نوار سبز جنگلهای هیرکانی از تالش تا گلستان، بازماندهی جنگل‌هایی است که میلیون‌ها سال پیش نیمکرهی شمالی را پوشانده بودند. از انجیلی و ببر مازندران تا پانزده بخش ثبت جهانی و راه درست سفر به آن را اینجا بخوانید.
در جنگل ابر، بالای شاهرود، صبح‌های زیادی با یک منظره‌ی عجیب شروع می‌شود: دره‌ها زیر دریایی سفید از ابر پنهان شده‌اند و نوک درختان بلوط و افرا مثل جزیره از آن بیرون زده‌اند. چند ساعت بعد ابرها از دامنه بالا می‌خزند و به نظر می‌رسد از آسمان به زمین آمده‌اند. همین ابرها، که از دریای کاسپین بلند می‌شوند و به دیواره‌ی البرز می‌خورند، رمز زنده ماندن جنگلهای هیرکانی‌اند؛ نواری سبز و باریک در شمال ایران که میلیون‌ها سال پیش از پیدایش انسان سر پا بوده است.
جنگلهای هیرکانی در سال ۱۳۹۸ (۲۰۱۹ میلادی) به‌عنوان دومین اثر طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند. در ادامه می‌خوانید این جنگلها کجا هستند و چرا این‌قدر قدیمی‌اند، چه درختان و جانورانی در آنها زندگی می‌کنند، کدام بخش‌ها ثبت جهانی شده‌اند و چطور می‌شود بی‌آنکه آسیبی بزند به دیدنشان رفت.
جنگلهای هیرکانی کجا هستند و نامشان از کجا آمده؟
جنگلهای هیرکانی کمانی سبز به طول حدود ۸۵۰ کیلومتر می‌سازند که از کوه‌های تالش در جنوب جمهوری آذربایجان شروع می‌شود، از دامنههای شمالی البرز در گیلان و مازندران می‌گذرد و در شرق استان گلستان به پایان می‌رسد. کل این بوم‌منطقه حدود ۵۵ هزار کیلومتر مربع وسعت دارد. باران سالانه از حدود ۹۰۰ میلی‌متر در شرق تا حدود ۱۶۰۰ میلی‌متر در غرب تغییر می‌کند و همین رطوبت، در کشوری که بیشترش خشک و بیابانی است، جزیره‌ای از جنگل پهنبرگ پدید آورده است.
نام «هیرکانی» از هیرکانیا می‌آید، شکل یونانی نام سرزمینی که در کتیبه‌های فارسی باستان، از جمله کتیبه‌ی داریوش در بیستون، «ورکانه» خوانده شده است. «ورک» در ایرانی کهن یعنی گرگ و «ورکانه» یعنی سرزمین گرگ‌ها؛ همان واژه‌ای که بعدها به «گرگان» رسید. برای همین در منابع فارسی گاهی «جنگلهای هیرکانی» و گاهی «جنگلهای خزری» یا «جنگلهای شمال» می‌خوانید و در منابع لاتین Hyrcanian Forests یا Caspian Hyrcanian mixed forests.
جنگلی که از دوران سوم زمین‌شناسی مانده است
آنچه این جنگلها را از جنگلهای معمولی جدا می‌کند، سنشان است. قدمت جنگلهای هیرکانی را ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال تخمین میزنند. در دوران سوم زمین‌شناسی، جنگلهای پهنبرگ معتدل بخش بزرگی از نیمکرهی شمالی را پوشانده بودند. با رسیدن عصرهای یخبندان، این جنگلها در اروپا و بسیاری جاهای دیگر از میان رفتند، اما در کرانهی جنوبی دریای کاسپین، که از سرمای شدید در امان ماند، باقی ماندند.
