ی معناداری دارد. به گفته‌ی یونسکو، در سال‌های حکومت شوروی شرکت در این زیارت برای ساکنان ارمنستان ممنوع بود، اما خانواده‌ها خاطره‌ی آن را سینه‌به‌سینه زنده نگه داشتند و پس از استقلال ارمنستان در دهه‌ی ۱۹۹۰، زائران از آن سوی مرز دوباره به قرهکلیسا آمدند. برای بسیاری از ارمنیان ایرانی‌تبار که سال‌هاست در ارمنستان زندگی می‌کنند، این سفر فرصتی برای دیدار دوباره با خویشاوندان و زادگاهشان هم هست. ثبت جهانی دو چیز متفاوت را از هم جدا میکند: بنای قرهکلیسا از سال ۲۰۰۸ میراث جهانی ملموس است و آیین زنده‌ی زیارت آن از سال ۲۰۲۰ میراث ناملموس.
راهنمای حضور محترمانه
قرهکلیسا در بقیه‌ی روزهای سال پذیرای گردشگران است و برای دیدن معماری‌اش بهتر است همان روزها بروید. در محوطه، مهمانسرا، دفتر خلیفهگری ارامنه و غرفه‌ی هدایا هم هست و فصل مناسب سفر به این منطقه‌ی کوهستانی از اواخر بهار تا اوایل پاییز است. وسیله‌ی عمومی تا خود صومعه کم است و بیشتر مسافران با خودروی شخصی یا تاکسی دربست از سیهچشمه یا ماکو می‌روند؛ جاده‌ی دسترسی از مسیر چالدران به قره‌ضیاءالدین جدا میشود. روزهای زیارت پیش از هر چیز مراسمی دینی و خانوادگی برای ارمنیان است. اگر می‌خواهید در این روزها حضور داشته باشید، از پیش درباره‌ی شرایط حضور بازدیدکنندگان از خلیفهگری ارامنه یا اداره‌ی میراث فرهنگی استان بپرسید.
- در زمان نیایش ساکت بمانید، وارد محدوده‌ی محراب نشوید و مسیر دسته‌گردانی را باز بگذارید.
- بدون اجازه از خانواده‌ها، به‌ویژه هنگام غسل تعمید و ازدواج، عکس یا فیلم نگیرید.
- لباس مناسب و پوشیده بپوشید و چادرها و محل اقامت زائران را حریم خصوصی آن‌ها بدانید.
- چالدران منطقه‌ای مرتفع است؛ حتی در تابستان برای شب لباس گرم همراه داشته باشید.
سفر به قرهکلیسا را میشود با دیدن بناهای دیگر منطقه ترکیب کرد. ماکو در فاصله‌ای نه‌چندان دور است و کلیسای سن استپانوس در نزدیکی جلفا، دیگر بخش همین مجموعه‌ی جهانی است. بسیاری از زائران و مسافران مسیرشان را از تبریز آغاز می‌کنند؛ شهری که بازار تاریخی آن خودش دلیلی برای یک روز توقف است.
پرسش‌های رایج
زیارت قرهکلیسا چه زمانی برگزار میشود؟
زیارت سالانهی قرهکلیسا سه روز در ماه ژوئیه، معمولاً در روزهای پایانی تیر و آغاز مرداد، برگزار میشود. تاریخ دقیق آن هر سال تغییر میکند و خلیفهگری ارامنهی آذربایجان اعلامش میکند.
قرهکلیسا کجاست؟
قرهکلیسا یا صومعهی تادئوس مقدس در استان آذربایجان غربی، حدود ۲۰ کیلومتری شمال شرقی سیهچشمه، مرکز شهرستان چالدران، و در جنوب ماکو قرار دارد.
زیارت تادئوس مقدس چه سالی در یونسکو ثبت شد؟
این زیارت با پروندهی مشترک ایران و ارمنستان در آذر ۱۳۹۹ (دسامبر ۲۰۲۰) در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشری یونسکو ثبت شد.
چرا به این کلیسا قرهکلیسا میگویند؟
«قره» در ترکی به معنای سیاه است و این نام به بخش شرقی و کهنتر کلیسا اشاره دارد که از سنگ تیره ساخته شده است.
تادئوس مقدس که بود؟
تادئوس یکی از حواریون مسیح بود که به روایت کلیسای ارمنی برای تبلیغ مسیحیت به سرزمین‌های ارمنی آمد و حدود سال ۶۶ میلادی کشته شد. قرهکلیسا بر آرامگاه منسوب به او ساخته شده است.
