در بیابان لوت باد در طول هزاران سال از سنگ و رس شهری از دیوارهای بلند تراشیده، تپه‌های ماسه‌ای تا صدها متر بالا رفته‌اند و ماهوارهها داغ‌ترین سطح زمین را ثبت کرده‌اند. نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست یونسکو را بهتر بشناسید.
ماهواره‌ی آکوای ناسا میان سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۹ میلادی هر سال دمای سطح زمین را در سراسر کره‌ی زمین اندازه گرفت و در پنج سال از این هفت سال، داغ‌ترین نقطه را در یک جا یافت: بیابان لوت در جنوب شرق ایران. رکورد سال ۲۰۰۵ به ۷۰٫۷ درجه‌ی سانتی‌گراد رسید. اما گرما فقط یکی از ویژگی‌های لوت است. در غرب آن، باد از رس و ماسه‌سنگ دیوارهایی تا بلندی ۱۵۵ متر تراشیده و در شرقش تپه‌های ماسه‌ای تا حدود ۴۷۵ متر بالا رفته‌اند.
بیابان لوت در ۲۷ تیر ۱۳۹۵ (۱۷ ژوئیهی ۲۰۱۶) بهعنوان نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. در ادامه از پدیده‌های شاخص لوت، کلوت‌ها و ریگ یلان و گندم بریان، از رکوردهای دمایی و دانسته‌های علمی درباره‌شان می‌نویسیم و در پایان نکته‌هایی برای سفری ایمن و کم‌آسیب به این بیابان آورده‌ایم.
بیابان لوت کجاست و چرا «کویر لوت» نام دقیقی نیست؟
لوت چاله‌ای بسته در جنوب شرق ایران است که دورتادورش را کوه گرفته است. همین کوه‌ها جلوی رسیدن رطوبت را می‌گیرند و بیابان در سایه‌ی باران می‌ماند. محدوده‌ای که ثبت جهانی شده حدود ۲۲ هزار و ۸۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارد و حریمی نزدیک به ۱۸ هزار کیلومتر مربع دورش را گرفته است. این محدوده میان سه استان کرمان، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان قرار دارد، هرچند خود بیابان از محدودهی ثبت‌شده بسیار بزرگ‌تر است.
«لوت» در فارسی به معنای برهنه و بی‌آب و علف است. این منطقه را با نام‌های دشت لوت، چاله‌ی لوت و در زبان عامه کویر لوت می‌شناسند و در منابع خارجی Lut Desert یا Dasht-e Lut آمده است. جغرافی‌دانان اما یادآوری می‌کنند که «کویر» به نمک‌زارهای پست درون بیابان گفته می‌شود و در لوت، برخلاف دشت کویر، نمک‌زار تنها بخش کوچکی از سطح را می‌پوشاند. به همین دلیل در پرونده‌ی یونسکو نام «بیابان لوت» ثبت شده است.
کلوت‌ها؛ دیوارهایی که باد تراشیده
از خرداد تا مهر هر سال، اختلاف فشار هوا میان شمال و جنوب منطقه بادهای تند شمال غربی را روانه‌ی لوت می‌کند؛ همان بادهایی که در سیستان به بادهای ۱۲۰ روزه معروف‌اند. این بادها دانه‌های ماسه را با سرعت به سطح زمین می‌کوبند و طی هزاران سال، رسوبات نرم را می‌سایند و لایه‌های سخت‌تر را به شکل دیواره‌هایی دراز و موازی باقی می‌گذارند. زمین‌شناسان این عارضه را «یاردانگ» می‌نامند و مردم کرمان به آن «کلوت» می‌گویند.
یونسکو کلوتهای لوت را بهترین نمونه‌ی یاردانگ در جهان از نظر وسعت، پیوستگی و ارتفاع می‌داند. این دیواره‌ها حدود یک‌سوم محدودهی ثبت‌شده را پوشانده‌اند، بلندی برخی از آن‌ها به ۱۵۵ متر میرسد و بعضی را می‌شود بیش از ۴۰ کیلومتر دنبال کرد. آن‌قدر بزرگ‌اند که در تصویرهای ماهواره‌ای به‌خوبی دیده می‌شوند. کلوت‌ها از دور به ویرانه‌های شهری بزرگ می‌مانند و برای همین در زبان محلی به آن‌ها «شهر لوت» هم گفته‌اند. منطقه‌ی کلوت‌ها حدود ۴۳ کیلومتر با شهداد فاصله دارد.
