لالجین، شهر کوچکی در نزدیکی همدان، از ۱۳۹۵ «شهر جهانی سفال» است. در این راهنما می‌خوانید سفال لالجین چطور ساخته می‌شود و اگر بخواهید خودتان پشت چرخ بنشینید، چه انتظاری داشته باشید.
چرخ که راه می‌افتد، گل خیس زیر دست‌ها می‌لرزد و از مرکز فرار می‌کند. استادکار کنار شما فقط می‌گوید آرنج‌ها را به ران تکیه بدهید و فشار را کم نکنید. چند ثانیه بعد توده‌ی گل آرام می‌گیرد، دور خودش صاف می‌چرخد و زیر انگشت شست شما گودی کوچکی باز می‌کند که قرار است کاسه شود. سفالگری لالجین برای بیشتر مسافران از همین لحظه شروع می‌شود؛ وقتی می‌فهمند کاری که استادها بی‌اعتنا و در چند ثانیه انجام میدهند، چقدر تمرکز و تمرین می‌خواهد.
در این راهنما سراغ شهری رفته‌ایم که سفالش در سراسر ایران شناخته شده است: لالجین کجاست، سفالگری‌اش چه پیشینه‌ای دارد، یک ظرف سفالی در کارگاه‌هایش چه مراحلی را طی می‌کند و اگر بخواهید خودتان پشت چرخ بنشینید، چه چیزهایی را باید بدانید.
لالجین کجاست؟
لالجین شهری کوچک در شهرستان بهار در استان همدان است و مرکز بخش لالجین به شمار می‌رود. حدود ۲۰ کیلومتر با شهر همدان فاصله دارد و از سمت شمال به آن می‌رسید؛ مسیری که با خودرو حدود نیم ساعت طول می‌کشد. شهر بهار، مرکز شهرستان، تنها چند کیلومتر دورتر است. لالجین در ارتفاع حدود ۱۷۳۰ متری از سطح دریا قرار دارد و طبق سرشماری ۱۳۹۵ حدود پانزده هزار نفر جمعیت داشته است. زبان بیشتر مردم ترکی است.
نام این شهر را گاهی «لاله‌جین» یا «لالجین همدان» هم می‌نویسند و در منابع انگلیسی به صورت Lalejin یا Lalajin آمده است.
هفت قرن گل و آتش
منابع محلی پیشینه‌ی سفالگری در لالجین را دست‌کم هفتصد تا هشتصد سال می‌دانند. شهر در طول تاریخ چند بار آسیب دیده است، از جمله در حمله‌ی مغول‌ها و افغان‌ها، اما هر بار دوباره ساخته شد و چرخ‌های سفالگری دوباره به کار افتادند. وجود معدن‌های خاک رس در اطراف شهر یکی از دلایل اصلی ماندگاری این حرفه بوده است؛ بخش عمده‌ی مواد اولیه، از خاک تا مواد لعاب، از خود لالجین و اطرافش تأمین می‌شود.
سفالگری در فلات ایران پیشینه‌ای چندهزارساله دارد و امروز هم در جاهای مختلف کشور زنده است؛ از سفال دست‌ساز کلپورگان در سیستان و بلوچستان تا کارگاههای شهرضا در اصفهان. آنچه لالجین را متمایز می‌کند مقیاس کار است: شهری که تقریباً در هر کوچه‌اش کارگاه یا فروشگاه سفال پیدا می‌شود.
امروز سفالگری ستون اقتصاد لالجین است. آمارهای منتشرشده تعداد کارگاه‌ها را از حدود نهصد تا بیش از هزار گزارش کرده‌اند و بنا بر گزارش‌های رسمی، بخش بزرگی از مردم شهر در ساخت، رنگآمیزی، بسته‌بندی یا فروش سفال کار می‌کنند. بیشتر کارگاه‌ها خانوادگی‌اند و در هر کدام چند نفر با نقش‌های مشخص کار می‌کنند: کسی که گل را آماده می‌کند، کسی که پشت چرخ می‌نشیند و کسی که لعاب می‌زند. در گزارشی که مجله‌ی هنری گارلند از یکی از کارگاههای قدیمی لالجین منتشر کرده، آمده است که سفالگر پشت چرخ نشان خود را روی ظرف می‌کند و لعاب‌کار نامش را می‌نویسد، و کودکان خانواده از سنین پایین کنار چرخ با این کار آشنا می‌شوند.
در سال ۱۳۹۵ (۲۰۱۶ میلادی) شورای جهانی صنایع دستی لالجین را «شهر جهانی سفال» نامید. این عنوان توجه بیشتری به شهر جلب کرد و شمار گردشگرانی که برای دیدن کارگاه‌ها یا تجربه‌ی سفالگری به لالجین می‌آیند، بیشتر شد.
