در روستاهای پلکانی هورامان، بام هر خانه حیاط خانه‌ی بالایی است. چشمانداز فرهنگی اورامانات را از تاریخ و معماری تا آیین پیر شالیار و نکته‌های سفر بشناسید.
در هورامان تخت، بام هر خانه حیاط خانه‌ی بالایی است. خانه‌های سنگی روی شیبی چنان تند ردیف شده‌اند که از دامنه‌ی روبه‌رو، روستا به پلکانی غول‌پیکر می‌ماند که از ته دره تا پای صخره بالا رفته است. سنگ‌ها بیشتر بی‌ملات و به شیوه‌ی خشکه‌چین روی هم نشسته‌اند و دورتادور روستا، باغ‌ها روی تراس‌هایی سنگی جا گرفته‌اند که نسل‌ها پیش از دل کوه بیرون کشیده شده‌اند. این تصویر آشنای اورامانات است؛ منطقهای کوهستانی در غرب ایران که چشمانداز فرهنگی آن در سال ۱۴۰۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفت.
در این نوشته می‌بینیم هورامان کجاست، مردم هورامی چطور با این کوهستان کنار آمده‌اند، چه چیزی در روستاهایی مثل هورامان تخت و پالنگان تماشایی است، آیین پیر شالیار چیست و برای سفر به این منطقه چه نکته‌هایی را باید در نظر داشت.
اورامانات کجاست و چرا چند نام دارد؟
هورامان منطقهای کوهستانی در دل زاگرس است که در استانهای کردستان و کرمانشاه، در امتداد مرز غربی ایران، گسترده شده و بخشی از آن در اقلیم کردستان عراق ادامه پیدا می‌کند. محدوده‌ای که یونسکو ثبت کرده دو بخش دارد: درهی مرکزی و شرقی با دو ناحیه‌ی ژاوهرود و تخت در استان کردستان، و درهی غربی یا لهون در استان کرمانشاه. شهرهایی مثل سروآباد، پاوه و بخش‌هایی از سنندج و کامیاران در این گستره قرار می‌گیرند.
مردم محلی منطقه را «هورامان» مینامند و در نوشته‌های رسمی بیشتر «اورامان» آمده است. «اورامانات» شکل جمع همین نام است و یونسکو اثر را با هر دو نام «Hawraman/Uramanat» ثبت کرده است. درباره‌ی ریشه‌ی نام چند گمان رایج است؛ یکی آن را از «هورا» به معنای اهورا و «مان» به معنای جایگاه می‌داند و دیگری «هور» را به معنای خورشید می‌گیرد. هیچ‌کدام قطعی نیست، اما همین گمان‌ها نشان می‌دهد مردم منطقه چه پیوندی میان سرزمینشان و گذشته‌ی دور ایران احساس می‌کنند.
مردم هورامی و زندگی میان دره و ییلاق
هورامی‌ها از مردمان کرد هستند و به گویش هورامی سخن می‌گویند. به گفته‌ی یونسکو، این جامعه‌ی کشاورز و دامدار از حدود سه هزار سال پیش از میلاد در این منطقه حضور پیوسته داشته است. زمین هموار و حاصل‌خیز در هورامان کم است و پاسخ مردم به این کمبود، همان چیزی است که امروز چشمانداز اورامانات را می‌سازد: ساختن خانه روی شیب تا زمین صاف برای کشت بماند، باغداری روی تراس‌های سنگی، دامداری و کوچ فصلی میان پایین‌دست و ارتفاعات. خانواده‌ها در فصل‌های مختلف سال در دره و ییلاق زندگی می‌کنند و این رفت‌وآمد عمودی بخشی از ریتم زندگی منطقه است.
ردپای انسان در هورامان خیلی قدیمی‌تر از روستاهای امروز است. در کاوش‌های نجات‌بخشی که پیش از آبگیری سد داریان بر رود سیروان انجام شد، ابزارهای سنگی پارینه‌سنگی میانه با قدمتی بیش از چهل هزار سال در اطراف روستاهای هجیج، ناو و اسپریز پیدا شد و غار کناچه آثاری از پارینه‌سنگی جدید داشت. بیشتر این محوطه‌ها در سال‌های ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ زیر آب دریاچه‌ی سد رفتند. در گردنه‌ی تنگی‌ور هم نقش و کتیبه‌ای از سارگن دوم، شاه آشور (۷۲۱ تا ۷۰۵ پیش از میلاد)، از لشکرکشی‌های آشوریان در غرب زاگرس خبر می‌دهد.
مشهورترین سند تاریخی منطقه «قباله‌های اورامان» است: سه سند روی پوست از دوره‌های سلوکی و اشکانی که در آغاز سده‌ی بیستم در غاری در این منطقه پیدا شدند. دو سند به یونانی و یکی به پارتی است، تاریخشان از ۸۸ پیش از میلاد تا ۳۳ میلادی را در بر می‌گیرد و موضوعشان فروش یک تاکستان و قطعه‌زمینی دیگر است. این اسناد امروز در لندن نگهداری میشوند.