ریگ یلان، گندم بریان و نبکاها
ماسه‌ای که باد از غرب می‌برد و سیلاب‌های گاه‌به‌گاه با خود می‌آورند، در شرق و جنوب لوت انباشته شده و دریاهای ماسه را ساخته است. ریگ یلان در شرق لوت بخشی از همین ریگزارهاست و پهنه‌های ماسه‌ای روی هم حدود ۴۰ درصد محدوده را پوشانده‌اند. ارتفاع برخی تپه‌های فعال این بخش به ۴۷۵ متر میرسد و در شمار بلندترین تپه‌های ماسه‌ای جهان‌اند. تنوع شکل تپه‌ها هم زیاد است: تپه‌های هلالی، ستاره‌ای، طولی و قیفی کنار هم دیده می‌شوند.
در حاشیه‌ی غربی بیابان، جایی که آب زیرزمینی کمی بالاتر است، ماسه پشت بوته‌های گز گیر می‌افتد و تل‌هایی به نام «نبکا» می‌سازد. یونسکو بلندی نبکاهای لوت را به دوازده متر یا بیشتر می‌رساند و آن‌ها را احتمالاً بلندترین نمونه‌ها در جهان می‌داند. در حدود ۲۰ کیلومتری شهداد این تل‌ها را که گاه «گلدان‌های بیابان» نامیده می‌شوند، می‌توان دید.
در شمال غربی هسته‌ی محدوده، فلات بازالتی گندم بریان پهن شده است؛ دشتی چاله‌چاله از گدازه‌های سیاه که نامش در فارسی به معنای گندم برشته است. حدود ۱۲ درصد محدوده هم «هامادا» است، یعنی دشت‌های سنگی که باد خاکشان را برده و سنگ‌های صیقل‌خورده باقی گذاشته است. جاهایی که آب‌های شور تبخیر می‌شوند، پوسته‌های سفید نمک، چندضلعی‌های نمکی، برآمدگی‌های کوچک نمک و گنبدهای گچی پدید آمده است.
داغ‌ترین سطح زمین؛ رکوردی که باید درست خواندش
عدد ۷۰٫۷ درجه را سنجنده‌ی مودیس روی ماهواره‌ی آکوا در سال ۲۰۰۵ ثبت کرد و سال‌ها رکورد داغ‌ترین سطح زمین بود. پژوهشی که در سال ۲۰۱۹ با داده‌های تازه‌تر همین سنجنده منتشر شد، دمای حدود ۸۰٫۸ درجه را برای سطح لوت گزارش کرد. سطح تیره و خشک بیابان نور خورشید را جذب می‌کند و همین، دمای آن را بالا می‌برد.
این اعداد دمای «سطح زمین» است، نه دمای هوا. دمای هوا در همان لحظه‌ها ممکن است چند ده درجه کمتر بوده باشد و به همین دلیل نمی‌شود رکورد لوت را با رکورد رسمی دمای هوا که در دره‌ی مرگ آمریکا ثبت شده مقایسه کرد. در لوت ایستگاه هواشناسی دائمی وجود ندارد و برآوردها بارش سالانه‌ی آن را کمتر از ۳۰ میلی‌متر نشان می‌دهند. درباره‌ی محل دقیق داغ‌ترین نقطه هم اتفاق نظر نیست. گندم بریان در رسانه‌ها زیاد به این نام معرفی شده، اما پرویز کردوانی، جغرافی‌دان و پژوهشگر بیابان، داغ‌ترین نقطه را چاله‌ی مرکزی لوت در حدود ۷۵ کیلومتری شمال بم دانسته است.
زندگی در لبه‌ی بیابان
لوت را زمانی سرزمین «بی‌جان» می‌خواندند، اما گیاهان و جانورانی سازگار با گرما و بی‌آبی، از جمله گونه‌های جالبی از حشرات، در آن زندگی می‌کنند و دانسته‌ها درباره‌ی تنوع زیستی‌اش هنوز اندک است. آدم‌ها هم دست‌کم هفت هزار سال است در حاشیه‌ی آن زندگی کرده‌اند، نه در دلش. امروز تنها لبه‌ی غربی محدودهی ثبت‌شده آبادی دارد: ۲۸ روستا که بزرگ‌ترینشان کمی بیش از ۷۰۰ نفر جمعیت دارد. شهداد، با نزدیک به شش هزار نفر جمعیت، در حریم اثر قرار گرفته است.
حاشیه‌های لوت از نظر باستان‌شناسی هم مهم‌اند. در هزاره‌ی سوم پیش از میلاد، شهداد در غرب بیابان مرکزی پررونق بود و در سوی شرقی، کنار هیرمند، شهر سوخته شکل گرفت. شناخت علمی پدیده‌های لوت هم بیشتر از دهه‌ی ۱۳۴۰ خورشیدی آغاز شد، وقتی هیئتی از مؤسسه‌ی جغرافیای دانشگاه تهران به سرپرستی احمد مستوفی، با همکاری جغرافی‌دانان فرانسوی، چند سال پیاپی در این بیابان بررسی کرد.