به همین دلیل پژوهشگران این جنگلها را موزه‌ای زنده می‌نامند. بسیاری از گونه‌هایی که امروز در آنها می‌رویند، خویشاوندانی دارند که در اروپا فقط به شکل فسیل پیدا می‌شوند. یونسکو هم دقیقاً همین را ارزش اصلی اثر دانسته است: داستان پیوسته و بی‌وقفه‌ی تکامل جنگلهای پهنبرگ معتدل، از دوران سوم تا امروز.
انجیلی، راش و بیش از سه هزار گونه‌ی گیاهی
در جنگلهای هیرکانی بیش از ۳۲۰۰ گونه‌ی گیاه آوندی ثبت شده که بخشی از آنها بازمانده‌های کهن یا گونه‌های بومی همین منطقه‌اند. راش شرقی فراوان‌ترین درخت است و حدود یک‌سوم حجم چوب جنگل را تشکیل می‌دهد. بلوط بلندمازو، لرگ (گردوی بال‌دار قفقازی)، ممرز، توسکا، آزاد و افرا هم از درختان آشنای این جنگل‌اند. سوزنی‌برگان تقریباً غایب‌اند و تنها جمعیت‌های پراکنده‌ای از سرخدار و ارس به‌عنوان بازمانده دیده می‌شوند. شمشاد و خاس هم در اشکوب‌های پایین‌تر جنگل می‌رویند.
انجیلی؛ درختی که فقط اینجا می‌روید
اگر یک درخت بخواهد نماد جنگلهای هیرکانی باشد، انجیلی است؛ درختی که در زیستگاه طبیعی‌اش فقط در شمال ایران و جنوب شرقی جمهوری آذربایجان دیده می‌شود. نام انگلیسی‌اش، Persian ironwood یا «آهن‌چوب ایرانی»، از چوب بسیار سختش آمده است. پوست انجیلی صاف است و تکه‌تکه می‌ریزد و لکه‌هایی صورتی، دارچینی، سبز و زرد کم‌رنگ روی تنه به جا می‌گذارد. در اواخر زمستان، پیش از آنکه برگ دهد، گل‌های ریز سرخ‌رنگ بی‌گلبرگی روی شاخه‌های لختش باز می‌شوند. اما مشهورترین جلوه‌اش پاییز است، وقتی برگ‌هایش گاهی روی یک درخت هم‌زمان ارغوانی، نارنجی و سرخ می‌شوند. انجیلی را امروز در باغ‌های گیاه‌شناسی اروپا و آمریکا هم به‌عنوان درخت زینتی می‌کارند.
از ببر مازندران تا پلنگ ایرانی
جنگلهای هیرکانی زیستگاه حدود ۲۹۶ گونه پرنده و ۹۸ گونه پستاندار است. پلنگ ایرانی، که در فهرست گونه‌های در معرض تهدید قرار دارد، مهم‌ترین شکارچی بزرگ امروز این جنگل‌هاست و سیاه‌گوش، خرس قهوه‌ای و گرگ هم در آن زندگی می‌کنند. در پارک ملی گلستان، در شرق این نوار جنگلی، مرال (گوزن قرمز خزری)، قوچ و میش اوریال و جبیر هم دیده می‌شوند. چند گونه‌ی بومی هم فقط در همین منطقه شناخته شده‌اند، از جمله خوابگرد ایرانی و سمندر کوهستانی ایرانی. این نوار جنگلی برای پرندگان مهاجر هم ایستگاهی مهم در مسیر کوچ است.
بزرگ‌ترین غایب این جنگلها ببر مازندران یا ببر کاسپین است که روزگاری شکارچی برتر آن بود. در اواخر دهه‌ی ۱۹۵۰ میلادی ببر فقط در مازندران، گلستان و خراسان شمالی گزارش می‌شد. یکی از آخرین ببرهای شناخته‌شده در سال ۱۹۵۳ و دیگری در ۱۹۵۸ در محدودهی پارک ملی گلستان کشته شدند. گزارش‌های تأییدنشده‌ای از دهه‌ی ۱۹۷۰ هم هست، اما اتحادیهی جهانی حفاظت از طبیعت در سال ۲۰۰۳ ببر کاسپین را منقرض اعلام کرد. پژوهش‌های ژنتیکی بعدها نشان داد این ببر خویشاوندی بسیار نزدیکی با ببر سیبری (آمور) داشته است.
