خطی ۱۳۹۴ کیلومتری که با مالیات قند و چای ساخته شد، از البرز و زاگرس گذشت و دریای کاسپین را به خلیج فارس رساند. داستان ساخت، پل ورسک و سه‌خط طلا، ثبت جهانی و بهترین بخش‌ها برای سفر با قطار را اینجا بخوانید.
قطار از تونل بیرون می‌آید و ناگهان زیر پایش خالی می‌شود: بیش از صد متر پایین‌تر، رودی باریک از ته دره‌ی ورسک می‌گذرد و قطار روی قوسی به دهانهی ۶۶ متر از یک دیواره‌ی کوه به دیواره‌ی دیگر می‌رود. کمی بعد، مسافرانی که از پنجره بیرون را نگاه می‌کنند، ریل‌هایی را می‌بینند که همین چند دقیقه پیش از رویشان گذشته‌اند و حالا بالای سرشان روی دامنه پیداست. این تجربه‌ی سفر با راهآهن سراسری ایران است؛ خطی که حدود نود سال پیش دریای کاسپین را به خلیج فارس رساند و در سال ۲۰۲۱ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
در ادامه داستان ساخت این راهآهن، مهندسی پل‌ها و تونل‌های مارپیچش، نقش آن در جنگ جهانی دوم، دلیل ثبت جهانی و راه‌های دیدنش از نزدیک را مرور می‌کنیم.
راهآهن سراسری ایران از کجا تا کجاست؟
خط اصلی راهآهن سراسری ۱۳۹۴ کیلومتر طول دارد. از بندر ترکمن (بندرشاه سابق) در کرانهی جنوب شرقی دریای کاسپین شروع می‌شود، از ساری و قائمشهر می‌گذرد، رشته‌کوه البرز را از راه سوادکوه و فیروزکوه قطع می‌کند و به تهران میرسد. از تهران به سمت جنوب، از قم و اراک و دورود عبور می‌کند، رشته‌کوه زاگرس را در لرستان پشت سر می‌گذارد و از اندیمشک و اهواز به بندر امام خمینی (بندر شاهپور سابق) در کرانهی خلیج فارس میرسد.
در این مسیر، قطار از دو رشته‌کوه، رودها، فلات‌ها، جنگل‌ها و دشت‌ها و از چند اقلیم کاملاً متفاوت می‌گذرد؛ از هوای مرطوب و جنگلی مازندران تا گرمای خوزستان. بلندترین نقطه‌ی مسیر، در حوالی اراک، به حدود ۲۲۰۰ متر از سطح دریا میرسد. خط جنوب به‌تنهایی، از تهران تا اندیمشک، حدود ۶۷۵ کیلومتر است. عرض خط هم از همان آغاز استاندارد ۱۴۳۵ میلی‌متری انتخاب شد؛ همان عرضی که در بیشتر راه‌آهن‌های اروپا به کار می‌رود. در منابع لاتین نام آن Trans-Iranian Railway است و در فارسی گاهی «راهآهن شمال و جنوب» یا «خط سراسری» هم خوانده می‌شود.
ساختی با پول قند و چای
کار ساخت راهآهن در مهر ۱۳۰۶ (اکتبر ۱۹۲۷) آغاز شد. یکی از ویژگی‌های مهم این پروژه، شیوه‌ی تأمین هزینه‌اش بود. بیشتر سرمایه از مالیات بر کالاهایی مثل قند، شکر و چای تأمین شد؛ یعنی مردم با هر استکان چای سهمی در ساخت آن داشتند. یونسکو هم در توصیف اثر به همین تأمین مالی از راه مالیات ملی اشاره کرده است.
ساخت از دو سو آغاز شد. در سال‌های نخست شرکت‌های آلمانی و آمریکایی بخش‌هایی از کار را در شمال و جنوب بر عهده داشتند. از سال ۱۹۳۳ کنسرسیوم دانمارکی کامپساکس مدیریت پروژه را به دست گرفت و کار را با هماهنگی ۴۳ پیمانکار از کشورهای مختلف، زودتر از موعد، به پایان برد. با وجود حضور مهندسان خارجی، طبق منابع فارسی حدود نود درصد کارکنان پروژه ایرانی بودند و این پروژه در تربیت نسلی از کارگران و تکنسین‌های فنی کشور اثر گذاشت.
دو خط شمال و جنوب سرانجام در ۴ شهریور ۱۳۱۷ (۲۶ اوت ۱۹۳۸) در ایستگاه سفیدچشمه در نزدیکی اراک به هم رسیدند و راهآهن با مراسمی رسمی افتتاح شد. ساخت خطی به این طول از میان دو رشته‌کوه، در کمتر از یازده سال، برای آن روزگار کاری بزرگ بود.
