ارگ بم؛ شهر خشتی کرمان و چشم‌اندازی که با قنات زنده ماند

اگر از کرمان راه جنوب شرق را بگیرید، بعد از حدود ۱۹۵ کیلومتر نخلستان‌های بم از دل بیابان پیدا می‌شوند و پشت سرشان، روی تپه‌ای سنگی، برج و باروی خشتی‌ای که رنگش با خاک اطراف یکی است. ارگ بم شهری کامل است، با بازار و مسجد و خانه و اصطبل، که همه‌اش از گل ساخته شده. ساعت ۵ و ۲۶ دقیقه‌ی بامداد ۵ دی ۱۳۸۲ (۲۶ دسامبر ۲۰۰۳) زمین‌لرزه‌ای این شهر و بخش بزرگی از بم امروزی را در چند ثانیه فرو ریخت. ارگ هنوز ایستاده است، زخمی و نیمه‌بازسازی‌شده، و یکی از تماشایی‌ترین درس‌های معماری خشتی در جهان را پیش چشم می‌گذارد.

یونسکو در سال ۱۳۸۳ (۲۰۰۴ میلادی) نه فقط ارگ، که «بم و چشم‌انداز فرهنگی آن» را در فهرست میراث جهانی ثبت کرد؛ یعنی شهر خشتی را همراه قنات‌ها، نخلستان‌ها و قلعه‌های پیرامونش. در ادامه از پیشینه‌ی ارگ، شیوه‌ی ساختش، شب زلزله و سال‌های بازسازی می‌گوییم و در پایان نکته‌هایی برای بازدید آورده‌ایم.

ارگ بم کجاست و چه چیزهایی ثبت جهانی شده؟

بم در شرق استان کرمان، در ارتفاع حدود ۱۰۶۰ متری از سطح دریا و در دره‌ای قرار دارد که از شمال به کوه‌های کفوت و از جنوب به رشته‌کوه جبال بارز محدود می‌شود. آن‌سوی کوه‌ها بیابان لوت گسترده است. آبی که از جبال بارز سرازیر می‌شود رود فصلی پشت‌رود را می‌سازد که میان ارگ و قلعه‌ی دختر از کنار شهر می‌گذرد.

محوطه‌ی ثبت‌شده چند بخش دارد. هسته‌ی اصلی، ارگ بم است که در منابع با نام‌های ارک بم و قلعه‌ی بم هم آمده و در منابع انگلیسی Arg-e Bam یا Bam Citadel خوانده می‌شود. بیرون از ارگ، بناهای حفاظت‌شده‌ی دیگری هم جزو اثرند: قلعه‌ی دختر که یونسکو آن را از حدود سده‌ی هفتم میلادی می‌داند، آرامگاه امامزاده زید از سده‌های پنجم و ششم هجری، امامزاده اسیری و رشته‌قنات‌ها و کشتزارهای جنوب شرق ارگ. حریم اثر هم دو شهر بم و بروات و نخلستان‌هایشان را در بر می‌گیرد.

از هخامنشیان تا پادگان قاجار

تاریخ دقیق ساخت ارگ معلوم نیست و کاوش‌ها هنوز به گاه‌نگاری قطعی نرسیده‌اند. یونسکو ریشه‌ی آن را دست‌کم به دوره‌ی هخامنشی، یعنی سده‌های ششم تا چهارم پیش از میلاد، می‌رساند. پژوهشی تطبیقی هسته‌ی شهر و بخش حاکم‌نشین را از دوره‌ی اشکانی دانسته و در دوره‌ی ساسانی هم استحکامات تازه‌ای به آن افزوده شده است.

دوران شکوفایی بم از سده‌ی هفتم تا یازدهم میلادی بود؛ وقتی شهر بر سر راه‌هایی قرار داشت که آسیای مرکزی را به خلیج فارس و از آنجا به مصر وصل می‌کرد. جغرافی‌دانان سده‌ی چهارم هجری از پارچه‌های پنبه‌ای بم نوشته‌اند. ابن‌حوقل می‌گوید پارچه‌هایی ظریف و بادوام در آن می‌بافند که به خراسان و عراق و مصر می‌برند. بعدها پرورش کرم ابریشم و بافت پارچه‌های ابریشمی هم به شهرت بم افزود.

در سده‌های بعد، ارگ دست‌به‌دست شد. یعقوب لیث صفاری آن را گرفت، قراختاییان کرمان بر آن حکم راندند و در دوره‌ی صفوی شهر رونقی تازه یافت. حمله‌ی افغان‌ها در سال ۱۱۰۱ خورشیدی (۱۷۲۲ میلادی) آغاز افول بود. در دوره‌ی قاجار ارگ بیشتر کاربری نظامی پیدا کرد و مردم کم‌کم بیرون از باروها خانه ساختند. فیروزمیرزا فرمانفرما در سال ۱۸۸۰ میلادی نوشت که درون ارگ جز سپاهیان کسی نمانده است. ساخت شهر جدید بم از حدود ۱۹۰۰ میلادی آغاز شد و ارگ تا سال ۱۳۱۱ خورشیدی (۱۹۳۲ میلادی) پادگان بود و پس از آن به‌کلی خالی ماند.