ثبت جهانی؛ پانزده بخش در ایران و دو بخش در آذربایجان
جنگلهای هیرکانی در ۱۴ تیر ۱۳۹۸ (۵ ژوئیهی ۲۰۱۹) در چهل‌وسومین اجلاس کمیته‌ی میراث جهانی در باکو ثبت جهانی شدند. پیش از آن، تنها اثر طبیعی ایران در این فهرست بیابان لوت بود که در سال ۲۰۱۶ ثبت شده بود. ثبت جنگلهای هیرکانی بر پایه‌ی معیار نهم یونسکو انجام شد، یعنی نمونه‌ای برجسته از فرایندهای زیست‌شناختی و بوم‌شناختی در تکامل زیست‌بوم‌ها. این اثر زنجیره‌ای است و پانزده بخش جدا از هم در ایران دارد که روی هم حدود ۱۲۹ هزار و ۴۸۵ هکتار وسعت دارند و حریمی حدود ۱۷۷ هزار هکتار دورشان تعریف شده است. این بخش‌ها روی هم حدود هفت درصد از جنگلهای هیرکانی باقی‌مانده در ایران را در بر می‌گیرند.
| استان یا کشور | بخش‌ها | سال ثبت |
|---|---|---|
| گیلان | لیسار، گشت‌رودخان، سیاهرود رودبار | ۲۰۱۹ |
| مازندران | خشکه‌داران، کجور، الیمستان، واز شرقی و غربی، چهارباغ، بولا | ۲۰۱۹ |
| گلستان و مرز سمنان | جهان‌نما، پارک ملی گلستان (شمالی و جنوبی)، جنگل ابر (شرقی و غربی) | ۲۰۱۹ |
| جمهوری آذربایجان | دو بخش از پارک ملی هیرکان: دانگیابند (Dangyaband) و دره‌ی ایستی‌سوچای (İstisuçay) | ۲۰۲۳ |
در شهریور ۱۴۰۲ (سپتامبر ۲۰۲۳)، چهل‌وپنجمین اجلاس کمیته در ریاض گسترش فرامرزی اثر را تصویب کرد و دو بخش از پارک ملی هیرکان در جمهوری آذربایجان به آن افزوده شد. به این ترتیب جنگلهای هیرکانی حالا میراثی مشترک میان ایران و آذربایجان است. در همان اجلاس دو بخش پیشنهادی دیگر در ایران (دیزمار شرقی و غربی) و یک بخش در آذربایجان پذیرفته نشدند.
تهدیدهایی که جنگل را کوچک می‌کنند
ثبت جهانی به معنای امنیت کامل نیست. برآوردهای بوم‌شناختی نشان می‌دهد حدود نیمی از زیستگاه اصلی این بوم‌منطقه از دست رفته و تنها حدود ده درصد آن در مناطق حفاظت‌شده قرار دارد. تبدیل جنگل به زمین کشاورزی و تغییر کاربری زمین، بهره‌برداری ناپایدار از چوب و شکار غیرقانونی مهم‌ترین تهدیدها شمرده می‌شوند. کارشناسان جنگل در سال‌های گذشته بارها درباره‌ی سرعت تخریب جنگلهای شمال هشدار داده‌اند.
مسافران هم در این میان سهم دارند. آتش‌هایی که بی‌احتیاط روشن و رها می‌شوند، زباله‌ای که در جنگل می‌ماند، رانندگی خارج از جاده و کندن گیاه و نهال، همه فشار تازه‌ای بر جنگلی می‌گذارند که از بیرون سرسبز و بی‌پایان به نظر می‌رسد اما شکننده است.
