شهر سوخته؛ شهری از عصر مفرغ در سیستان و یافته‌های پربحثش

در ماه‌های پایانی سال ۲۰۰۶ میلادی (۱۳۸۵ خورشیدی)، باستان‌شناسانی که در گورستان شهر سوخته کار می‌کردند، به گور زنی رسیدند که حدود یک متر و هشتاد سانتی‌متر قد داشت؛ بسیار بلندتر از زنان هم‌روزگارش. در حدقه‌ی یکی از چشم‌هایش نیم‌کره‌ای کوچک قرار داشت که رویش با لایه‌ای نازک از طلا پوشانده شده بود. این شیء را امروز کهن‌ترین چشم مصنوعی شناخته‌شده می‌دانند و گور نزدیک به ۴۸۰۰ سال قدمت دارد. شهر سوخته پر از یافته‌هایی از این دست است؛ شهری از عصر مفرغ در سیستان که پنج هزار سال پیش یکی از بزرگ‌ترین شهرهای فلات ایران بود.

یونسکو شهر سوخته را در سال ۱۳۹۳ (۲۰۱۴ میلادی) در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. در ادامه از جای شهر و تاریخش، بخش‌های مختلف آن، پیوندهای بازرگانی‌اش و یافته‌های مشهورش می‌نویسیم؛ با این توجه که درباره‌ی برخی از این یافته‌ها ادعاهایی رایج شده که پژوهشگران با احتیاط بیشتری از آن‌ها سخن می‌گویند.

شهر سوخته کجاست؟

شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان و در حاشیه‌ی جاده‌ی زابل به زاهدان قرار دارد و کمی بیش از ۵۰ کیلومتر با زابل فاصله دارد. از نظر تقسیمات کشوری، محوطه از سال ۱۳۹۱ در شهرستان هامون است. شهر روی آبرفت‌های دلتای هیرمند ساخته شده، جایی که این رود به دریاچه‌ی هامون می‌ریخت. نام محوطه در منابع خارجی Shahr-e Sukhteh یا Shahr-i Sokhta نوشته می‌شود و در انگلیسی آن را Burnt City می‌خوانند.

امروز دور تپه‌های شهر جز دشت خشک و درختچه‌های گز چیزی دیده نمی‌شود، اما پنج هزار سال پیش هامون دریاچه‌ای بسیار بزرگ‌تر بود و نیزارها و مرداب‌های گسترده‌ای پیرامونش را گرفته بودند. مردم شهر از همین نی‌ها سبد و حصیر می‌بافتند و ماهی و پرندگان آبی بخشی از خوراکشان بود.

از ۳۲۰۰ پیش از میلاد تا متروک شدن

به نوشته‌ی یونسکو، شهر حدود ۳۲۰۰ پیش از میلاد بنیاد گذاشته شد و در چهار دوره‌ی اصلی تا حدود ۱۸۰۰ پیش از میلاد مسکونی بود. پژوهش‌های تازه‌تر با تاریخ‌گذاری رادیوکربن، پایان دوره‌ی شکوفایی شهری را زودتر و نزدیک به ۲۳۵۰ تا ۲۳۰۰ پیش از میلاد می‌دانند و برخی پژوهشگران سکونت پراکنده‌ی پس از آن را دیگر نشانه‌ی یک شهر به حساب نمی‌آورند. یونسکو تغییر مسیر آب‌ها و دگرگونی اقلیم را علت متروک شدن شهر می‌داند.

وسعت شهر را زمانی ۱۵۱ هکتار برآورد می‌کردند، اما برآورد امروزی به حدود ۲۰۰ هکتار رسیده و محدوده‌ی ثبت‌شده ۲۷۵ هکتار است. همین وسعت شهر سوخته را در شمار بزرگ‌ترین شهرهای جهان در آغاز دوران شهرنشینی قرار می‌دهد.

چرا «سوخته»؟

نام «شهر سوخته» در یادداشت‌های یکی از مأموران بریتانیایی دوره‌ی قاجار آمده است که لایه‌های خاکستر روی سطح تپه را نشانه‌ی آتش‌سوزی دانسته بود. کاوش‌ها نشان داده‌اند که آتش‌سوزی‌هایی در چند مرحله از زندگی شهر رخ داده است؛ از جمله در حدود ۳۰۰۰ پیش از میلاد که بخش بزرگی از محله‌های مسکونی سوخت، و آتشی که بعدها بنایی را که امروز «بنای سوخته» می‌نامند از میان برد. با این حال، پایان کار شهر حاصل یک آتش‌سوزی بزرگ نبود. برخی پژوهشگران بخشی از این خاکسترها را هم به کوره‌های صنعتگران شهر نسبت می‌دهند.