شهری از چینه و خشت

آنچه ارگ بم را در فهرست یونسکو ممتاز کرده، شیوه‌ی ساخت آن است. بیشتر دیوارها با «چینه» بالا رفته‌اند؛ یعنی لایه‌لایه گل که روی هم کوبیده و خشک می‌شود. در کنار چینه، خشت خام و طاق‌ها و گنبدهای خشتی به کار رفته است. یونسکو ارگ را گویاترین نمونه‌ی شهر قلعه‌دار سده‌های میانه می‌داند که با همین فن بومی ساخته شده باشد.

مساحت ارگ حدود ۱۸۰ هزار متر مربع است. باروی بیرونی شش تا هفت متر ارتفاع و حدود ۱۸۱۵ متر طول دارد، ده‌ها برج دیدبانی در فاصله‌های منظم روی آن نشسته و خندقی دورش را گرفته است. شهر دو بخش اصلی دارد:

• حاکم‌نشین: بر بلندای تپه‌ای سنگی و پشت دو ردیف بارو. عمارت چهارفصل، سربازخانه، اصطبل و چاهی عمیق در این بخش قرار داشتند و از بالای آن چشم‌انداز همه‌ی شهر و نخلستان‌ها پیداست.
• عامه‌نشین: دورتادور حاکم‌نشین، با دروازه‌ی اصلی، راسته‌ی بازار، مسجد جامع، مدرسه و نزدیک به چهارصد خانه. مجموعه‌ی میرزانعیم، خانه‌ی میر و محله‌ی کناری از بخش‌های شناخته‌شده‌ی آن‌اند.

خانه‌ها هم یک‌شکل نیستند. خانه‌های کوچک دو سه اتاق دارند و خانه‌های اعیانی حیاط بزرگ، طویله و اتاق‌هایی که برای فصل‌های مختلف سال در جهت‌های گوناگون ساخته شده‌اند. بادگیرها، که در گرمای بم کار کولر را می‌کردند، بالای بام‌ها دیده می‌شوند.

صبح ۵ دی ۱۳۸۲

زمین‌لرزه‌ی بم بزرگی ۶٫۶ داشت، اما آنچه آن را چنین ویرانگر کرد، کم‌عمق بودن کانونش بود که تنها چند کیلومتر زیر شهر قرار داشت. بیشتر مردم در خواب بودند. بیش از ۲۶ هزار نفر جان باختند و ده‌ها هزار نفر بی‌خانمان شدند. در ارگ، حاکم‌نشین و برج اصلی و عمارت چهارفصل تقریباً به‌کلی فرو ریختند؛ تپه‌ی سنگی زیر آن‌ها انرژی لرزه را متمرکز کرده بود و پی بناها روی خاک‌ریز ناهمگن قرار داشت. محله‌های پای ارگ هم تقریباً با خاک یکسان شدند.

یک نکته‌ی عجیب در گزارش‌های پس از زلزله تکرار می‌شود. بخش‌هایی که در سده‌ی بیستم مرمت یا بازسازی شده بودند آسیب بیشتری دیدند و محله‌هایی مثل کناری که پیش از زلزله دست‌نخورده و نیمه‌ویران مانده بودند، کمتر فرو ریختند. یونسکو هم در ارزیابی خود می‌نویسد بخش زیادی از آنچه از دست رفت، افزوده‌های مرمت‌های جدید بود و لایه‌های کهن‌تر زیر آوار سالم مانده و حالا آشکار شده‌اند. چند روز پس از زلزله، محمد خاتمی، رئیس‌جمهور وقت، اعلام کرد که ارگ بازسازی خواهد شد.

ثبت جهانی، فهرست خطر و سال‌های بازسازی

کمیته‌ی میراث جهانی در تابستان ۱۳۸۳ بم را هم‌زمان در فهرست میراث جهانی و فهرست میراث در خطر ثبت کرد. ثبت بر پایه‌ی چهار معیار بود: بم بر سر چهارراه بازرگانی جنوب فلات ایران شکل گرفته و آمیزه‌ای از تأثیرهای گوناگون را نشان می‌دهد؛ گواهی کم‌نظیر از یک سکونتگاه تجاری در محیط بیابانی است؛ نمونه‌ای برجسته از ارگ و شهر قلعه‌دار با فن چینه و خشت است؛ و چشم‌اندازش تعامل انسان و طبیعت در بیابان را از راه قنات نشان می‌دهد.