معماری پلکانی؛ وقتی بام همسایه حیاط شماست
معماری روستاهای هورامان یکسره با کوه هماهنگ شده است. خانه‌ها بیشتر دو طبقه‌اند و با سنگ ساخته میشوند. در بسیاری از آن‌ها طبقه‌ی همکف جای نگهداری دام و انبار است و زندگی خانواده در طبقه‌ی بالا می‌گذرد. چون هر ردیف خانه روی ردیف پایینی بنا شده، بام یکی حیاط و گذرگاه دیگری است و کوچه‌ها گاه از روی خانه‌ها رد میشوند. فضای خانه‌ها هم بر اساس معیشت فرق می‌کند و خانه‌ی باغدار با خانه‌ی دامدار یکی نیست.
هورامان تخت
هورامان تخت، که در اسناد رسمی «اورامان تخت» نوشته میشود و امروز شهری کوچک در بخش اورامان شهرستان سروآباد است، شناخته‌شده‌ترین سکونتگاه منطقه است. خانه‌هایش چنان روی هم چیده شده‌اند که روستا شکلی هرم‌مانند دارد و به همین دلیل گاهی آن را با ماسوله مقایسه می‌کنند. مردم هورامان باور دارند این‌جا روزگاری مرکز و «تخت» حکومت ناحیه بوده است. مزار و مسجد پیر شالیار هم در همین شهر است و بخش مهمی از هویت آن را می‌سازد.
پالنگان
پالنگان در ناحیه‌ی ژاوهرود شهرستان کامیاران، حدود ۵۵ کیلومتری شمال غرب این شهر، در دو سوی درهی تنگی‌ور ساخته شده است. رودخانه‌ای که از میان روستا می‌گذرد آبش را از بیش از بیست چشمه می‌گیرد و کمی پایین‌تر به سیروان می‌پیوندد. خانه‌ها سنگی و بیشترشان خشکه‌چین‌اند و در فاصله‌ای کوتاه از روستا بقایای قلعه‌ی پالنگان روی کوه دیده میشود. در گورستان قدیمی روستا چند سنگ‌قبر با خط کوفی از سده‌های ششم و هفتم هجری باقی مانده است. گیوه‌بافی و جاجیم‌بافی از صنایع دستی رایج پالنگان است و جاده‌ی آسفالته‌اش در بیشتر روزهای سال باز است.
آیین پیر شالیار
هر سال در بهمن، در میانه‌ی زمستان، هورامان تخت سه روز میزبان آیین پیر شالیار است. پیر شالیار شخصیتی محترم و عارف‌مسلک در باور مردم منطقه است که مزارش در همین شهر قرار دارد و درباره‌ی زندگی تاریخی‌اش روایت‌ها گوناگون است. به باور مردم، این آیین سالگرد عروسی اوست؛ داستانی محلی می‌گوید دختر پادشاه بخارا که نه می‌شنید و نه سخن می‌گفت، در راه رسیدن به خانه‌ی پیر شفا یافت و به همسری او درآمد.
آیین بنا بر گزارش‌ها از چهارشنبه آغاز میشود و تا جمعه ادامه دارد. در روز نخست گردوهایی از باغ پیر شالیار میان اهالی پخش میشود. دامدارانی که نذر کرده‌اند دامشان را به در خانه‌ی پیر می‌آورند و بخشی از گوشت قربانی به تبرک میان مردم تقسیم میشود و بخشی دیگر در آشی از جو و گوشت به کار می‌رود که همه از آن می‌خورند. بعد از ظهرها دف‌ها به صدا درمی‌آیند و مردان، از نوجوان تا پیر، دست در دست هم حلقه‌ای بزرگ می‌سازند و همراه با ذکر و دعا می‌رقصند. شب آخر هم به نشستی در خانه‌ی پیر با سخن و سرود و دعا می‌گذرد.
این مراسم پیش از هر چیز آیینی دینی و اجتماعی برای مردم هورامان است. اگر برای دیدنش می‌روید، پوشش مناسب داشته باشید، پیش از عکاسی از چهره‌ها اجازه بگیرید و تا دعوت نشده‌اید وارد حلقه‌ی رقص نشوید. برف و سرمای بهمن هم بخشی از این تجربه است؛ لباس گرم و زمان کافی برای جاده‌های کوهستانی را فراموش نکنید.