پنج بخش یک شهر

یکی از دلایل ثبت جهانی شهر سوخته، نظم شهرسازی آن است. شهر به بخش‌هایی با کارکردهای مشخص تقسیم شده بود و یونسکو آن را مرحله‌ای مهم در تاریخ شهرسازی منطقه می‌داند. سید منصور سید سجادی، سرپرست کاوش‌های ایرانی، پنج بخش اصلی برای شهر برمی‌شمارد:

• محله‌ی مسکونی شرقی که در بلندترین بخش محوطه قرار دارد.
• بخش‌های مرکزی که با گودی‌های عمیق از دیگر بخش‌ها جدا شده‌اند.
• محله‌ی صنعتگران در شمال غربی محوطه.
• بخش یادمانی با چند تپه‌ی بلند که هر کدام بنایی بزرگ را در خود دارند.
• گورستان در جنوب غربی، با وسعتی نزدیک به ۲۵ هکتار و به برآورد پژوهشگران ۲۵ تا ۴۰ هزار گور.

در سال ۱۹۷۲ میلادی (۱۳۵۱ خورشیدی) در بخش‌های غربی شهر کارگاه‌هایی با انبوه سنگ چخماق، لاجورد و فیروزه پیدا شد که در منطقه کم‌نظیر به شمار می‌آیند.

گورستان شهر سوخته خود منبعی بزرگ برای شناخت مردم آن است. در بسیاری از گورها ظرف‌های سفالی کنار مرده گذاشته شده و در برخی، بقایای پارچه و کفن هم مانده است. هوای خشک بیابان مواد آلی مثل چوب، حصیر، پارچه و حتی دانه‌های گیاهی را به شکلی کم‌نظیر حفظ کرده است.

شهری بر سر راه لاجورد

شهر سوخته بر سر راه‌های بازرگانی عصر مفرغ قرار داشت. لاجورد از معدن‌های بدخشان، احتمالاً از راه موندیگک در قندهار، به این شهر می‌رسید و صنعتگرانش از آن و از فیروزه مهره و زیور می‌ساختند. یونسکو از پیوندهای بازرگانی و فرهنگی شهر با دشت سند، کرانه‌های جنوبی خلیج فارس و دریای عمان، جنوب غرب ایران و آسیای مرکزی یاد می‌کند. سفال‌های دوره‌ی نخست شهر به سبک سفال جنوب ترکمنستان شباهت دارند و در دوره‌های بعد، پیوند با شهرهای دره‌ی سند آشکارتر می‌شود.

از شهر سوخته لوح‌های گلی با نشانه‌های نیاعیلامی هم به دست آمده است؛ همان نظام نوشتاری که در شوش برای حسابداری به کار می‌رفت و نامش را از سرزمین عیلام گرفته، سرزمینی که بعدها زیگورات چغازنبیل را ساخت. این لوح‌ها نشان می‌دهند که در این شهر دور از شوش هم برای ثبت کالا و داد و ستد از همان ابزار نوشتاری استفاده می‌شد.

یافته‌های مشهور و احتیاط‌های علمی

چشم مصنوعی

چشم مصنوعی شهر سوخته نیم‌کره‌ای با قطری کمی بیش از دو و نیم سانتی‌متر است، از ماده‌ای سبک که به احتمال زیاد خمیری از قیر طبیعی است و بررسی‌های بعدی آن را آمیخته با چربی حیوانی دانسته‌اند. سطحش با لایه‌ای نازک از طلا پوشیده شده و دایره‌ای در مرکز، به نشانه‌ی عنبیه، و خطوطی شعاعی مثل پرتوهای خورشید روی آن کنده‌اند. دو سوراخ ریز در دو طرفش احتمالاً جای نخی طلایی بوده که چشم را در جایش نگه می‌داشت. اسکلت صاحب آن، زنی ۲۵ تا ۳۰ ساله، به حدود ۲۹۰۰ تا ۲۸۰۰ پیش از میلاد تاریخ‌گذاری شده است. ردّ نخ در حدقه نشان می‌دهد که چشم در زمان زندگی هم استفاده می‌شده است. عنوان «کاهنه» که گاه در شبکه‌های اجتماعی به او داده می‌شود اما پشتوانه‌ی علمی ندارد؛ پژوهش‌ها تنها از جایگاه اجتماعی بالای او سخن می‌گویند.

