استادکارانی که لنجی چندتنی را بی‌هیچ نقشه‌ای میسازند و ناخداهایی که از رنگ آب هوا را پیش‌بینی می‌کردند. لنجسازی و دریانوردی سنتی خلیج فارس از ۲۰۱۱ در فهرست نیازمند پاسداری فوری یونسکو است.
آب که در ساحل شمالی قشم پایین می‌رود، لنجهای چوبی روی گل‌ولای می‌نشینند و شکم برآمده‌شان پیدا میشود. خبرنگاری که چند سال پیش به روستای گوران رفته بود، حدود سی لنج را شمرد که در جزر کنار ساحل آرمیده بودند. کمی آن‌طرف‌تر، در کارگاه، استادکاری بدنه‌ی لنجی تازه را بالا می‌برد بی‌آنکه حتی یک برگ نقشه در دست داشته باشد؛ طرح سه‌بعدی کشتی فقط در ذهن اوست. این دانش، همراه با هنر هدایت لنج در خلیج فارس، در سال ۱۳۹۰ (۲۰۱۱ میلادی) با عنوان «مهارتهای سنتی ساخت و دریانوردی با لنجهای ایرانی در خلیج فارس» در فهرست میراث ناملموس نیازمند پاسداری فوری یونسکو ثبت شد.
لنجسازی فقط نجاری روی آب نیست. یونسکو آن را مجموعه‌ای از دانش‌ها می‌داند: ساخت قایق چوبی، فنون هدایت و ستاره‌شناسی دریایی، پیش‌بینی هوا، واژگان ویژه‌ی دریانوردی، ادبیات شفاهی، آوازها و جشن‌هایی که با دریا گره خورده‌اند. گونه‌های لنج، شیوه‌ی ساختشان، دانش ناخداها، آوازهای کار و جاهایی که هنوز میشود این هنر را دید، در ادامه آمده است.
لنج چیست و از کجا این نام را گرفته؟
لنج نامی است که امروز در جنوب ایران به همه‌ی کشتیهای چوبی دستساز گفته میشود. این واژه از «لانچ» انگلیسی، به معنای قایق بزرگ موتوری، گرفته شده و جنوبی‌ها آن را «لَنج» تلفظ می‌کنند. در گذشته به کشتیهای دستساز بادبانی «جَهاز» می‌گفتند. از دهه‌ی ۱۹۵۰ میلادی موتورهای بنزینی و دیزلی جای بادبان را گرفتند و امروز بیشتر لنج‌ها موتور دارند. اهالی بندرها به استادکار لنج‌ساز «گلاف» یا «جلاف» می‌گویند، اتاق ناخدا را «قماره» و انبار پایینی را «خَن» می‌نامند.
لنج‌ها در گذشته برای سفرهای دریایی، تجارت، ماهیگیری و صید مروارید به کار می‌رفتند و بسته به کاربرد، شکل و اندازه‌ی گوناگون داشتند. رضا طاهری در کتاب «از مروارید تا نفت» گونه‌های رایج در کرانه‌های خلیج فارس، به‌ویژه اطراف بندر کنگان، را برشمرده است. چند گونه‌ی مهم:
| گونه | ویژگی | کاربرد و گنجایش |
|---|---|---|
| بوم | بزرگ‌ترین و زیباترین گونه‌ی لنج | ۲۰ تا ۳۰۰ تن بار؛ سفر به دبی، کویت، هند، بصره، عدن و یمن |
| بغله | سینه‌ی گرد و پشت پهن، بادبانی | ۳۰۰ تا ۷۰۰ تن بار با ۳۰ تا ۴۰ جاشو؛ سفرهای دو تا شش‌ماهه در اقیانوس هند |
| سنبوک | سینه‌ی کمی منحنی در نمونه‌های قدیمی | حدود ۱۰۰ تن بار؛ امروز بیشتر نوع ماهیگیری و موتوری آن ساخته میشود |
| جالبوت | سینه‌ی راست | ۵ تا ۱۰۰ تن بار؛ تجارت با کرانه‌های جنوبی خلیج فارس |