سفال لالجین را از کجا بشناسیم؟
کافی است در خیابان اصلی لالجین قدم بزنید تا رنگ‌های غالب سفال این شهر را بشناسید: فیروزه‌ای، لاجوردی، سبز، زرد و قهوه‌ای. لعاب‌های آبی و فیروزه‌ای بیش از همه با نام لالجین گره خورده‌اند. یکی از شیوه‌هایی که در سال‌های اخیر در کارگاه‌ها رواج پیدا کرده، لعاب برجسته است که سطح ظرف را برجسته و پرجنس نشان می‌دهد.
محصولات لالجین طیف وسیعی دارد: از ظرف‌های روزمره‌ی آشپزخانه، کاسه و بشقاب و پارچ، تا گلدان‌های بزرگ، خمره‌هایی برای ترشی و اشیای تزیینی. بخشی از این تولیدات به کشورهای دیگر هم فرستاده می‌شود. سفال در آشپزی ایرانی جایگاه قدیمی دارد؛ دیگ سفالی «گمج» در گیلان، که در راهنمای آشپزی محلی گیلان به آن اشاره کرده‌ایم، یکی از نمونه‌های آن است.
از گل تا کوره؛ یک ظرف چطور ساخته می‌شود؟
ساخت ظرف سفالی در کارگاههای سنتی چند مرحله‌ی مشخص دارد که هر کدام مهارت خودش را می‌خواهد. جدول زیر این مراحل را به ترتیب نشان می‌دهد.
| مرحله | چه اتفاقی می‌افتد |
|---|---|
| آماده کردن گل | خاک رس با آب مخلوط و ورز داده می‌شود تا یکدست شود و حباب هوا در آن نماند. در گذشته توده‌های بزرگ گل را با پا ورز می‌دادند و بعد با دست. |
| شکل دادن روی چرخ | گل روی چرخ گذاشته، مرکزگیری و باز می‌شود و دیواره‌ها با فشار انگشت‌ها بالا می‌آیند. |
| تراش | وقتی ظرف کمی سفت شد، معمولاً روز بعد، آن را دوباره روی چرخ می‌گذارند و کف و دیواره را تراش میدهند تا فرم نهایی پیدا کند. |
| خشک کردن | ظرف‌ها در سایه و به‌آرامی خشک می‌شوند تا ترک برندارند. |
| پخت اول | ظرف خشک‌شده در کوره پخته می‌شود و به اصطلاح «بیسکویت» می‌شود؛ دمای این مرحله معمولاً حدود ۹۰۰ تا ۱۰۰۰ درجه‌ی سانتی‌گراد است. |
| نقش و لعاب | نقاش نقش را می‌کشد و ظرف در لعاب فرو برده یا لعاب روی آن پاشیده می‌شود. |
| پخت دوم | ظرف لعاب‌خورده دوباره به کوره می‌رود تا لعاب ذوب شود و سطح شیشه‌ای و براق پیدا کند. |
در گذشته سوخت کوره‌ها هیزم بود و امروز سوخت‌های دیگر جای آن را گرفته‌اند. برخی کارگاههای قدیمی هنوز کوره‌های آجری گنبدی دارند که دیدن داخلشان، با صدها ظرف که تنگ هم چیده شده‌اند، از تصویرهای ماندگار سفر به لالجین است.
تجربه‌ی پشت چرخ؛ اولین ظرفتان را بسازید
بسیاری از کارگاههای لالجین به مسافران اجازه میدهند زیر نظر یک سفالگر باتجربه کار با چرخ را امتحان کنند. یک جلسه‌ی معمولی با ورز دادن تکه‌ای گل شروع می‌شود. بعد استادکار نشان می‌دهد چطور گل را روی مرکز چرخ بنشانید، با شست وسط آن را باز کنید و با فشار یکنواخت دیواره‌ها را بالا بیاورید. اولین تلاش‌ها تقریباً همیشه کج می‌شوند یا فرو می‌ریزند و این بخشی از تجربه است؛ استادها معمولاً با حوصله کمک می‌کنند و گاهی دست‌هایشان را روی دست‌های شما می‌گذارند تا فشار درست را حس کنید.
پیش از آنکه خودتان دست به کار شوید، چند دقیقه کنار چرخ استادکار بایستید و دست‌هایش را تماشا کنید. ببینید چطور با یک حرکت گل را مرکزگیری می‌کند، چطور آب را کم و زیاد می‌کند و کی دست از کار می‌کشد. همین تماشا نیمی از درس است و وقتی خودتان پشت چرخ بنشینید، معنای حرف‌هایش را بهتر می‌فهمید.
