در میمند خانه را نمی‌سازند، از دل صخره بیرون می‌کشند. مردم این دره در کرمان زمستان را در خانههای دستکند می‌گذرانند و بهار و تابستان با گله‌هایشان به سکونتگاه‌های فصلی می‌روند؛ شیوه‌ای از زندگی که یونسکو آن را ثبت جهانی کرده است.
در میمند کسی برای ساختن خانه خشت نمی‌زند. صاحبخانه با کلنگ به جان صخرهی نرم دامنه می‌افتد و آن‌قدر خاک بیرون می‌کشد تا اتاقی پیدا شود؛ بعد طاقچه‌ای برای چراغ، پستویی برای رختخواب و جایی برای گله. نتیجه، روستایی است با صدها خانه‌ی دستکند که گاه تا پنج ردیف روی هم در دامنه‌ی دره‌ای در شهربابک کرمان نشسته‌اند. در میمند هنوز خانواده‌هایی هستند که زمستان را در همین خانههای صخره‌ای می‌گذرانند.
یونسکو در تیر ۱۳۹۴ (ژوئیهی ۲۰۱۵) «چشمانداز فرهنگی میمند» را در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. آنچه ثبت شد فقط خانههای سنگی نبود، بلکه شیوه‌ی زندگی کشاورزان و دامدارانی بود که با فصل‌ها در دره بالا و پایین می‌روند. در ادامه به خانهها، کوچ فصلی، نظریه‌های قدمت و وضع امروز روستا می‌پردازیم و نکته‌هایی برای سفر آورده‌ایم.
میمند کجاست؟
روستای میمند از توابع بخش مرکزی شهرستان شهربابک در غرب استان کرمان است و حدود سی تا سی‌وپنج کیلومتر با شهر شهربابک فاصله دارد. در متن‌های فارسی آن را با نام «میمند شهربابک» یا «روستای صخره‌ای میمند» می‌شناسند و در منابع خارجی با دو املای Maymand و Meymand آمده است.
یونسکو میمند را دره‌ای کوچک، رو به جنوب و تقریباً خودبسنده در انتهای رشته‌کوه‌های مرکزی ایران توصیف می‌کند. روستا روی مرز دشت و کوهستان قرار گرفته است. دشت میان شهربابک و میمند زمانی پوشیده از درختان بنه و بادام کوهی بود و هنوز در اطراف روستا توت و شاه‌توت فراوان است. محدوده‌ی ثبت‌شده نزدیک به پنج هزار هکتار وسعت دارد و حریمی حدود هفت هزار هکتاری دورش را گرفته است.
پوشش گیاهی دره از نوع استپ کوهپایه‌ای است و در دره‌های سرسبزتر، کنار چشمه‌ها، گردو، بادام، انگور و گلابی به دست می‌آید. کوهستان‌های اطراف هنوز زیستگاه بز کوهی، پلنگ، گرگ، روباه و کبک است و دامنه‌ها پر از گیاهان دارویی مثل آویشن، بابونه، پونه و کلپوره. همین مرتع‌ها پایهی دامداری مردم میمند بوده است.
کیچه؛ خانهای که از صخره بیرون کشیده شده
مردم میمند به هر خانه‌ی دستکند «کیچه» می‌گویند. کیچه ممکن است یک اتاق باشد یا چند اتاق و یک طویله که همه از یک ورودی مشترک باز میشوند. در پرونده‌ی ثبت جهانی حدود ۴۰۰ کیچه شناسایی شده که ۱۲۳ تای آن‌ها سالم مانده‌اند و هر کدام یک تا هفت اتاق دارند. برخی شمارش‌های محلی تعداد کیچه‌ها را ۴۰۶ و اتاق‌ها را بیش از دو هزار و پانصد آورده‌اند.
چون خانه با کندن ساخته می‌شود و نه با چیدن، همه‌چیزش هم کندنی است. گنجه و کمد جایی ندارد و به‌جایش در دیوار طاقچه و حفره می‌تراشند. اتاق‌ها هندسه‌ی منظمی ندارند؛ اتاقی سه در چهار متر با سقفی به بلندی حدود دو متر معمول است و بزرگ‌ترین کیچه‌ها از حدود ۹۰ متر مربع بیشتر نیستند. کف را با نمد و گلیم و قالیچه می‌پوشانند و پرده‌ی پارچه‌ای اتاق را از پستو جدا می‌کند.
