هرودوت از هفت حصار رنگارنگ اکباتان نوشته بود، اما باستان‌شناسان زیر تپهی هگمتانه شهری با کوچه‌های موازی و خانه‌های هم‌اندازه یافتند. از پایتخت مادها تا محوطه‌ای که در سال ۱۴۰۳ جهانی شد.
در میانه‌ی شهر همدان، میان خیابان‌ها و خانه‌های امروزی، تپه‌ای پهن و خاکی هست که بخشی از آن زیر سقف‌های بزرگ فلزی پنهان شده است. زیر این سقف‌ها دیوارهای خشتی در ردیف‌هایی چنان منظم کنار هم نشسته‌اند که انگار با خط‌کش کشیده شده‌اند: کوچه‌هایی موازی، خانه‌هایی هم‌اندازه و دیواری ستبر که دورتادور شهر را می‌گرفت. این هگمتانه است؛ شهری که یونانیان اکباتانا می‌نامیدند، پایتخت مادها بود و بعدها شاهان هخامنشی و اشکانی تابستان‌ها را در آن می‌گذراندند.
هگمتانه در سال ۱۴۰۳ به فهرست میراث جهانی یونسکو پیوست. در ادامه از روایت هرودوت درباره‌ی هفت حصار رنگارنگ شهر تا آنچه باستان‌شناسان واقعاً زیر تپه پیدا کرده‌اند را مرور می‌کنیم و در پایان نکته‌هایی برای بازدید از تپه و موزهی آن آورده‌ایم.
هگمتانه کجاست و نامش چه معنایی دارد؟
تپهی هگمتانه در مرکز شهر همدان، در دامنهی کوه الوند، قرار دارد و شهر امروزی از هر طرف آن را در بر گرفته است. همدان روی همان جای شهر باستانی ساخته شده و به همین دلیل یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران است که هنوز در جای خود زندگی می‌کند. بنا بر شواهد تاریخی و باستان‌شناختی، یکی دانستن هگمتانه و همدان امروز قطعی است.
نام شهر در کتیبه‌ی بیستون به پارسی باستان «هَگمَتانه» آمده و در متن عیلامی و اکدی همان کتیبه شکل‌هایی نزدیک به آن دارد. معمولاً آن را «محل گرد آمدن» معنا می‌کنند. یونانیان شهر را «اکباتانا» می‌خواندند، در متن‌های آرامی «اَحمَتا» آمده و در فارسی میانه به «همدان» رسیده است. پس اکباتان، هگمتانه و همدان سه شکل از یک نام‌اند و در منابع انگلیسی هم با املاهای Ecbatana و Hegmataneh دیده می‌شوند.
پایتخت مادها به روایت هرودوت
یونسکو هگمتانه را پایتخت پادشاهی ماد از سده‌ی هفتم پیش از میلاد معرفی می‌کند. هرودوت، مورخ یونانی سده‌ی پنجم پیش از میلاد، بنیاد پایتخت را به دیااکو (دهیوکه)، نخستین شاه ماد، نسبت می‌دهد. به روایت او کاخ شاه روی تپه‌ای ساخته شد و هفت حصار تودرتو داشت که هر کدام از حصار بیرونی‌اش بلندتر بود. کنگره‌های حصار نخست سفید، دومی سیاه، سومی ارغوانی، چهارمی آبی و پنجمی نارنجی بود و دو حصار درونی را با نقره و زر پوشانده بودند. کاخ و خزانه درون آخرین حصار قرار داشتند و به گفته‌ی هرودوت محیط بیرونی‌ترین دیوار تقریباً به اندازه‌ی حصار آتن بود.
تصویر هرودوت را باید با احتیاط خواند. نقش‌برجسته‌های آشوری دژهای مادی را با دیوارهای تودرتو نشان می‌دهند و این بخشی از روایت را تأیید می‌کند، اما تاکنون نشانی از هفت حصار رنگی در تپه پیدا نشده است. پولیبیوس، مورخ یونانی سده‌ی دوم پیش از میلاد، هم از ثروت شهر نوشته؛ از تیرهای چوبی پوشیده از زر و سیم و کاشی‌های نقره‌ای که بیشترشان در حمله‌ی اسکندر و جانشینانش کنده و برده شد.
در سال ۵۵۰ پیش از میلاد، کوروش بزرگ آستیاگ، آخرین شاه ماد، را شکست داد و هگمتانه را گرفت. سالنامه‌ی نبونید، متنی بابلی از همان روزگار، می‌گوید سپاه آستیاگ بر او شورید و او را دست‌بسته به کوروش سپرد و کوروش اقامتگاه شاهی را گرفت و نقره و زر و دارایی‌های اکباتان را به انشان برد.