جام بز

روی بدنه‌ی یک جام سفالی پایه‌دار، پنج نقش از یک بز و یک درخت کشیده شده که پشت سر هم، حرکت بز به سوی درخت، جهیدنش و خوردن برگ‌ها را نشان می‌دهند. اگر این پنج نقش را پشت سر هم نگاه کنیم، تصویری متحرک می‌سازند و به همین دلیل جام را «کهن‌ترین پویانمایی جهان» نامیده‌اند. این تعبیر اما خوانشی امروزی است. نقش‌ها در واقع رشته‌ای از تصویرهای پیاپی‌اند و نشانی در دست نیست که سازنده‌شان قصد ساختن تصویر متحرک داشته باشد. درباره‌ی تاریخ جام هم یکدستی نیست: برچسب موزه‌ی ملی ایران، که جام در آن نگهداری می‌شود، آن را از نیمه‌ی دوم هزاره‌ی سوم پیش از میلاد می‌داند و برخی منابع تاریخی کهن‌تر برایش آورده‌اند.

تخته‌بازی و جمجمه‌ی جراحی‌شده

از شهر سوخته صفحه‌ی بازی کاملی همراه تاس‌ها و مهره‌هایش هم به دست آمده که گاه در رسانه‌ها «کهن‌ترین تخته‌نرد» خوانده می‌شود. پژوهشگران آن را از خانواده‌ی بازی‌های بیست‌خانه می‌دانند که در جهان باستان رواج داشت و کامل بودن مجموعه‌اش ارزش اصلی آن است. جمجمه‌ای هم با نشانه‌هایی از جراحی و سوراخ کردن استخوان یافت شده که آن را گواه آشنایی مردم شهر با جراحی جمجمه می‌دانند.

ثبت جهانی و حفاظت

شهر سوخته در سال ۱۳۴۵ با شماره‌ی ۵۴۲ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. اورل استاین در سفرهای اوایل سده‌ی بیستم میلادی از آن بازدید کرده بود، اما کاوش منظم از سال ۱۳۴۶ با هیئتی ایتالیایی به سرپرستی مائوریتسیو توزی آغاز شد و تا ۱۳۵۷ ادامه یافت. از سال ۱۳۷۶ گروه ایرانی به سرپرستی سید منصور سید سجادی کار را از سر گرفت.

کمیته‌ی میراث جهانی در ۱ تیر ۱۳۹۳ (۲۲ ژوئن ۲۰۱۴) در نشست دوحه شهر سوخته را بر پایه‌ی سه معیار ثبت کرد: گواه گذار از روستا به جامعه‌ی شهری، گواهی استثنایی بر تمدنی با پیوندهای گسترده‌ی بازرگانی و نمونه‌ای برجسته از شهرسازی آغازین. دیوارهای کاوش‌شده به‌طور منظم تمیز و با کاه‌گل پوشانده می‌شوند و یافته‌ها در پایگاه پژوهشی شهر سوخته، که در حریم محوطه است، ثبت و نگهداری می‌شوند.

راهنمای بازدید از شهر سوخته

سیستان تابستان‌های بسیار گرم دارد و بادهای ۱۲۰ روزه‌ی این منطقه گرد و خاک فراوانی بلند می‌کنند. بهترین زمان بازدید از آبان تا اسفند است. پیش از سفر، وضعیت راه‌ها و شرایط منطقه را از منابع رسمی و راهنمایان محلی بپرسید.

• رسیدن به محوطه: محوطه کنار جاده‌ی اصلی زابل به زاهدان است و از هر دو شهر می‌شود با خودرو به آن رسید.
• سفال‌ها را برندارید: سطح تپه‌ها پر از تکه‌سفال و سنگ است و یونسکو همین پراکندگی را بخشی از اصالت محوطه می‌داند. برداشتن حتی یک تکه‌ی کوچک، آسیب به اثر است.
• از مسیرها بیرون نروید: دیوارهای خشتی کاوش‌شده شکننده‌اند و راه رفتن روی آن‌ها آسیبشان می‌زند.
• موزه‌ها را از دست ندهید: بخشی از یافته‌های شهر سوخته در موزه‌ی منطقه‌ای جنوب شرق ایران در زاهدان و بخشی، از جمله جام بز، در موزه‌ی ملی ایران در تهران به نمایش درآمده است.

شهر سوخته در لبه‌ی شرقی گستره‌ای قرار دارد که آن‌سویش بیابان لوت و محوطه‌های عصر مفرغ شهداد است. فهرست کامل آثار جهانی کشور را در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران بخوانید و جای این محوطه‌ها را روی نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران ببینید.

پرسش‌های رایج

منابع

• یونسکو: Shahr-i Sokhta
• ویکی‌پدیای انگلیسی: Shahr-e Sukhteh
• ویکی‌پدیای فارسی: شهر سوخته
• ویکی‌پدیای انگلیسی: Early history of animation
• خبرگزاری مهر: موزه‌ی جنوب شرق کشور