شش غار و پناهگاه صخره‌ای در درهی خرمآباد، از کلدر تا یافته، حضور انسان در زاگرس را از بیش از ۶۰ هزار سال پیش نشان می‌دهند. نخستین محوطه‌ی پارینهسنگی ایران در فهرست میراث جهانی را بشناسید.
در غار یافته، کمی بیرون از خرمآباد، باستان‌شناسان صدف‌های دریایی سوراخشده، دندان‌های گوزن با سوراخی برای نخ و آویزهایی از سنگ سرخ هماتیت پیدا کرده‌اند. کسانی که حدود ۳۵ هزار سال پیش این زیورها را به گردن می‌آویختند، شکارچیانی بودند که در دهانهی غارهای آهکی زاگرس آتش روشن می‌کردند. یافته‌هایی از این دست، و ابزارهای سنگی بسیار کهن‌تر، باعث شد محوطههای پیشازتاریخی درهی خرمآباد در سال ۱۴۰۴ به عنوان نخستین محوطه‌ی پارینهسنگی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو جای بگیرند.
این اثر شش غار و پناهگاه صخره‌ای را در بر می‌گیرد که روی هم داستان حضور انسان در زاگرس را از بیش از ۶۰ هزار سال پیش روایت می‌کنند. در ادامه می‌بینیم این غارها کجا هستند، هر کدام چه چیزی به ما گفته‌اند، چه کسانی در آن‌ها کاوش کرده‌اند و بازدیدشان چه نکته‌هایی دارد.
درهی خرمآباد کجاست؟
درهی خرمآباد در استان لرستان و در زاگرس میانی قرار دارد و شهر خرمآباد، مرکز استان، در دل همین دره ساخته شده است. دره در طول هزاره‌ها گذرگاهی طبیعی میان دشت‌های میان‌رودان و فلات ایران بوده و آب فراوان، دیواره‌های آهکی پر از غار و جانوران شکاری، آن را برای گروه‌های شکارگر و گردآورنده جایی مناسب می‌کرده است.
اجزای این اثر در چند سوی دره پراکنده‌اند: از تنگ شبیخون و غار کلدر در شمال تا غار کنجی در جنوب شرقی و غار یافته در غرب. غار قمری در کوه سفید مشرف بر شهر است و پناهگاه گر ارجنه امروز در بافت شهری خرمآباد قرار گرفته است. عرصه‌ی ثبت‌شده حدود ۴۰۰ هکتار است و حریمی بیش از هفت هزار هکتاری دارد.
شش غار و پناهگاهی که ثبت جهانی شدند
هر کدام از این محوطه‌ها تکه‌ای از یک پازل بزرگ را در اختیار گذاشته است. جدول زیر خلاصه‌ای از مهم‌ترین شواهد هر کدام است.
| محوطه | نوع | آنچه شناخته شده |
|---|---|---|
| غار کلدر | غار | لایههای پارینهسنگی میانه با قدمتی حدود ۶۳ هزار سال و از کهنترین شواهد فرهنگی انسان امروزی در غرب آسیا |
| غار یافته | غار | لایههای ستبر پارینهسنگی جدید از فرهنگ برادوستی، زیورهای صدفی و دندانی و آویزهای هماتیت |
| غار قمری | غار | ابزارهای موستری زاگرس که احتمالاً کار نئاندرتال‌هاست، اجاق و استخوان بز کوهی و گوزن، و سفال دامداران دوره‌ی مس‌سنگی |
| غار کنجی | غار | توالی بلندی از لایه‌ها با ابزارهای پارینهسنگی میانه؛ از نخستین غارهای کاوش‌شده‌ی دره |
| غار گیلوران | غار | اجاق، سنگ‌ساب و استخوان جانوران از اقامت‌های کوتاه شکارگران |
| پناهگاه گر ارجنه | پناهگاه صخره‌ای | شواهدی از هر دو دوره‌ی پارینهسنگی میانه و جدید |
غار کلدر نزدیک روستای قلعه‌سنگی در شمال دره است و کهنترین تاریخهای این مجموعه از آن به دست آمده است. غار قمری دو تالار دارد؛ تالار نخست بزرگ‌تر است و بقایای چند دوره را در خود نگه داشته و تالار دوم تاریک و نمناک است و از سقفش چکیده‌سنگ آویزان است. گیلوران غاری نسبتاً کوچک با حدود ۱۶ متر عمق و ۱۷ متر پهنا در جنوب غربی دره است.