اگر کودک همراه دارید یا کار با چرخ برایتان سخت است، رنگ کردن یک ظرف بیسکویت‌شده گزینه‌ی خوبی است. در این حالت ظرفی آماده در اختیارتان می‌گذارند تا نقش و رنگ دلخواهتان را روی آن بکشید.
آیا ظرف را همان روز می‌شود برد؟
معمولاً نه. ظرفی که روی چرخ ساخته می‌شود باید خشک شود، دست‌کم یک بار در کوره بپزد و اگر قرار است لعاب بخورد، بار دوم هم به کوره برود. این کار چند روز طول می‌کشد. پیش از شروع از کارگاه بپرسید که آیا ظرف را می‌پزند و برایتان می‌فرستند یا باید خودتان بعداً سراغش بروید. برخی کارگاه‌ها برای کسانی که فرصت ندارند، ظرفی مشابه از کارهای آماده‌ی خود را به عنوان یادگاری میدهند.
نکته‌های عملی سفر به لالجین
- فصل سفر: همدان زمستان‌های سرد و برفی دارد. بهار و اوایل پاییز برای قدم زدن در شهر و سر زدن به کارگاه‌ها مناسب‌ترند، هرچند کارگاه‌ها در زمستان هم کار می‌کنند.
- لباس مناسب: لباسی بپوشید که گلی شدنش برایتان مهم نباشد. ناخن کوتاه کار با گل را راحت‌تر می‌کند و انگشتر و دستبند را بهتر است پیش از کار دربیاورید.
- اجازه بگیرید: کارگاه محل کار و درآمد یک خانواده است. پیش از عکاسی از استادکار یا نزدیک شدن به کوره‌ی روشن اجازه بگیرید و قاعده‌های کارگاه را رعایت کنید.
- هنگام خرید: لعاب ظرف را از نزدیک ببینید و دنبال ترک‌های ریز، به‌ویژه در لبه و کف، بگردید. اگر ظرف را برای غذا می‌خواهید، از فروشنده بپرسید که لعابش برای ظرف غذا مناسب است یا نه.
- بسته‌بندی: سفال شکستنی است. از کارگاه بسته‌بندی محکم بخواهید و ظرف‌های بزرگ را جدا از بار سنگین بگذارید.
لالجین را با همدان ترکیب کنید
یک روز کامل برای دیدن لالجین، سر زدن به چند کارگاه و یک جلسه‌ی سفالگری کافی است. در خود شهر، مسجد مهاجران از دوره‌ی قاجار از بناهای تاریخی قابل دیدن است. همدان در فاصله‌ی کوتاهی قرار دارد و می‌شود سفر را با تپه‌ی هگمتانه، آرامگاه بوعلی سینا و کتیبه‌های گنجنامه کامل کرد. غار علی‌صدر هم در شمال استان همدان است و بسیاری از مسافران آن را در همین سفر می‌بینند.
اگر به هنرهای دستی ایران علاقه دارید و می‌خواهید سفر دیگری با همین موضوع برنامه‌ریزی کنید، راهنمای خرید صنایع دستی اصفهان را هم بخوانید. سفال لالجین ساده‌تر و روزمره‌تر از میناکاری و قلم‌زنی اصفهان است، اما دیدن کسی که از یک مشت گل در چند دقیقه کاسه‌ای می‌سازد، همان‌قدر تماشایی است.
پرسش‌های رایج
لالجین کجاست؟
لالجین شهری در شهرستان بهار استان همدان است و حدود ۲۰ کیلومتر با شهر همدان فاصله دارد.
لالجین چه زمانی شهر جهانی سفال شد؟
شورای جهانی صنایع دستی در سال ۱۳۹۵ (۲۰۱۶ میلادی) لالجین را به عنوان شهر جهانی سفال معرفی کرد.
آیا در لالجین میتوان سفالگری را امتحان کرد؟
بله. بسیاری از کارگاههای لالجین به بازدیدکنندگان اجازه میدهند زیر نظر سفالگر کار با چرخ یا رنگآمیزی ظرف را تجربه کنند.
ظرفی را که در کارگاه می‌سازم همان روز تحویل می‌گیرم؟
معمولاً نه، چون ظرف باید خشک شود و یک یا دو بار در کوره بپزد. پیش از شروع درباره‌ی پخت و ارسال ظرف با کارگاه هماهنگ کنید.
بهترین زمان سفر به لالجین چه وقتی است؟
بهار و اوایل پاییز بهترین زمان سفر به لالجین است، چون زمستان‌های منطقه‌ی همدان سرد و برفی است.
