زیر دشت‌های خشک ایران هزاران کیلومتر کانال زیرزمینی کنده‌اند که آب را بی هیچ پمپی، تنها با شیب زمین، از دامنهی کوه به روستا و شهر میرساند. با قنات ایرانی و یازده قنات ثبت جهانی آشنا شوید.
از پنجره‌ی هواپیما که به دشت‌های مرکزی ایران نگاه کنید، گاهی رشته‌ای از گودال‌های گرد می‌بینید که مثل دانه‌های تسبیح از دامنهی کوه تا کنار یک روستا کشیده شده‌اند. هر کدام دهانه‌ی چاهی است و زیر همه‌شان کانالی کمشیب پنهان است که آب را کیلومترها، بی پمپ و بی سوخت، تنها با نیروی ثقل به کشتزارها میرساند. این قنات است؛ فنی که مردم فلات ایران نزدیک به سه هزار سال است با آن در بیابان زندگی کرده‌اند. در گناباد، قنات قصبه با مادرچاهی که عمقش را بیش از سیصد متر گزارش کرده‌اند، پس از دو هزار و چند صد سال هنوز آب می‌دهد.
یونسکو در ۲۵ تیر ۱۳۹۵ (۱۵ ژوئیهی ۲۰۱۶) یازده رشته‌قنات را با عنوان «قنات ایرانی» در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. در ادامه می‌بینیم قنات چطور کار میکند، از کجا آمده، کدام قنات‌ها ثبت شده‌اند، آبشان چطور میان مردم تقسیم می‌شده و امروز چه خطرهایی تهدیدشان میکند.
قنات چیست و چطور کار میکند؟
کار ساختن قنات با پیدا کردن آب آغاز می‌شود. مقنی‌ها، یعنی استادکاران قنات، معمولاً جایی را می‌جویند که مخروط‌افکنه‌ی آبرفتی به دامنهی کوه می‌رسد و آب زیرزمینی به سطح نزدیک‌تر است. در آنجا «مادرچاه» را تا سفره‌ی آب پایین می‌برند. از مادرچاه، کانالی تقریباً افقی به نام «کوره» با شیبی بسیار ملایم به سوی آبادی کنده می‌شود. هر جا که کوره به سطح زمین برسد، آب بیرون می‌آید؛ این نقطه را «مظهر» می‌گویند و از آنجا آب با جوی‌ها میان زمین‌های سهم‌داران پخش می‌شود.
در طول مسیر، هر بیست تا سی‌وپنج متر یک چاه عمودی یا «میله» کنده می‌شود تا خاک کوره را بیرون بکشند و هوا به درون تونل برسد. همین میلهها هستند که از بالا مثل رشته‌ای از گودال دیده میشوند. شیب کوره باید با دقت تنظیم شود: اگر کم باشد آب راه نمی‌افتد و اگر زیاد باشد آب دیواره‌ها را می‌شوید و قنات فرو می‌ریزد. در قناتهای کوتاه این شیب حدود یک متر در هر هزار تا هزار و پانصد متر است و مقنی‌ها آن را با ابزارهای ساده‌ای مثل تراز و ریسمان به دست می‌آوردند.
بیشتر قناتهای ایران کمتر از پنج کیلومتر طول دارند، اما برخی به ده‌ها کیلومتر می‌رسند. عمق میلهها معمولاً بین ۲۰ تا ۲۰۰ متر است. کار کند و خطرناک است؛ در زمین نرم و در عمق ۲۰ متری، گروهی چهارنفره روزانه حدود ۴۰ متر کوره می‌کنند، اما در عمق ۶۰ متری این عدد به کمتر از پنج متر می‌رسد. ساختن یک قنات بلند ممکن است سال‌ها و حتی ده‌ها سال طول بکشد.