ثبت جهانی و حفاظت
کار تهیه‌ی پرونده‌ی ثبت جهانی لوت از تیر ۱۳۹۳ آغاز شد و پرونده در بهمن همان سال به یونسکو رسید. کمیته‌ی میراث جهانی در چهلمین نشست خود در استانبول، لوت را بر پایه‌ی دو معیار طبیعی ثبت کرد: زیبایی استثنایی چشم‌اندازهای آن و نمونه‌ی برجسته بودنش از فرایندهای زمین‌شناختی جاری در یک بیابان گرم. تا آن زمان همه‌ی آثار جهانی ایران فرهنگی بودند.
بیشتر لوت به دلیل گرما و بی‌آبی دست‌نیافتنی است و همین، بهترین محافظش بوده است. حفاظت رسمی آن را سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری و وزارت میراث فرهنگی مشترکاً بر عهده دارند. یونسکو دو تهدید را صریحاً نام می‌برد: گردشگری نامناسب و رانندگی خارج از جاده با خودروهای موتوری. ردّ چرخی که روی پوسته‌ی نمک یا دامنه‌ی یک نبکا می‌ماند، در محیطی با این بارش اندک ممکن است مدت‌ها باقی بماند.
سفر ایمن به بیابان لوت
لوت مقصد سفر ماجراجویانه است و هر سال گردشگران زیادی را به کلوتهای شهداد می‌کشاند، اما بیابانی با این شرایط حاشیه‌ی خطا ندارد. بهترین زمان سفر آبان تا اسفند است. از خرداد تا مهر، گرما و بادهای تند سفر را دشوار و خطرناک می‌کند. شب‌های زمستان در بیابان سرد است و لباس گرم لازم دارد.
- با راهنمای محلی بروید: برای رفتن به عمق بیابان یا ریگزارها، با راهنما یا تور مجاز و آشنا به منطقه همراه شوید. تنها و با یک خودرو به دل بیابان نزنید.
- آب و سوخت بیشتر از نیاز: برای هر نفر چند لیتر آب در روز حساب کنید و ذخیره‌ی اضافه بردارید. سوخت، لاستیک یدک، جعبه‌ی کمک‌های اولیه و نقشه‌ی آفلاین همراه داشته باشید؛ پوشش تلفن همراه در بیشتر بیابان ضعیف است یا وجود ندارد.
- مسیر را به کسی بگویید: پیش از حرکت، به یک نفر خارج از گروه بگویید کجا می‌روید و کی برمی‌گردید.
- مراقب سیلاب باشید: باران‌های گاه‌به‌گاه در آبراهه‌ها سیلاب راه می‌اندازد. در بستر رودها و آبراهه‌ها چادر نزنید.
- رد کمتری بگذارید: از مسیرهای موجود بیرون نزنید، روی نبکاها و پوسته‌های نمک نرانید، سنگ و نمک و گیاه برندارید و همه‌ی زباله را با خودتان برگردانید.
دروازهی بیشتر سفرها به لوت شهداد در شرق کرمان است. اگر اولین تجربه‌ی بیابان‌گردی شماست، راهنمای کویرنوردی در مرنجاب برای آشنایی با اصول اولیه به کار می‌آید. لوت را می‌شود با ارگ بم در همین استان ترکیب کرد. فهرست کامل آثار جهانی کشور در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران آمده و جایشان روی نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران مشخص است.
پرسش‌های رایج
بیابان لوت در کدام استان است؟
محدودهی ثبتشدهی بیابان لوت میان سه استان کرمان، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان قرار دارد و شناختهشدهترین دروازهی سفر به آن شهر شهداد در استان کرمان است.
بیابان لوت چه زمانی ثبت جهانی شد؟
بیابان لوت در ۲۷ تیر ۱۳۹۵ (۱۷ ژوئیهی ۲۰۱۶) بهعنوان نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
دمای بیابان لوت چند درجه است؟
ماهوارهها در سال ۲۰۰۵ دمای ۷۰٫۷ درجه را برای سطح زمین در لوت ثبت کردند و پژوهشی در ۲۰۱۹ تا حدود ۸۰٫۸ درجه گزارش کرد. این اعداد دمای سطح زمین است و دمای هوا بسیار کمتر است.
کلوت چیست؟
کلوت نام محلی یاردانگهاست؛ دیوارههای دراز و موازی که بادهای تند با ساییدن رسوبات نرم در طول هزاران سال ساختهاند. بلندی برخی کلوتهای لوت به ۱۵۵ متر میرسد.
بهترین زمان سفر به بیابان لوت کی است؟
آبان تا اسفند بهترین زمان سفر است. از خرداد تا مهر گرمای شدید و بادهای تند سفر به لوت را خطرناک می‌کند.