پایتخت تابستانی هخامنشیان و اشکانیان
هگمتانه پس از سقوط ماد از اهمیت نیفتاد. هوای خنکش در دامنهی الوند آن را به پایتخت تابستانی هخامنشیان بدل کرد و شهر محل خزانه و بایگانی شاهی هم بود. در کتاب عزرا از عهد عتیق آمده که در روزگار داریوش، فرمان کوروش درباره‌ی بازسازی معبد اورشلیم در دژ اکباتانا پیدا شد. داریوش در کتیبه‌ی بیستون می‌گوید فرورتیش، شورشی مادی، را در هگمتانه اعدام کرد و شاهان پس از او هم در این شهر ساختند. ته‌ستونی سنگی از تپه به دست آمده که اردشیر دوم در کتیبه‌اش ساختن کاخ را به یاری اهورامزدا، ناهید و مهر نسبت می‌دهد.
اسکندر مقدونی در سال ۳۳۰ پیش از میلاد خزانه‌ی هگمتانه را تصرف کرد. پس از او شهر به دست سلوکیان افتاد و سپس اشکانیان آن را پایتخت تابستانی و ضرابخانه‌ی اصلی خود کردند. بیشتر آنچه امروز روی تپه می‌بینید از همین دوره‌ی اشکانی است. هگمتانه در دوره‌ی ساسانی هم شهری مهم ماند و پس از نبرد نهاوند در سال ۶۴۲ میلادی به دست مسلمانان افتاد. یورش مغولان در حدود سال ۱۲۲۰ میلادی و حمله‌ی تیمور در سال ۱۳۸۶ میلادی آسیب‌های سنگینی به شهر زد.
زیر تپه چه پیدا شد؟ شهری با نقشه‌ی شطرنجی
نخستین کاوش علمی روی تپه را شارل فوسی، از سوی موزهی لوور، در سال ۱۹۱۳ میلادی انجام داد، اما نتایجش هیچ‌وقت کامل منتشر نشد. بیشتر تپه زیر خانه‌های شهر بود و وزارت فرهنگ و هنر از سال ۱۳۴۸ (۱۹۶۹ میلادی) خریدن ملک‌های روی آن را آغاز کرد. کاوش‌های منظم ایرانی از سال ۱۳۶۲ به سرپرستی محمدرحیم صراف شروع شد و تا سال ۱۳۷۸ در ده فصل حدود چهارده هزار متر مربع از شهر را از زیر خاک بیرون آورد. کاوش‌ها پس از آن هم در فصل‌های دیگر ادامه یافت.
آنچه پیدا شد شهری با نقشه‌ای کم‌نظیر است. معبرهایی به پهنای حدود سه و نیم متر، با کفی از آجرهای مربع، به موازات هم و در جهت شمال شرقی به جنوب غربی کشیده شده‌اند و فاصله‌ی هر دو معبر حدود ۳۵ متر است. میان هر دو معبر دو ردیف واحد ساختمانی قرار دارد که هر کدام حدود ۱۷٫۵ در ۱۷٫۵ متر است و حیاطی مرکزی با اتاق‌ها و انبارهایی قرینه در اطرافش دارد. کانال‌هایی برای آبرسانی هم در کنار معبرها کشف شده است. بخش‌هایی از حصار عظیم شهر با ضخامتی حدود نُه متر و برج‌هایی در فاصله‌های معین هم از زیر خاک بیرون آمده است.
تاریخ‌گذاری این بقایا هنوز موضوع بحث است. بیشتر سازه‌های پیداشده به دوره‌ی اشکانی نسبت داده می‌شوند و یونسکو هم برنامه‌ریزی شهری آن را از مهم‌ترین نمونه‌های شهرسازی اشکانی می‌داند. یافته‌هایی که با اطمینان به دوره‌ی ماد برسند هنوز کم‌اند؛ دیوار دفاعی خشتی بزرگی را با مقایسه با محوطه‌های مادی مانند نوشیجان و گودین‌تپه به این دوره نسبت داده‌اند و دو ته‌ستون هخامنشی هم پیدا شده است. باستان‌شناسان احتمال می‌دهند لایه‌های کهن‌تر در بخش‌های کاوش‌نشده‌ی تپه یا زیر شهر امروزی پنهان مانده باشند.