قنات از کجا آمد؟
پژوهشگران پیدایش قنات را حدود سه هزار سال پیش و در فلات ایران می‌دانند. در گزارش لشکرکشی سارگون دوم، پادشاه آشور، در سال ۷۱۴ پیش از میلاد به سرزمین اورارتو در شمال غرب ایران امروزی، از سرزمینی سرسبز بی‌رود یاد شده که آبش را کانال‌های زیرزمینی می‌دادند. در دوره‌ی هخامنشی، به روایت منابع تاریخی، هر کس قناتی تازه می‌ساخت یا قنات متروکی را زنده می‌کرد تا پنج نسل از مالیات معاف می‌شد. به فرمان داریوش یکم، فن قنات به واحه‌ی خارگه در مصر هم رسید.
در دوره‌ی اسلامی هم قنات جایگاهش را حفظ کرد. ناصرخسرو در سده‌ی پنجم هجری نوشت که همه‌ی قناتهای نیشابور زیر زمین روان‌اند و از کسی نقل میکند که گفته بود نیشابور چه شهر زیبایی می‌شد اگر قنات‌هایش روی زمین بودند و مردمش زیر زمین. حدود سال ۴۰۰ هجری، ابوبکر کرجی کتابی درباره‌ی یافتن آب‌های پنهان و ساختن و ترازیابی و تعمیر قنات نوشت که برخی روش‌هایش هنوز کاربرد دارد. این فن از ایران به بسیاری از سرزمین‌های خشک رفت و با نام‌هایی مثل کاریز در افغانستان، فلج در عمان و فقاره در الجزایر شناخته می‌شود.
یازده قنات ثبت جهانی
پرونده‌ی قنات ایرانی یک اثر زنجیره‌ای است؛ یعنی یازده قنات در شش استان با هم یک اثر جهانی را می‌سازند. یونسکو این قنات‌ها را نمونه‌هایی از گونه‌های مختلف فن، معماری و مدیریت قنات برگزیده و همه‌شان هنوز آب می‌دهند.
| قنات | استان | شهر یا منطقه | ویژگی شاخص |
|---|---|---|---|
| قصبه | خراسان رضوی | گناباد | مادرچاهی با عمق بیش از ۳۰۰ متر و ۴۲۷ میله؛ از کهنترین قناتهای ایران |
| بلده | خراسان جنوبی | فردوس | منسوب به دوره‌ی ساسانی؛ حدود ۳۵ کیلومتر طول |
| زارچ | یزد | یزد و زارچ | از درازترین قناتهای ایران با کوره‌ای بیش از ۷۰ کیلومتر |
| حسن‌آباد مشیر | یزد | مهریز | از سده‌ی هشتم هجری؛ آبش از باغ پهلوان‌پور می‌گذرد |
| ابراهیم‌آباد | مرکزی | اراک | پیشینه‌ای که به سده‌های نخست اسلامی می‌رسد |
| وزوان | اصفهان | وزوان، میمه | سد زیرزمینی برای ذخیره‌ی آب در ماه‌های سرد |
| مزدآباد | اصفهان | میمه | حدود ۲۳ کیلومتر طول و سه سد زیرزمینی |
| مون | اصفهان | اردستان | قناتی دوطبقه با دو کورهی جدا روی هم |
| گوهرریز | کرمان | جوپار | آبیاری باغ‌های جوپار در جنوب کرمان |
| قاسم‌آباد | کرمان | بم | در کنار قنات اکبرآباد، در چشم‌انداز تاریخی بم |
| اکبرآباد | کرمان | بم | هم‌جوار قنات قاسم‌آباد |
چند قنات که ارزش شناختن دارند
قنات قصبهی گناباد که در منابع کهن «کاریز کیخسرو» هم خوانده شده، از دو رشته‌ی اصلی و چند شاخه‌ی فرعی تشکیل شده و مجموع طول کوره‌هایش به حدود ۳۳ کیلومتر می‌رسد. پیشینه‌اش را دو هزار و پانصد تا دو هزار و هفتصد سال برآورد کرده‌اند.
قنات مون در اردستان دو کورهی جدا دارد که روی هم ساخته شده‌اند و آب هر طبقه مستقل از دیگری جریان دارد. چاههای دوقلوی آن کنار هم کنده شده‌اند؛ یکی به کورهی بالایی در عمق حدود ۲۷ متر می‌رسد و دیگری به کورهی پایینی در عمق حدود ۳۰ متر.