| شوعی | کوچک، با بادبان و پارو | ماهیگیری؛ امروز با موتور |
| ماشوه | قایق همراه لنج بزرگ | بردن جاشوها از ساحل به کشتی و قایق نجات، با گنجایش حدود ۱۵ نفر |
از زنگبار تا کلکته: لنج و تجارت دریایی
لنج‌ها قرن‌ها شبکه‌ای از بندرها را به هم وصل می‌کردند. غلات، خرما، ماهی خشک، ادویه، چوب و پارچه با همین کشتی‌ها از خلیج فارس به کرانه‌های شرق آفریقا و شبه‌قاره‌ی هند می‌رفت و برمی‌گشت. ناخداهای بندر کنگ با بوم و بغله‌هایشان خرما، گل سرخ و کالاهای دیگر را به هند، آفریقا، بصره و مومباسا می‌بردند و چوب، چای و پارچه به بندر برمی‌گرداندند. این کشتی‌ها گاهی برای تعمیر در گوران، در سر جزیرهی قشم، لنگر می‌انداختند. در آن روزگار سفر تا هند حدود بیست روز طول می‌کشید و نجار کشتی گاه در همین سفر، قایق کوچکی برای کشتی می‌ساخت.
صید مروارید هم بخشی از همین زندگی دریایی بود؛ صنعتی پرسود که امروز تقریباً از میان رفته است. سفرهای طولانی خطر زیادی داشت و بسیاری از جاشوها در طوفان یا بیماری جان خود را از دست می‌دادند. یاد یکی از این حادثه‌ها هنوز در بندر کنگ زنده است: بنای یادبودی به شکل لنجی بزرگ به نام «بوم مسی» به یاد قربانیان لنجی به همین نام در بیش از صد سال پیش ساخته شده است.
ساختن یک لنج، بدون نقشه
ساخت لنج در کارگاه‌های کنار ساحل و زیر آفتاب انجام میشود. یک استادکار و حدود هشت کارگر روی هر لنج کار می‌کنند و ساخت آن، بسته به اندازه و توان مالی سفارش‌دهنده، تا حدود دو سال طول میکشد. استادکار نقشه‌ای روی کاغذ نمی‌کشد؛ اندازه‌ها و انحناها را از تجربه و حافظه می‌داند و کارگران جوان را قدم‌به‌قدم راهنمایی می‌کند. این دانش به‌طور سنتی از پدر به پسر می‌رسید.
قشم جزیره‌ای کم‌درخت است و چوب اصلی لنج همیشه از راه دریا می‌آمد. برای بدنه بیشتر از ساج استفاده میشود که از هند، برمه و آفریقا وارد میشود و به خاطر روغنی، سخت و فشرده بودنش ارزش زیادی دارد. برای بخش‌هایی از عرشه و اتاق‌ها از چوب‌های بومی مثل کهور و کنار هم استفاده می‌کنند. درزهای میان تخته‌ها را با روشی به نام «کلفات‌کوبی» آب‌بند می‌کنند: نوارهای پنبه‌ای آغشته به روغن کنجد و نارگیل را در شکاف‌ها می‌کوبند. همه‌ی این کارها دستی است و همین، ساخت لنج چوبی را پرهزینه و کند کرده است.
ستاره، باد و رنگ آب: دانش ناخدا
پیش از قطب‌نما و دستگاه‌های امروزی، ناخداهای خلیج فارس جای کشتی را از روی خورشید، ماه و ستاره‌ها پیدا می‌کردند. یونسکو می‌نویسد آن‌ها فرمول‌هایی ویژه برای محاسبه‌ی عرض و طول جغرافیایی و عمق آب داشتند. هر باد نامی داشت و ناخدا از روی باد، رنگ آب و بلندی موج‌ها وضع هوای روزهای بعد را پیش‌بینی می‌کرد.