از نئاندرتال تا انسان خردمند؛ چرا این غارها مهم‌اند
زاگرس یکی از گذرگاه‌های اصلی جابه‌جایی انسان‌ها میان آفریقا، غرب آسیا و آسیای مرکزی بوده است. در پارینهسنگی میانه، فرهنگی به نام موستری در این کوه‌ها رواج داشت که بیشتر با نئاندرتال‌ها پیوند داده می‌شود. پس از آن، در پارینهسنگی جدید، فرهنگی با تیغه‌ها و ریزتیغه‌های سنگی پدیدار شد که باستان‌شناسان آن را «برادوستی» می‌نامند. پرسش بزرگ این است که آیا فرهنگ برادوستی از دل همان سنت موستری بیرون آمد یا انسان‌های خردمند تازه‌وارد آن را با خود به زاگرس آوردند. درهی خرمآباد یکی از معدود جاهایی است که هر دو مرحله را در لایههای پیاپی نشان می‌دهد.
غار کلدر در این بحث جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. کاوش‌های سال‌های ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ (۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ میلادی) در این غار لایه‌هایی با ابزارهایی پیدا کرد که معمولاً به انسان امروزی نسبت داده می‌شوند و در لایههای زیرین، صنعتی که احتمالاً کار نئاندرتال‌ها بوده است. یکی از تاریخهای رادیوکربن از بخش پایینی لایه‌ی انسان امروزی به بازه‌ی ۵۴ تا ۴۶ هزار سال پیش می‌رسد. پژوهشگران این غار را یکی از کهنترین محوطههای غرب آسیا با آثار فرهنگی انسان خردمند و نخستین محوطه‌ی لایه‌نگاری‌شده‌ی دقیق از این دوره در زاگرس می‌دانند. در فصل سوم کاوش، لایههای پارینهسنگی میانهی غار حدود ۶۳ هزار سال تاریخ‌گذاری شد.
غار یافته از سوی دیگر بیشترین شمار تاریخ‌گذاری رادیوکربن را میان محوطههای پارینهسنگی ایران دارد و این تاریخ‌ها بیشتر میان ۲۸ تا ۳۵ هزار سال پیش‌اند. زیورهای صدفی، دندانی و هماتیتی آن از نشانه‌های رفتار نمادین انسان‌های آن روزگارند؛ همان رفتاری که باستان‌شناسان آن را از ویژگی‌های انسان امروزی می‌دانند.
چه کسانی در این غارها کاوش کردند؟
پژوهش در غارهای دره از اواخر دهه‌ی ۱۹۴۰ میلادی آغاز شد، اما کار جدی را دو باستان‌شناس آمریکایی، فرانک هول و کنت فلنری، انجام دادند. آن‌ها میان سال‌های ۱۹۶۱ تا ۱۹۶۵ میلادی در لرستان و خوزستان بررسی کردند و در گر ارجنه، یافته، پاسنگر، قمری و کنجی گمانه زدند. یافته‌های آن‌ها سال‌ها منبع اصلی شناخت پارینهسنگی زاگرس بود. همین دو پژوهشگر در همان سال‌ها در محوطه‌هایی مثل علی‌کش در دشت دهلران هم کاوش کردند که در زمان خود از کهنترین شواهد اهلی شدن گیاهان و جانوران در جهان به شمار می‌رفت؛ یعنی درهی خرمآباد بخشی از پروژه‌ای بزرگ‌تر بود که می‌خواست گذار انسان از شکار به کشاورزی را در زاگرس دنبال کند.
دور تازه‌ی پژوهش‌ها از دهه‌ی ۱۳۸۰ شروع شد. در سال ۱۳۸۴ (۲۰۰۵ میلادی) هیئتی مشترک از ایران و بلژیک به سرپرستی مارسل اوت و فریدون بیگلری کاوش در غار یافته را از سر گرفت و سونیا شیدرنگ زیورهای این غار را بررسی و منتشر کرد. بهروز بازگیر سرپرستی کاوش‌های بین‌المللی غار کلدر را در سه فصل بر عهده داشت و در غار قمری هم گمانه زد. در سال ۱۴۰۳، برای آماده کردن پرونده‌ی جهانی، برنامه‌ای تازه در غار قمری به سرپرستی بیگلری و شیدرنگ آغاز شد که ابزارهای سنگی، استخوان جانوران شکارشده و بقایای اجاق را از لایههای پارینهسنگی میانه بیرون آورد.
ثبت جهانی و حفاظت
کمیتهی میراث جهانی در چهل‌وهفتمین نشست خود در پاریس، در ۲۰ تیر ۱۴۰۴ (۱۱ ژوئیهی ۲۰۲۵)، «محوطههای پیشازتاریخی درهی خرمآباد» را بر اساس معیار سوم در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. این بیستونهمین اثر ایران در فهرست بود. معیار سوم یونسکو برای آثاری است که گواهی یگانه یا دست‌کم استثنایی بر یک سنت فرهنگی یا تمدنی زنده یا ازمیان‌رفته باشند؛ در این‌جا آن سنت، زندگی شکارگران و گردآورندگان پارینهسنگی زاگرس است که در لایههای پیاپی این غارها ثبت شده است. در پرونده‌ی اولیه قلعه‌ی فلک‌الافلاک و پل شکسته‌ی خرمآباد هم نامزد بودند، اما در نهایت فقط غارها و پناهگاه صخره‌ای ثبت شدند. فهرست کامل آثار جهانی ایران را در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران ببینید.