قناتهای وزوان و مزدآباد به خاطر سدهای زیرزمینی‌شان ثبت شده‌اند. در وزوان، آب پشت بند قنات در ماه‌های سرد، از اوایل آذر تا اوایل فروردین، ذخیره می‌شود و پس از باز شدن دریچه‌ها، در فصل کشت به کار می‌رود.
قنات زارچ از زیر شهر یزد می‌گذرد، مظهرش در زارچ است و بیش از دو هزار میله دارد. درباره‌ی طول آن اعداد مختلفی گزارش شده، اما همه‌ی منابع آن را از درازترین قناتهای ایران می‌دانند.
آب را چطور تقسیم می‌کردند؟
یونسکو بخشی از ارزش قنات ایرانی را در نظام مدیریت اجتماعی آن می‌داند. قنات را معمولاً گروهی از مالکان با هم می‌ساختند و نگه می‌داشتند و آبش را به نسبت سهم هر کس، بر پایه‌ی زمان، تقسیم می‌کردند. هر یک از یازده قنات ثبت‌شده هنوز «شورای قنات» خود را دارد که از آگاهان و سهم‌داران همان منطقه تشکیل می‌شود و لایروبی، نگهداری و نوبت آب را سامان می‌دهد. یونسکو یادآوری میکند که این نظام بر همکاری، اعتماد و درستکاری مردم بنا شده است.
برای سنجیدن نوبت آب، در گناباد و زیبد و دیگر شهرهای بیابانی از ساعت آبی یا «فنجان» استفاده می‌شد. کاسه‌ای که سوراخ کوچکی در کف داشت روی آب ظرفی بزرگ‌تر گذاشته می‌شد و وقتی پر می‌شد و فرو می‌رفت، یک واحد زمان سپری شده بود. مسئول این کار کاسه را خالی می‌کرد، دوباره روی آب می‌گذاشت و شمار دفعه‌ها را با انداختن سنگ‌ریزه در ظرفی نگه می‌داشت. این وظیفه را به فردی امین و باتجربه می‌سپردند.
قنات در شهر، خانه و باغ
قنات فقط کشتزار را آب نمی‌داد. یونسکو از سازه‌هایی یاد میکند که در کنار قنات‌ها ساخته شده‌اند: استراحتگاه مقنی‌ها، حمام‌های عمومی و خصوصی، آب‌انبار و آسیاب آبی. در شهرهایی مثل یزد، به نوشته‌ی یونسکو، هر محله روی یک قنات بنا شده و آب‌انبارها و حمام‌های محله از آن آب می‌گرفتند. در خانه‌ها، هوای خنکی که از روی آب قنات می‌گذشت به کمک بادگیر به درون اتاق‌ها کشیده می‌شد و یخچال‌های سنتی با آب قنات یخ زمستان را برای تابستان می‌ساختند. درباره‌ی این پیوند در مقاله‌ی شهر تاریخی یزد بیشتر نوشته‌ایم.
بسیاری از باغ‌های تاریخی هم بی‌قنات وجود نداشتند. باغ دولت‌آباد یزد را با قناتی حدود ۶۵ کیلومتری از مهریز آبیاری می‌کردند و آب قنات حسن‌آباد مشیر هنوز از میان باغ پهلوان‌پور در مهریز می‌گذرد؛ هر دو باغ از اجزای باغ ایرانی در فهرست یونسکو هستند. در بم هم زندگی واحه بر قنات استوار بود؛ یونسکو قناتهای بم را از دلایل ثبت جهانی ارگ بم و چشم‌انداز فرهنگی آن می‌داند و دو قنات قاسم‌آباد و اکبرآباد هم در همین شهرند.
ثبت جهانی و خطرهای امروز
قنات ایرانی بر پایه‌ی دو معیار ثبت شد: گواهی استثنایی بر سنت آبرسانی به سرزمین‌های خشک و نمونه‌ای برجسته از مجموعه‌ای فنی که مرحله‌های مهم سکونت انسان در مناطق خشک را نشان می‌دهد. یونسکو یادآوری میکند که فلات بیابانی ایران را گاه «تمدن قنات» نامیده‌اند. محدوده‌ی ثبت‌شده حدود ۱۹ هزار هکتار است، اما حریم آن به بیش از ۳۵۰ هزار هکتار می‌رسد، چون حوضه‌های آبگیر قنات‌ها هم باید حفاظت شوند.