دما درون کیچه‌ها با بیرون فرق دارد. در اندازه‌گیری‌ای که در بهمن ۱۳۸۳ انجام شد، وقتی بیرون ده درجه بود، درون کیچه پانزده درجه بود و در خرداد بعد، در برابر بیست‌وچهار درجه‌ی بیرون، هجده درجه. اجاقی که در گویش محلی «دیدون» نام دارد، در طول سال‌ها سقف و دیوار اتاق‌ها را سیاه کرده است. این لایه‌ی دوده خاک سقف را می‌گیرد و در خانه‌هایی که دیگر در آن‌ها آتش روشن نمی‌شود، خاک سقف کم‌کم فرو می‌ریزد.
همهی بناهای روستا مسکونی نیستند. چند فضای دستکند کاربری عمومی دارند، از جمله مسجد و حمام قدیمی روستا. آتشکده‌ی قدیمی روستا هم به موزه‌ای تبدیل شده که ابزار و وسایل زندگی سنتی میمند را نشان می‌دهد.
زندگی در سه منزل
آنچه میمند را از دیگر روستاهای صخره‌ای جدا می‌کند، چرخه‌ی کوچ فصلی مردم آن است. یونسکو این نظام را گونه‌ای ویژه از کوچ سه‌مرحله‌ای می‌داند که با محیط خشک منطقه سازگار شده و در آن، برخلاف بیشتر نظام‌های عشایری، این خود مردم‌اند که میان سکونتگاه‌های مشخص جابه‌جا میشوند. این سکونتگاه‌ها در گذشته چهار بود و حالا به سه رسیده است.
- سرآغل: سکونتگاه‌های کشتزارهای جنوبی که از اواخر زمستان تا اواخر بهار در آن‌ها زندگی می‌کنند. خانهها دو گونه‌اند: «مارخانه» که گرد و نیمه‌زیرزمینی است تا از باد در امان بماند و «مشکدان» که روی زمین و با دیوار سنگ‌چین و سقف مخروطی از شاخه ساخته می‌شود.
- سرباغ: سکونتگاه‌های کنار رودهای فصلی برای تابستان و اوایل پاییز. سازه‌ها سبک‌اند و اطرافشان بقایای سکوهای کشت گندم و جو و آسیاب‌های آبی دیده می‌شود. چاله‌هایی که در آن آب انگور را می‌جوشانند و صاف می‌کنند و ظرف‌هایی که دوشاب را در آن نگه می‌دارند، هنوز به کار می‌روند.
- کیچه‌ها: خانههای دستکند پایین دره که ماه‌های سرد سال را در آن‌ها می‌گذرانند. تنها همین منزل دائمی است و سازه‌های دو منزل دیگر بیشترشان هر فصل از نو ساخته میشوند.
آب در این دره همیشه کم بوده است. مردم هر قطره را از رود و چشمه و آبگیرهای زیرزمینی جمع می‌کردند و در آب‌انبار نگه می‌داشتند یا با قنات به باغ‌ها و کرت‌های سبزی می‌رساندند. به گزارش یونسکو از قنات‌های میمند تنها دو رشته سالم مانده است. برای آشنایی با این فن آبیاری، مقاله‌ی قنات ایرانی را بخوانید.
میمند چند سال قدمت دارد؟
پاسخ قطعی به این پرسش وجود ندارد. عدد «دوازده هزار سال» که در رسانه‌ها زیاد تکرار می‌شود، از برآوردهایی می‌آید که بر پایهی سنگنگارههای اطراف روستا انجام شده است. در حدود هشت کیلومتری جنوب میمند ده‌ها صحنه‌ی سنگ‌نگاره با نقش شکار، بز کوهی، اسب و سگ شناسایی شده و برخی پژوهشگران قدمت آن‌ها را بین شش تا دوازده هزار سال تخمین زده‌اند. اما این برآوردها درباره‌ی حضور انسان در منطقه است، نه تاریخ کندن خود خانهها.
درباره‌ی خانههای دستکند دو دیدگاه اصلی وجود دارد. یکی آن‌ها را به سده‌های هشتم و هفتم پیش از میلاد و هم‌زمان با مادها نسبت می‌دهد. دیدگاه دیگر کندن آن‌ها را کار قبیله‌هایی می‌داند که در اواخر دورهی اشکانی و آغاز دورهی ساسانی، یعنی حدود سده‌های دوم و سوم میلادی، در این دره ساکن شدند. سفال‌هایی که در منطقه یافت شده به دوره‌های اشکانی، ساسانی و اسلامی تعلق دارند. زبان مردم هم نشانی از گذشته دارد؛ در گویش میمندی هنوز واژه‌هایی از فارسی میانه به کار می‌رود.