سفر مسئولانه به جنگلهای هیرکانی
بهترین زمان برای دیدن جنگل اواخر بهار و پاییز است. در اردیبهشت و خرداد جنگل سبز و پرآب است و در آبان معمولاً رنگهای پاییزی، به‌ویژه برگ‌های سرخ و نارنجی انجیلی، به اوج می‌رسند. در هر فصلی آماده‌ی مه و باران باشید؛ هوای این جنگلها در چند ساعت عوض می‌شود.
چند مقصد شناخته‌شده در محدودهی ثبت‌شده یا نزدیک آن، برای شروع مناسب‌اند. جنگل ابر در بخش بسطام شهرستان شاهرود، با حدود ۱۰ هزار و ۵۰۰ هکتار وسعت، به خاطر دریای ابرش مشهور است. پارک ملی گلستان، با حدود ۹۲۰ کیلومتر مربع وسعت در مرز گلستان، خراسان شمالی و سمنان، جایی است که جنگل هیرکانی به علفزار و بوته‌زار می‌رسد. در گیلان هم جنگلهای اطراف فومن و تالش در دسترس‌اند و می‌شود سفر را با ماسوله و چشیدن غذاهای محلی گیلان ترکیب کرد.
- با راهنمای محلی بروید: مسیرهای جنگلی در مه به‌سادگی گم می‌شوند و راهنمای بومی هم مسیر امن را می‌شناسد و هم داستان جنگل و مردمش را.
- آتش روشن نکنید: اگر جایی آتش مجاز است، فقط در محل مشخص و با خاموش کردن کامل آن. در فصل خشک از آتش صرف‌نظر کنید.
- هر چه بردید برگردانید: زباله، حتی پوست میوه، را با خودتان بیرون بیاورید.
- در مسیر بمانید: از کندن گیاه، شکستن شاخه و جابه‌جا کردن سنگ و خزه پرهیز کنید و به جانوران غذا ندهید.
- لباس مناسب: کفش ضدآب با کف محکم، بارانی و لباس گرم حتی در تابستان لازم است.
فهرست کامل آثار ثبت‌شده‌ی ایران، از جمله آثار طبیعی، را در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران بخوانید و جای آنها را روی نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران ببینید.
پرسش‌های رایج
جنگلهای هیرکانی کجاست؟
جنگلهای هیرکانی نواری به طول حدود ۸۵۰ کیلومتر در کرانهی جنوبی دریای کاسپین و دامنههای شمالی البرز است که از جنوب جمهوری آذربایجان تا شرق استان گلستان امتداد دارد. بخش ایرانی آن در گیلان، مازندران و گلستان قرار دارد.
جنگلهای هیرکانی چه سالی ثبت جهانی شد؟
جنگلهای هیرکانی در ۱۴ تیر ۱۳۹۸ (۵ ژوئیهی ۲۰۱۹) در اجلاس باکو ثبت جهانی شدند و در سپتامبر ۲۰۲۳ دو بخش از پارک ملی هیرکان در جمهوری آذربایجان هم به این اثر اضافه شد.
جنگلهای هیرکانی چند سال قدمت دارند؟
قدمت این جنگلها را ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال تخمین میزنند. آنها بازماندهی جنگلهای پهنبرگ دوران سوم زمینشناسیاند که در عصرهای یخبندان در بیشتر نیمکرهی شمالی از میان رفتند.
ببر مازندران چه زمانی منقرض شد؟
از آخرین ببرهای شناختهشدهی ایران، یکی در سال ۱۹۵۳ و دیگری در ۱۹۵۸ در محدودهی پارک ملی گلستان کشته شدند. اتحادیهی جهانی حفاظت از طبیعت ببر کاسپین را در سال ۲۰۰۳ منقرض اعلام کرد.
بهترین زمان سفر به جنگلهای هیرکانی کی است؟
اواخر بهار برای جنگل سبز و پرآب و آبان برای رنگهای پاییزی بهترین زمان است. در هر فصلی باید برای مه و باران آماده بود.