محوطههای پارینهسنگی شکننده‌اند؛ چیزی که ارزش علمی دارد لایههای خاک کف غار است، نه دیواره‌ها. حفاری غیرمجاز، روشن کردن آتش و رفت‌وآمد بی‌مهار می‌تواند در چند ساعت لایه‌هایی را به هم بریزد که ده‌ها هزار سال دست‌نخورده مانده‌اند. گسترش شهر هم به برخی محوطه‌ها نزدیک شده است. برای حفاظت، از سال ۱۴۰۳ دری نرده‌ای در دهانهی غار قمری نصب شده و در آستانه‌ی ثبت جهانی تابلوهای دوزبانه‌ی راهنما در محوطه‌ها و شهر نصب شد.
راهنمای بازدید از غارهای درهی خرمآباد
بهار بهترین فصل دیدن دره است؛ دامنه‌ها سبزند و هوا برای پیاده‌روی تا دهانهی غارها مناسب است. پاییز هم انتخاب خوبی است، اما ظهرهای تابستان لرستان گرم است. انتظار نقاشی دیواری یا تالارهای آراسته نداشته باشید؛ آنچه می‌بینید دهانهی غارها، پناهگاه‌های صخره‌ای و منظره‌ی دره است و ارزش اصلی در لایه‌هایی است که زیر پایتان قرار دارد.
- دسترسی: قمری و گر ارجنه به شهر نزدیک‌اند، اما برای کلدر و یافته به خودرو و کمی پیاده‌روی روی شیب سنگی نیاز دارید.
- هماهنگی: دهانهی برخی غارها برای حفاظت بسته شده است. پیش از رفتن با ادارهی میراث فرهنگی استان هماهنگ کنید یا با راهنمای محلی بروید.
- رفتار درست: وارد گمانه‌های کاوش نشوید، چیزی از زمین برندارید، آتش روشن نکنید و زباله‌ای جا نگذارید.
- همراه داشته باشید: کفش کوه با کف محکم، چراغ‌قوه برای تالارهای تاریک و آب کافی.
در خود خرمآباد، قلعه‌ی فلک‌الافلاک بر تپه‌ای در میانهی شهر ایستاده است؛ دژی که بنیادش به دوره‌ی ساسانی می‌رسد. بخش‌هایی از این قلعه و موزه‌ی آن در اسفند ۱۴۰۴ آسیب دید، پس پیش از رفتن از وضعیت بازدیدش خبر بگیرید. اگر سفرتان را به سمت غرب ادامه دهید، غار شکارچیان در کوه بیستون، با بقایای نئاندرتال‌ها، همین داستان را در کرمانشاه پی می‌گیرد. جاده‌ی جنوبی هم شما را به خوزستان و محوطه‌ی باستانی شوش می‌رساند. برای دیدن جای این آثار روی نقشه، نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران را باز کنید.
پرسش‌های رایج
محوطههای پیشازتاریخی دره خرمآباد شامل چه غارهایی است؟
این اثر شش جزء دارد: غارهای کلدر، یافته، قمری، کنجی و گیلوران و پناهگاه صخره‌ای گر ارجنه، که همه در درهی خرمآباد در استان لرستان قرار دارند.
دره خرمآباد چه زمانی ثبت جهانی شد؟
محوطههای پیشازتاریخی درهی خرمآباد در ۲۰ تیر ۱۴۰۴ (۱۱ ژوئیهی ۲۰۲۵) در نشست کمیتهی میراث جهانی در پاریس به عنوان بیستونهمین اثر ایران ثبت شدند.
قدیمیترین غار دره خرمآباد کدام است؟
کهنترین تاریخهای این مجموعه از غار کلدر به دست آمده که لایههای پارینهسنگی میانهی آن حدود ۶۳ هزار سال قدمت دارند.
آیا میتوان از غارهای دره خرمآباد بازدید کرد؟
بله، اما دهانهی برخی غارها برای حفاظت بسته است. بهتر است پیش از رفتن با ادارهی میراث فرهنگی لرستان هماهنگ کنید یا با راهنمای محلی بروید.
غار یافته به چه چیزی مشهور است؟
غار یافته در شمال غرب خرمآباد به لایههای پارینهسنگی جدید و زیورهایی از صدف دریایی، دندان سوراخشده و هماتیت با قدمتی حدود ۳۰ تا ۳۵ هزار سال مشهور است.