پل ورسک، سه‌خط طلا و تونل‌های مارپیچ
مهندسان برای عبور قطار از کوه‌های البرز و زاگرس با شیب‌های تند و دره‌های عمیق روبه‌رو بودند. حاصل کار، طبق آمار یونسکو، ۱۷۴ پل بزرگ، ۱۸۶ پل کوچک و ۲۲۴ تونل است که یازده‌تای آن‌ها تونل مارپیچ‌اند. در برخی منابع، با شمردن همه‌ی آبروها و پل‌های کوچک، از حدود ۴۱۰۰ پل و ۲۳۰ تونل هم سخن رفته است. شیب خط در بخش‌هایی به حدود یک در ۳۶ میرسد.
پل ورسک
مشهورترین سازه‌ی راهآهن، پل ورسک در شهرستان سوادکوه مازندران است. این پل قوسی، که ساختش از مرداد ۱۳۱۳ (اوت ۱۹۳۴) آغاز شد و در اوایل ۱۹۳۶ به پایان رسید، دهانه‌ای ۶۶ متری دارد و حدود ۱۱۰ متر بالاتر از کف دره قرار گرفته است. طراحی آن کار گروه مهندسی کامپساکس بود و مهندسان ایتالیایی و اتریشی در ساختش نقش داشتند. سیلی در ژوئیهی ۱۹۳۴ و زلزله‌ای در مارس ۱۹۳۵ در جریان ساخت جان شماری از کارگران را گرفت. روایتی مشهور می‌گوید مهندس سازنده هنگام عبور نخستین قطار زیر پل ایستاد تا اطمینانش را به استحکام آن نشان دهد. در جنگ جهانی دوم، این پل را «پل پیروزی» نامیدند. پل ورسک بعد از نزدیک به نود سال هنوز هر روز قطارهای مسافری و باری را از خود عبور می‌دهد.
سه‌خط طلا
کمی دورتر، در همان سوادکوه، به جایی می‌رسید که به «سه‌خط طلا» شهرت دارد. اینجا خط آهن برای کم کردن شیب، در فاصله‌ای کوتاه سه بار از یک دامنه می‌گذرد و در هر بار در ارتفاعی متفاوت. از برخی نقطه‌ها هر سه ردیف ریل را می‌توان هم‌زمان روی یک کوه دید. قطارها در این بخش، در مسیر ساری یا در جهت عکس، از تونل‌های دوقلوی دوگل می‌گذرند و در حلقه‌ی دوگل مسیر چنان دور می‌زند که قطار در فضایی کوچک ارتفاع زیادی را کم یا زیاد می‌کند.
راهآهن در جنگ جهانی دوم
چند سال پس از افتتاح، راهآهن سراسری اهمیتی پیدا کرد که سازندگانش پیش‌بینی نکرده بودند. پس از ورود نیروهای متفقین به ایران در شهریور ۱۳۲۰ (اوت ۱۹۴۱)، این خط به یکی از مسیرهای اصلی رساندن تدارکات به اتحاد شوروی تبدیل شد؛ مسیری که در منابع غربی «دالان پارس» (Persian Corridor) خوانده می‌شود. کالاها در بندرهای خلیج فارس تخلیه می‌شد و با قطار تا کرانهی کاسپین می‌رفت. ظرفیت حمل که در سپتامبر ۱۹۴۳ به حدود ۵۴۰۰ تن در روز رسیده بود، در سال ۱۹۴۴ به میانگین روزانه‌ی حدود ۶۵۰۰ تن رسید. برای خطی که چند سال پیش‌تر برای نیازهای داخلی یک کشور ساخته شده بود، این حجم بار آزمونی سخت بود.
عکس‌های قدیمی این صفحه هم از همان دوره‌اند؛ عکس‌هایی که در سال‌های جنگ از پل‌ها، تونل‌ها و ایستگاه‌های خط گرفته شد و امروز در آرشیو سپاه مهندسان ارتش آمریکا نگهداری می‌شود.
ثبت جهانی؛ نخستین میراث صنعتی ایران
راهآهن سراسری ایران در مرداد ۱۴۰۰ (ژوئیهی ۲۰۲۱)، در چهل‌وچهارمین اجلاس کمیته‌ی میراث جهانی که به‌صورت مجازی برگزار شد، به فهرست یونسکو راه یافت. این نخستین اثر ایران در فهرست است که میراث صنعتی شمرده می‌شود. محدوده‌ی ثبت‌شده همان مسیر اصلی ۱۳۹۴ کیلومتری است که در سال ۱۹۳۸ بندر شاهپور را به بندرشاه وصل کرد، نه شاخه‌هایی که بعدها به گرگان، مشهد، تبریز و اصفهان کشیده شد.