بزرگ‌ترین تهدید قنات‌ها برداشت آب از همان سفره‌های زیرزمینی است. در میانه‌ی سده‌ی بیستم حدود ۵۰ هزار قنات در ایران آب می‌داد و این عدد تا سال ۲۰۱۵ به حدود ۳۷ هزار رسید. آمار سال ۱۳۸۴ (۲۰۰۵ میلادی) نشان می‌دهد که بیش از ۱۳۰ هزار چاه عمیق حدود ۳۱ میلیارد متر مکعب آب برداشت می‌کردند، در حالی که سهم بیش از ۳۴ هزار قنات حدود هشت میلیارد متر مکعب بود. تجربه‌ی کشورهای دیگر هم نشان داده است که پمپاژ گسترده سطح آب زیرزمینی را پایین می‌برد و قنات‌ها را خشک میکند. یونسکو بر انتقال دانش و مهارت مقنی‌ها به نسل‌های بعد هم تأکید میکند، چون بدون لایروبی و مرمت مداوم، هیچ قناتی زنده نمی‌ماند.
کجا می‌شود قنات را دید؟
برخی از قناتهای ثبت‌شده، از جمله قصبهی گناباد و قنات دوطبقه‌ی مون، پذیرای بازدیدکنندگان‌اند و مسیرهایی برای پایین رفتن تا کوره یا دیدن مظهر آن‌ها آماده شده است. در یزد، موزه‌ی آب که از سال ۱۳۷۹ گشایش یافته، ابزار مقنی‌ها و شیوه‌های سنتی ذخیره و تقسیم آب را نشان می‌دهد. در هر بازدید این نکته‌ها را در نظر داشته باشید:
- فقط از مسیرهای آماده‌شده و همراه راهنما وارد قنات شوید. کوره‌ها تنگ‌اند، هوای کافی در همه‌جای آن‌ها نیست و ریزش ممکن است.
- به دهانه‌ی میلهها در دشت نزدیک نشوید؛ بسیاری از آن‌ها پوشش ندارند و عمقشان به ده‌ها متر می‌رسد.
- آب قنات آب آشامیدنی و کشاورزی مردم است. در آن زباله نریزید و دست و پا نشویید.
فهرست کامل آثار جهانی ایران را در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران آورده‌ایم و جای یازده قنات و دیگر آثار روی نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران مشخص است.
پرسش‌های رایج
قنات ایرانی چه زمانی ثبت جهانی شد؟
قنات ایرانی در ۲۵ تیر ۱۳۹۵ (۱۵ ژوئیهی ۲۰۱۶) در نشست کمیتهی میراث جهانی در استانبول در فهرست یونسکو ثبت شد.
چند قنات ایرانی ثبت جهانی شده است؟
یازده قنات در شش استان خراسان رضوی، خراسان جنوبی، یزد، مرکزی، اصفهان و کرمان با هم اثر جهانی «قنات ایرانی» را می‌سازند.
قنات چگونه کار میکند؟
قنات آب زیرزمینی را از مادرچاهی در دامنهی کوه با کانالی کمشیب به نام کوره و تنها با نیروی ثقل به سطح زمین در پاییندست میرساند. چاههای عمودی یا میلهها برای بیرون کشیدن خاک و رساندن هوا کنده میشوند.
عمیقترین قنات ایران کجاست؟
قنات قصبهی گناباد در خراسان رضوی با مادرچاهی که عمقش بیش از ۳۰۰ متر گزارش شده، از عمیقترین و کهنترین قناتهای ایران است.
قنات دوطبقه کجاست؟
قنات مون در اردستان استان اصفهان دو کورهی جدا روی هم دارد که آب هر کدام مستقل جریان دارد و یکی از یازده قنات ثبت جهانی است.