این دانش زبان خودش را هم ساخت. واژگان دریانوردی خلیج فارس آمیزه‌ای از فارسی، عربی و زبان‌های اروپایی است؛ برای نمونه، بادبان را «اوزال» می‌گویند. کتاب‌هایی که درباره‌ی بندر کنگ و آیین‌های مردم آن نوشته شده، بخشی از این واژه‌ها را ثبت کرده‌اند.
نیمه؛ آوازی که پا به پای کار می‌آید
به گفته‌ی یونسکو، موسیقی و ریتم‌های ویژه جزء جدانشدنی دریانوردی در خلیج فارس بوده‌اند. نمونه‌ی شناخته‌شده‌اش «نیمه» است، آواز کار جاشوها و باربران لنج‌ها. در نیمه‌خوانی یک نفر به نام «سرخوان» بیتی را می‌خواند و جمع با ترجیعی مثل «هله مالی» پاسخ می‌دهد. نیمه کار یکنواخت و سنگین را سبک‌تر می‌کند و به کارگران توان می‌دهد.
هر کار نیمه‌ی خودش را دارد: پارو زدن (میداف)، کشیدن بادبان (شراع)، بالا کشیدن لنگر، صید مروارید، خالی کردن بار و حتی خود ساختن لنج. شادترین آن‌ها «اوشار» است که هنگام به آب انداختن لنج تازه‌ساز خوانده میشود و گاهی دمام، نی‌انبان، نی جفتی و دایره هم همراهی‌اش می‌کنند. ضرباهنگ هر نیمه با سبکی یا سنگینی کار جور است؛ «هله مالی» مثلاً در وزن شش‌هشتم اجرا میشود. محسن شریفیان با همکاری دریانوردان بوشهری نمونه‌هایی از این آوازها را گردآوری کرد و آلبومی به نام «نیمه» در اردیبهشت ۱۳۹۴ منتشر شد. برای آشنایی با جایگاه این موسیقی‌های محلی در کنار موسیقی دستگاهی، راهنمای موسیقی سنتی ایران را ببینید.
چرا لنجسازی در فهرست «فوری» یونسکو است؟
این عنصر در ششمین نشست کمیته‌ی بین‌دولتی میراث ناملموس، در آذر ۱۳۹۰، به‌عنوان عنصری تنها از ایران در فهرست نیازمند پاسداری فوری ثبت شد؛ همان سالی که نقالی هم به این فهرست راه یافت. فهرست کامل عنصرهای ایرانی را در مقاله‌ی میراث ناملموس ایران در یونسکو آورده‌ایم.
دلیل نگرانی روشن است. یونسکو می‌نویسد جامعه‌ی دارندگان این دانش کوچک شده و بیشتر سالمندند، لنجهای فایبرگلاس ارزان‌تر جای لنج چوبی را گرفته‌اند و بسیاری از کارگاه‌های لنجسازی به تعمیرگاه لنجهای قدیمی تبدیل شده‌اند. فلسفه، پیشینه‌ی آیینی و دانش سنتی دریانوردی در خلیج فارس رفته‌رفته کم‌رنگ میشود، هرچند بعضی آیین‌ها هنوز در چند نقطه برگزار می‌شوند. بندرهای لافت، گوران، پهل، کنگ و جاسک در هرمزگان و گناوه در بوشهر و چابهار از مراکز مهم لنجسازی بوده‌اند، اما گزارش‌ها گوران را از آخرین جاهایی می‌دانند که هنوز لنج چوبی می‌سازد.
تلاش‌هایی هم برای احیا در جریان است. در اردیبهشت ۱۴۰۴ (مه ۲۰۲۵) خبرگزاری‌ها از آماده شدن نخستین لنج چوبی بازآفرینی‌شده‌ی قشم با نام «آرورا» برای به آب انداختن در بندر گوران خبر دادند؛ لنجی که استادکاران محلی با روش‌های سنتی و از روی الگوی بومی ساخته بودند. هدف این طرح تبدیل گوران به موزه‌ای زنده و مرکز آموزش لنجسازی است.