بازسازی با همراهی چند کشور پیش رفت. ژاپن در تهیه‌ی مستندات سه‌بعدی و تأمین تجهیزات کمک کرد، فرانسه در تهیه‌ی نقشه‌ها مشارکت داشت و گروهی ایرانی و ایتالیایی برج شماره‌ی یک در گوشه‌ی جنوب غربی بارو را مرمت کردند که کارش تابستان ۱۳۹۰ تمام شد. برنامه‌ی جامع مدیریت محوطه برای سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۷ میلادی نوشته شد و طرح جامع شهر جدید بم هم الگوی قدیمی کوچه‌ها را حفظ کرد. ارتفاع ساختمان‌ها در حریم به ده متر محدود است تا خط آسمان ارگ پنهان نشود.

کمیته‌ی میراث جهانی در خرداد ۱۳۹۲ (ژوئن ۲۰۱۳) با پذیرفتن پیشرفت مدیریت و نگهداری، بم را از فهرست میراث در خطر بیرون آورد. کار اما تمام نشده است. یونسکو تأکید می‌کند که بازسازی هر بخش باید بر شواهد مستند تکیه کند و تعادل محوطه را بر هم نزند. تا امروز هم بخش‌هایی از ارگ زیر داربست است و گروه‌های مرمت با همان چینه و خشت و کاه‌گل کار می‌کنند.

قنات‌ها و نخلستان‌ها؛ نیمه‌ی کمتر دیده‌شده‌ی بم

بیشتر بازدیدکننده‌ها فقط ارگ را می‌بینند، اما یونسکو بخش بزرگی از ارزش این اثر را در منظره‌ی پیرامونش می‌داند. زندگی در واحه‌ی بم بر قنات تکیه داشت و بم برخی از کهن‌ترین شواهد قنات در ایران را نگه داشته است. این قنات‌ها هنوز کار می‌کنند و تقسیم آبشان بر نظامی اجتماعی با وظیفه‌ها و سهم‌های دقیق استوار است؛ نظامی که یونسکو آن را آسیب‌پذیر می‌داند. دو قنات قاسم‌آباد و اکبرآباد بم جزو یازده قناتی هستند که با عنوان قنات ایرانی جداگانه ثبت جهانی شده‌اند.

آب قنات نخلستان‌هایی را سیراب می‌کند که خرمای مضافتی بم از آن‌ها می‌آید. قلعه‌ی دختر، حدود دو کیلومتر شمال ارگ، از ارگ کهن‌تر دانسته می‌شود و پیش از زلزله هم ویرانه بود. برای همین، از آن آسیب سنگینی که به بخش‌های مرمت‌شده‌ی ارگ رسید، کمتر سهم برد.

راهنمای بازدید از ارگ بم

بم آب‌وهوای گرم بیابانی دارد و بارش سالانه‌اش به حدود ۶۰ میلی‌متر می‌رسد. بهترین زمان بازدید از آبان تا اسفند است که روزها آفتابی و ملایم‌اند. در تابستان گرما قدم زدن در کوچه‌های بی‌سایه‌ی ارگ را دشوار می‌کند و اگر ناچارید، صبح زود بروید. نور عصر رنگ خشت‌ها را گرم‌تر می‌کند و برای عکاسی بهترین زمان است.

• رسیدن به بم: بم حدود ۱۹۵ کیلومتر با کرمان فاصله دارد و بر سر راه زمینی کرمان به زاهدان است. ارگ درون شهر کنونی قرار دارد و از مرکز شهر به‌آسانی می‌شود به آن رسید.
• زمان لازم: برای دیدن دروازه، بازار، محله‌های عامه‌نشین و بالا رفتن به سوی حاکم‌نشین دست‌کم دو تا سه ساعت در نظر بگیرید.
• مسیرهای مجاز: بخش‌هایی از ارگ به دلیل مرمت بسته‌اند. از روی دیوارهای نیمه‌ویران بالا نروید و از مسیرهای مشخص بیرون نزنید؛ خشت و چینه‌ی کهن با هر قدم فرسوده‌تر می‌شود.
• همراه داشته باشید: کلاه، آب، کرم ضدآفتاب و کفشی راحت با زیره‌ی محکم برای سطح‌های خاکی و ناهموار.

بم را می‌شود با چند مقصد دیگر کرمان ترکیب کرد. ارگ راین، که کوچک‌تر است اما شکلی مشابه دارد، حدود ۱۰۰ کیلومتری جنوب کرمان قرار دارد و می‌شود در همین سفر به آن سر زد. کلوت‌های بیابان لوت و روستای صخره‌ای میمند هم در همین استان‌اند. فهرست کامل آثار ایران را در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران آورده‌ایم و جای همه‌شان را می‌توانید روی نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران ببینید.

پرسش‌های رایج

منابع

• یونسکو: Bam and its Cultural Landscape
• ویکی‌پدیای انگلیسی: Arg-e Bam
• ویکی‌پدیای فارسی: ارگ بم
• ویکی‌پدیای انگلیسی: Bam, Iran