ثبت جهانی هگمتانه
پرونده‌ی هگمتانه در چهلوششمین نشست کمیتهی میراث جهانی که در تیر و مرداد ۱۴۰۳ (ژوئیهی ۲۰۲۴ میلادی) در دهلی نو برگزار شد بررسی شد و این محوطه به عنوان بیستوهشتمین اثر ایران در فهرست جای گرفت. پرونده در آغاز با عنوان «هگمتانه و مرکز تاریخی همدان» آماده شده بود و بازار و بافت تاریخی شهر را هم در بر می‌گرفت، اما در جلسه‌ی کمیته بخش مرکز تاریخی از عنوان حذف شد و بافت تاریخی همدان به عنوان حریم اثر در نظر گرفته شد.
یونسکو هگمتانه را بر اساس معیارهای دوم و سوم ثبت کرد و آن را گواهی کمیاب بر تمدن ماد در سده‌های هفتم و ششم پیش از میلاد و شهری می‌داند که نزدیک به سه هزار سال پیوسته مسکونی بوده است. نگهداری از دیوارهای خشتی در برابر باران و برف همدان چالش اصلی محوطه است و به همین دلیل بخش‌های کاوش‌شده زیر سایبان‌های بزرگ قرار گرفته‌اند. یونسکو از ایران خواسته تا پایان سال ۲۰۲۷ میلادی گزارشی تازه از وضعیت حفاظت و مدیریت محوطه ارائه کند. برای دیدن جایگاه هگمتانه در کنار دیگر آثار کشور، مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران را بخوانید.
راهنمای بازدید از هگمتانه و موزهی آن
همدان شهری مرتفع با زمستان‌های سرد و برفی است. از اردیبهشت تا مهر هوای شهر دلپذیر است و تابستانش همان خنکی‌ای را دارد که شاهان هخامنشی به خاطرش به این‌جا می‌آمدند. برای دیدن تپه و موزه یک و نیم تا دو ساعت کافی است.
- موزهی هگمتانه: موزه در سال ۱۳۷۳ در ضلع شرقی تپه، کنار گودالی که به گودال فرانسوی‌ها مشهور است، گشایش یافت و بخشی از یافته‌های کاوش‌ها را نشان می‌دهد. برخی از یافته‌های مهم تپه، از جمله اشیای زرین و سیمین، در موزهی ملی ایران در تهران نگهداری می‌شوند.
- مسیر پیاده: گذرگاه‌های روی تپه از کنار حصار خشتی و بخش‌های سایبان‌دار می‌گذرند. از بالای تپه منظره‌ی شهر و کوه الوند پیداست.
- به چه دقت کنید: فاصله‌های منظم معبرها، آجرفرش کف کوچه‌ها و ضخامت حصار را ببینید؛ این‌ها همان چیزهایی است که هگمتانه را از یک تپهی خاکی معمولی جدا می‌کند.
- همراه داشته باشید: کفش راحت و کلاه. سطح تپه ناهموار است و سایه فقط زیر سایبان‌هاست.
همدان را نباید فقط به هگمتانه محدود کرد. حدود دوازده کیلومتری جنوب غربی شهر، در دامنهی الوند، گنج‌نامه با دو کتیبه‌ی سه‌زبانه‌ی داریوش و خشایارشا قرار دارد. آرامگاه بوعلی سینا و آرامگاه باباطاهر هم در خود شهرند و غار علیصدر حدود صد کیلومتر شمال همدان است. هگمتانه بر همان راه باستانی‌ای قرار داشت که از پای کوه بیستون می‌گذشت و می‌توان این دو را در یک سفر دید. اگر به پایتخت‌های هخامنشی علاقه دارید، شوش پایتخت زمستانی و تخت جمشید هم مقصدهای بعدی‌اند. جای همه‌ی این آثار را روی نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران ببینید.
پرسش‌های رایج
هگمتانه کجاست؟
تپهی هگمتانه در مرکز شهر همدان، در دامنهی کوه الوند، قرار دارد و موزهی هگمتانه در ضلع شرقی آن است.
هگمتانه چه زمانی ثبت جهانی شد؟
هگمتانه در چهلوششمین نشست کمیتهی میراث جهانی در دهلی نو، در تابستان ۱۴۰۳ (ژوئیهی ۲۰۲۴ میلادی)، به عنوان بیستوهشتمین اثر ایران ثبت شد.
هگمتانه پایتخت کدام حکومت بود؟
هگمتانه پایتخت مادها بود و بعدها پایتخت تابستانی و محل خزانه‌ی هخامنشیان و پایتخت تابستانی اشکانیان شد.
آیا اکباتان همان هگمتانه است؟
بله. اکباتان یا اکباتانا شکل یونانی نام هگمتانه است و نام همدان هم از همین واژه گرفته شده است.
بهترین زمان بازدید از هگمتانه چه موقع است؟
اردیبهشت تا مهر. زمستان همدان سرد و برفی است، اما بهار و تابستان هوایی خنک و دلپذیر دارد.