ثبت بر پایه‌ی دو معیار یونسکو انجام شد. معیار دوم به تبادل ارزش‌ها و دانش میان فرهنگ‌ها مربوط است و در اینجا به انتقال و تلفیق فناوری مهندسی آن روزگار در ایران اشاره دارد. معیار چهارم به نمونه‌ای برجسته از یک گونه‌ی سازه یا مجموعه‌ی فنی مربوط است که مرحله‌ای مهم از تاریخ بشر را نشان می‌دهد؛ در این مورد، دوره‌ای که راهآهن به ابزار اصلی نوسازی کشورها تبدیل شده بود.
یونسکو این راهآهن را از دو جنبه برجسته دانسته است: مقیاس کار و راه‌حل‌های مهندسی که برای عبور از مسیرهای پرشیب و دشوار به کار رفت، و همکاری ثمربخش دولت ایران با پیمانکارانی از کشورهای مختلف که دانش فنی آن روزگار را در یک پروژه کنار هم نشاند. بخش بزرگی از سازه‌های اصلی هنوز در حال بهره‌برداری‌اند و همین، حفاظت از اثر را با نیازهای امروز حمل‌ونقل گره می‌زند.
چطور راهآهن سراسری را از نزدیک ببینیم؟
بهترین راه دیدن این اثر، سوار شدن بر قطار است. قطارهای مسافری روی بیشتر بخش‌های مسیر اصلی هنوز رفت‌وآمد می‌کنند و برای دیدن زیباترین بخش‌ها لازم نیست کل مسیر را بروید.
- بخش شمالی (تهران تا ساری): قطعه‌ی میان فیروزکوه و پل‌سفید، با پل ورسک، سه‌خط طلا و تونل‌های پی‌درپی، دیدنی‌ترین بخش مسیر است. سمتی از واگن را انتخاب کنید که رو به دره است و سفر را در روشنایی روز انجام دهید.
- بخش جنوبی (دورود تا اندیمشک): خط در این قطعه از دره‌ها و تنگه‌های زاگرس در لرستان می‌گذرد و تونل‌ها و پل‌های فراوانی دارد.
- دیدن پل ورسک از پایین: روستای ورسک در کنار جادهی فیروزکوه به قائمشهر قرار دارد و از دره‌ی زیر پل منظره‌ی کامل آن دیده می‌شود.
- با خودرو: جادهی فیروزکوه به قائمشهر در بخش‌هایی کنار راهآهن پیش می‌رود و از چند نقطه‌ی آن می‌توان تونل‌ها و عبور قطار را دید. برای توقف جای امن کنار جاده انتخاب کنید.
- فصل مناسب: برای سوادکوه، بهار و پاییز با جنگل‌های سبز یا رنگارنگ؛ برای لرستان و خوزستان، اواخر زمستان و بهار که هوا هنوز گرم نشده است.
سفر با بخش شمالی خط را می‌توان با گشتی در جنگل‌های هیرکانی مازندران ترکیب کرد که قطار از میان آن‌ها پایین می‌آید. اگر از جنوب سفر می‌کنید، اندیمشک دروازه‌ی رسیدن به آثار باستانی خوزستان، از جمله چغازنبیل و شوش است. فهرست کامل آثار ثبت‌شده‌ی ایران را در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران بخوانید و مسیر این خط و دیگر آثار را روی نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران ببینید.
پرسش‌های رایج
راهآهن سراسری ایران چه زمانی ساخته شد؟
ساخت راهآهن سراسری در مهر ۱۳۰۶ (اکتبر ۱۹۲۷) آغاز شد و در ۴ شهریور ۱۳۱۷ (۲۶ اوت ۱۹۳۸) با اتصال خط شمال و جنوب در ایستگاه سفیدچشمه نزدیک اراک افتتاح شد.
راهآهن سراسری ایران چند کیلومتر است و از کجا تا کجاست؟
خط اصلی ۱۳۹۴ کیلومتر طول دارد و از بندر ترکمن در کرانهی دریای کاسپین، از راه تهران، به بندر امام خمینی در کرانهی خلیج فارس میرسد.
راهآهن سراسری چه سالی ثبت جهانی شد؟
راهآهن سراسری ایران در مرداد ۱۴۰۰ (ژوئیهی ۲۰۲۱) در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و نخستین میراث صنعتی ایران در این فهرست است.
پل ورسک کجاست؟
پل ورسک در شهرستان سوادکوه مازندران، کنار جادهی فیروزکوه به قائمشهر قرار دارد. دهانهی قوس آن ۶۶ متر است و حدود ۱۱۰ متر بالاتر از کف دره ساخته شده است.
هزینهی ساخت راهآهن سراسری چگونه تأمین شد؟
بیشتر هزینهی ساخت از مالیات بر کالاهایی مانند قند، شکر و چای تأمین شد و یونسکو هم به تأمین مالی پروژه از راه مالیات ملی اشاره کرده است.