کجا لنجسازی را ببینیم؟
- گوران، قشم: روستایی در ساحل شمالی جزیره، حدود ۹۰ کیلومتر دورتر از شهر قشم، با کارگاه‌هایی که لنج چوبی میسازند و تعمیر می‌کنند.
- لافت، قشم: بندری قدیمی در ساحل شمالی قشم که لنج‌ها در جزر روی ساحلش می‌نشینند و خودش از مراکز قدیمی لنجسازی بوده است.
- بندر کنگ: نزدیک بندرلنگه، با کارگاه لنجسازی، بنای یادبود «بوم مسی» و موزه‌ای که ناخداها، جاشوها و نیکوکاران محلی در خانه‌ای تاریخی برپا کرده‌اند و ابزار دریانوردی و آداب مردم بندر را نشان می‌دهد.
- بوشهر: برای شنیدن نیمه و موسیقی دریایی جنوب، بندرهای استان بوشهر مقصد بهتری‌اند.
بهترین زمان سفر پاییز، زمستان و اوایل بهار است؛ تابستان هرمزگان بسیار گرم و شرجی است. کارگاه‌ها محل کارند، نه موزه. پیش از ورود اجازه بگیرید، از داربست‌ها و بدنه‌ها بالا نروید و اگر استادکاری فرصت گفت‌وگو داشت، از او درباره‌ی چوب‌ها و نام بخش‌های لنج بپرسید. ساعت‌های جزر بهترین زمان برای دیدن بدنه‌ی کامل لنج‌هاست؛ کلاه، آب و کفشی که از گل نترسد همراه داشته باشید.
پرسش‌های رایج
لنج چیست؟
لنج نام کشتیهای چوبی دستساز جنوب ایران است که برای باربری، مسافربری، ماهیگیری و در گذشته صید مروارید در خلیج فارس و دریای عمان به کار میروند. این واژه از «لانچ» انگلیسی گرفته شده است.
لنجسازی چه زمانی در یونسکو ثبت شد؟
مهارتهای سنتی ساخت و دریانوردی با لنجهای ایرانی در سال ۲۰۱۱ میلادی (۱۳۹۰ خورشیدی) در فهرست میراث ناملموس نیازمند پاسداری فوری یونسکو ثبت شد.
کارگاه لنجسازی گوران کجاست؟
گوران روستایی در ساحل شمالی جزیرهی قشم در استان هرمزگان است، حدود ۹۰ کیلومتر دورتر از شهر قشم، و از آخرین جاهایی است که هنوز لنج چوبی در آن ساخته میشود.
ساخت یک لنج چقدر طول میکشد؟
ساخت یک لنج چوبی بسته به اندازه و هزینهها تا حدود دو سال طول میکشد. یک استادکار و حدود هشت کارگر بدون نقشهی کاغذی آن را میسازند.
نیمه در موسیقی جنوب چیست؟
نیمه آواز کار جاشوها و باربران لنج است که در آن سرخوان بیتی می‌خواند و جمع با ترجیعی مثل «هله مالی» پاسخ می‌دهد. برای هر کار، از پارو زدن تا به آب انداختن لنج، نیمه‌ای جدا هست.
منابع
- یونسکو: Traditional skills of building and sailing Iranian Lenj boats in the Persian Gulf
- ویکی‌پدیای فارسی: لنج
- ویکی‌پدیای فارسی: نیمه (آواز کار دریانوردان)
- صدای آمریکا (گزارش خبرگزاری فرانسه): Winds of Change Buffet Iran's Tradition of Building Wooden Boats
- خبرگزاری مهر: احیای هنر کهن لنجسازی چوبی در جزیره قشم