ثبت جهانی و چالش‌های امروز
میمند در مهر ۱۳۸۰ با نام «دهکده‌ی صخره‌ای میمند» در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. در سال ۱۳۸۴ (۲۰۰۵ میلادی) جایزه‌ی بین‌المللی ملینا مرکوری را دریافت کرد که یونسکو و دولت یونان برای حفاظت و مدیریت چشم‌اندازهای فرهنگی اهدا می‌کنند و ده سال بعد به فهرست میراث جهانی راه یافت. ثبت تنها بر پایهی یک معیار انجام شد: میمند نمونه‌ی خوبی از نظامی است که به نظر می‌رسد در گذشته گسترده‌تر بوده و امروز کمتر جایی باقی مانده است.
همین ارزش، شکننده هم هست. یونسکو در متن ثبت می‌نویسد از حدود ۴۰۰ کیچه تنها نزدیک به ۹۰ خانه در زمستان مسکونی است و چند خانه‌ی دیگر فقط آخر هفته‌ها، وقتی ساکنانی که به شهرهای نزدیک رفته‌اند برمی‌گردند، باز میشوند. جمعیت دائمی روستا در سرشماری ۱۳۸۵ حدود ۶۷۰ نفر بود و در سرشماری ۱۳۹۵ به حدود صد نفر رسید. یونسکو از اجتماعی نزدیک به هفتاد خانوار سخن می‌گوید و نگران است که اگر نسل جوان شیوه‌ی دامداری را جذاب یا پرسود نبیند، این سنت در یک نسل از میان برود. نگرانی دیگر گردشگری است؛ متن ثبت صراحتاً هشدار می‌دهد که گردشگری نباید روستا را به موزه‌ای خالی از زندگی تبدیل کند.
راهنمای سفر به میمند
میمند زمستانهای سرد و تابستان‌های گرم دارد. بهترین زمان سفر بهار و پاییز است؛ فروردین تا خرداد که دره سرسبزتر است و مهر و آبان که هوا ملایم است و فصل برگشت مردم به کیچه‌ها نزدیک می‌شود.
- رسیدن به روستا: نزدیک‌ترین شهر شهربابک است و جاده تا خود روستا می‌رسد. وسیله‌ی عمومی کم است و بیشتر مسافران با خودروی شخصی یا دربست از شهربابک می‌آیند.
- زمان لازم: برای قدم زدن در کوچه‌ها، دیدن مسجد و موزه و تماشای روستا از بالای دره نیم‌روز کافی است، اما ماندن یک شب در اقامتگاه‌هایی که در کیچه‌ها راه افتاده، تجربه‌ی دیگری است.
- حریم خانهها: بسیاری از کیچه‌ها خانه‌ی مردم‌اند. بی‌اجازه وارد نشوید، از ساکنان، به‌ویژه زنان و کودکان، بدون رضایتشان عکس نگیرید و صدایتان را در کوچه‌ها پایین نگه دارید.
- خرید محلی: ماست و کشک و گیاهان دارویی کوهستان مثل آویشن، پونه و کلپوره از سوغات‌های روستاست. خرید از خود اهالی بخشی از درآمد خانواده‌هایی است که با ماندنشان روستا را زنده نگه داشته‌اند.
اگر کوچ و زندگی عشایری برایتان جذاب است، مقاله‌ی تجربه‌ی زندگی عشایر بختیاری تصویر دیگری از این شیوه‌ی زندگی در زاگرس می‌دهد. سفر به میمند را می‌شود با دیگر آثار استان کرمان، از جمله ارگ بم، ترکیب کرد. فهرست همهی آثار جهانی کشور در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران آمده و جایشان را روی نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران می‌توانید ببینید.
پرسش‌های رایج
روستای میمند کجاست؟
میمند روستایی از توابع شهرستان شهربابک در غرب استان کرمان است و حدود سی تا سی‌وپنج کیلومتر با شهر شهربابک فاصله دارد.
میمند چه زمانی ثبت جهانی شد؟
«چشمانداز فرهنگی میمند» در تیر ۱۳۹۴ (ژوئیهی ۲۰۱۵) در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
کیچه در میمند به چه معناست؟
کیچه نام محلی خانههای دستکند میمند است؛ خانهای با یک تا هفت اتاق و گاهی طویله که در صخرهی نرم دامنه کنده شده و همهی فضاهایش از یک ورودی مشترک باز میشوند.
میمند چند سال قدمت دارد؟
قدمت دقیق خانههای دستکند معلوم نیست. برخی پژوهشگران بر پایهی سنگنگارههای اطراف، حضور انسان در منطقه را شش تا دوازده هزار ساله دانستهاند و برای کندن خانهها نظریههایی از دورهی ماد تا اواخر اشکانی مطرح است.
بهترین زمان سفر به میمند کی است؟
بهار و پاییز بهترین زمان سفر به میمند است، چون زمستانهای منطقه سرد و تابستانهایش گرم است.