ثبت جهانی و چالش‌های امروز
هورامان در سال ۱۳۸۶ (۲۰۰۷ میلادی) به فهرست موقت میراث جهانی رفت و در ۵ مرداد ۱۴۰۰ (۲۷ ژوئیهی ۲۰۲۱) در چهل‌وچهارمین نشست کمیته‌ی میراث جهانی با عنوان «چشمانداز فرهنگی هورامان/اورامانات» ثبت شد. این بیستوششمین اثر ملموس ایران در فهرست بود؛ پیش از آن بم و میمند هم با عنوان چشمانداز فرهنگی ثبت شده بودند. یونسکو این اثر را بر اساس معیارهای سوم و پنجم پذیرفت: گواهی بر فرهنگ سنتی مردم هورامی و نمونه‌ای برجسته از شیوه‌ی سکونت انسان که با محیط کوهستانی سازگار شده است. عرصه‌ی ثبتشده حدود ۱۰۶ هزار هکتار است و حریمی حدود ۳۰۳ هزار هکتاری دورش را گرفته است. در توضیح یونسکو آمده که دوازده روستای درون این محدوده، پاسخ‌های در حال تحول مردم هورامی را به کمبود زمین حاصل‌خیز در طول هزاره‌ها نشان می‌دهند. فهرست کامل آثار جهانی کشور را در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران ببینید.
بزرگ‌ترین تهدید این چشمانداز، تغییر آرام همان چیزی است که آن را ارزشمند کرده است. در دهه‌های اخیر نماهای شهری و مصالح تازه به روستاهای هورامان راه یافته و کارشناسان معماری بارها از آن انتقاد کرده‌اند. کم‌آبی و خشک شدن برخی چشمه‌ها هم در سال‌های اخیر نگرانی تازه‌ای شده است. چشم‌اندازی که با تراس‌های سنگی، باغ‌ها و کوچ فصلی معنا پیدا می‌کند، فقط با ماندن مردم و ادامه‌ی همین شیوه‌ی زندگی زنده می‌ماند.
راهنمای سفر به اورامانات
اردیبهشت و خرداد، که دامنهها سبز و چشمه‌ها پرآب‌اند، بهترین زمان برای دیدن هورامان است. پاییز با رنگ باغ‌ها و هوای خنک هم انتخاب خوبی است. زمستان سرد و برفی است و جاده‌های کوهستانی گاهی بسته میشوند؛ مگر اینکه برای دیدن آیین پیر شالیار بروید.
- دروازه‌های ورود: سنندج و کرمانشاه نزدیک‌ترین شهرهای بزرگ‌اند. هورامان تخت از سمت سروآباد و مریوان در دسترس است، پالنگان از کامیاران و درهی لهون از پاوه.
- وسیله‌ی سفر: جادهها پیچ‌درپیچ و کوهستانی‌اند و وسیله‌ی عمومی میان روستاها کم است. خودروی شخصی یا راننده‌ی محلی سفر را راحت‌تر می‌کند.
- زمان لازم: برای دیدن پالنگان، هورامان تخت و بخشی از درهی لهون دست‌کم دو تا سه روز وقت بگذارید و شب را در اقامتگاه‌های بوم‌گردی روستاها بمانید.
- رعایت حریم: در روستای پلکانی، بام خانه‌ها حیاط و محل زندگی خانواده‌هاست. بدون اجازه روی بام‌ها نروید و پیش از عکاسی از مردم، به‌ویژه زنان، اجازه بگیرید.
اورامانات را میشود با سفری به استان کرمانشاه ادامه داد. محوطه‌ی تاریخی بیستون با کتیبه‌ی داریوش و طاق بستان در خود کرمانشاه، در فاصله‌ی چند ساعت رانندگی از درهی لهون قرار دارند. اگر می‌خواهید جای اورامانات را در کنار دیگر آثار جهانی ایران ببینید، نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران را باز کنید.
پرسش‌های رایج
اورامانات کجاست؟
اورامانات یا هورامان منطقهای کوهستانی در زاگرس است که در استانهای کردستان و کرمانشاه در غرب ایران قرار دارد. بخش ثبتشده شامل درهی ژاوهرود و تخت در کردستان و درهی لهون در کرمانشاه است.
اورامانات چه سالی ثبت جهانی شد؟
چشمانداز فرهنگی هورامان/اورامانات در ۵ مرداد ۱۴۰۰ (۲۷ ژوئیهی ۲۰۲۱) به عنوان بیستوششمین اثر ملموس ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
مراسم پیر شالیار چه زمانی برگزار میشود؟
آیین پیر شالیار هر سال در بهمن ماه و به مدت سه روز، معمولاً از چهارشنبه تا جمعه، در هورامان تخت برگزار میشود.
بهترین زمان سفر به هورامان چه موقع است؟
اردیبهشت و خرداد که دامنهها سبز است و پاییز با هوای خنک بهترین زماناند. زمستان سرد و برفی است و جادهها گاهی بسته میشوند.
فرق هورامان و اورامان چیست؟
هر دو نام یک منطقهاند. مردم محلی آن را هورامان مینامند، در اسناد رسمی اورامان نوشته میشود و اورامانات شکل جمع همین نام است.
