دریاچه‌ای که از دل زمین می‌جوشد، آتشکده‌ای که شاهان ساسانی به آن پیشکش میدادند و کاخی که آباقاخان مغول روی ویرانه‌هایش ساخت. تخت سلیمان تکاب را از تاریخ تا نکته‌های بازدید بشناسید.
از تکاب که به سمت شمال شرق راه بیفتید، جاده از میان تپه‌ها و کشتزارها بالا می‌رود و کمی بعد سکویی سنگی با دیواری بلند و برج‌های نیم‌گرد از دشت بیرون می‌زند. از دروازه‌ی جنوبی که بالا بروید، وسط این حصار دریاچه‌ای آبی و آرام نشسته است؛ آبی که از عمق زمین بالا می‌آید و رسوب آهکی‌اش در طول هزاره‌ها همین تپه را ساخته است. این‌جا تخت سلیمان است، جایی که ساسانیان آتش آذرگشسب، یکی از سه آتش بزرگ و مقدس ایران پیش از اسلام، را در آن نگه می‌داشتند و ایلخانان مغول حدود شش سده بعد روی ویرانه‌هایش کاخ تابستانی ساختند.
تخت سلیمان در سال ۱۳۸۲ (۲۰۰۳ میلادی) به عنوان چهارمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. در ادامه سراغ دریاچه و آتشکده‌اش می‌رویم، کاخ ایلخانی و کاشی‌های پراکنده‌اش در موزه‌های جهان را می‌شناسیم و در پایان نکته‌هایی برای برنامه‌ریزی سفر آورده‌ایم.
تخت سلیمان کجاست و این نام از کجا آمده؟
تخت سلیمان در جنوب شرقی استان آذربایجان غربی، در بخش تخت سلیمان از شهرستان تکاب قرار دارد و تا شهر تکاب حدود ۴۰ کیلومتر فاصله دارد. نزدیک‌ترین آبادی به آن روستای تازه‌کند نصرت‌آباد است. محوطه در ارتفاع حدود ۲۲۰۰ متری از سطح دریا ساخته شده و کوه‌هایی که دورش را گرفته‌اند تا اواخر بهار برف دارند.
نام امروزی محوطه ربطی به سازندگانش ندارد. در منابع کهن از این شهر با نام «شیز» یاد شده و نام تخت سلیمان بعدها رایج شد؛ همان‌طور که مردم در جاهای دیگر ایران هم بناهای عظیم و کهن را به سلیمان نبی نسبت میدادند و مثلاً آرامگاه کوروش در پاسارگاد را قرن‌ها «مشهد مادر سلیمان» می‌خواندند. روایتی رایج می‌گوید نگهبانان محوطه این نام را برگزیدند تا آن را از ویرانی در امان نگه دارند، اما سند محکمی برای این قصه در دست نیست. «زندان سلیمان» و «کوه بلقیس»، دو اثر نزدیک به محوطه، هم نام‌هایشان را از همین قصه‌ها گرفته‌اند. در جستجوها این محوطه را با نام‌های تخت سلیمان تکاب، آتشکدهی آذرگشسب و آذرگشنسپ هم پیدا می‌کنید.
آتش و آب؛ دو هزار و پانصد سال آیین
آنچه این نقطه را از دیرباز مقدس کرده بود، کنار هم بودن آب و آتش است. چشمه‌ی وسط محوطه آبی سرشار از املاح آهکی دارد که در طول قرن‌ها رسوب کرده و سکویی حدود ۶۰ متر بلندتر از دشت اطراف ساخته است. کاوش‌ها نشان داده‌اند که مردم دست‌کم از سده‌ی پنجم پیش از میلاد، در روزگار هخامنشیان، این‌جا ساکن بوده‌اند. کمی آن‌طرف‌تر، بر فراز زندان سلیمان، بقایای پرستشگاه‌هایی از هزاره‌ی نخست پیش از میلاد پیدا شده که پژوهشگران آن‌ها را به دورهی ماناها، از مردمان کهن شمال غرب ایران، نسبت می‌دهند.
اوج تخت سلیمان اما در دورهی ساسانی بود. آذرگشسب آتشی از بالاترین درجه، یعنی آتش بهرام، و آتش ویژهی طبقهی ارتشتاران یا جنگاوران بود؛ طبقه‌ای که خاندان ساسانی خود را از آن می‌دانست. ساخت مجموعه‌ی بزرگ آتشکده از میانه‌ی سده‌ی پنجم میلادی، در روزگار پیروز ساسانی، آغاز شد و در سده‌ی ششم، با خسرو انوشیروان، به نیایشگاهی سلطنتی تبدیل شد. سکه‌هایی از پیروز و از تئودوسیوس دوم، امپراتور بیزانس، که در کاوش‌ها به دست آمده، به تاریخ‌گذاری همین دوره کمک کرده است.
منابع از پیشکش‌های شاهان به این آتشکده خبر می‌دهند. بهرام پنجم، که او را با نام بهرام گور می‌شناسیم، نخستین شاهی است که هدیه‌هایش به آذرگشسب ثبت شده و گزارش شده که جشن‌های نوروز و سده را همین‌جا برگزار می‌کرد. خسرو انوشیروان هم پیش از یکی از لشکرکشی‌هایش به زیارت این آتش آمد و بخش بزرگی از باجی را که از بیزانس می‌گرفت به آن بخشید.
در سال ۶۲۴ میلادی، در جریان جنگ‌های طولانی ایران و روم شرقی، هراکلیوس، امپراتور بیزانس، به شیز رسید و آتشکده را غارت کرد. آتش مقدس اما از دست مهاجمان نجات یافت و نیایشگاه خیلی زود بازسازی شد. آذرگشسب چند سده‌ی دیگر هم روشن ماند و به احتمال زیاد در اواخر سده‌ی دهم یا اوایل سده‌ی یازدهم میلادی خاموش شد.
کاخ ایلخانی و کاشی‌هایی که از شاهنامه می‌گویند
پس از چند سده رکود، تخت سلیمان در دورهی ایلخانان دوباره جان گرفت. آباقاخان، دومین فرمانروای ایلخانی که از ۱۲۶۵ تا ۱۲۸۲ میلادی حکومت کرد، این‌جا را برای کاخ تابستانی و شکارگاه خود برگزید و ساخت آن احتمالاً از حدود سال ۱۲۷۱ آغاز شد. به گزارش منابع، کشاورزانی که در محوطه زندگی می‌کردند بیرون رانده شدند و کاخ روی پی‌های همان نیایشگاه کهن بالا رفت. ایلخانان چند دهه بعد پایتخت تازه‌شان را در سلطانیه ساختند و کاخ تخت سلیمان پیش‌درآمد همان شکوه بود.
دیوارهای این کاخ با کاشی‌های زرین‌فام و لعابی پوشیده بود که در کارگاه‌های کاشان ساخته می‌شدند. کاشی‌های ستاره‌ای و چلیپایی با نقش اژدها و ققنوس، که ردّ هنر چینی را در دربار مغول نشان می‌دهند، کنار کتیبه‌هایی با بیت‌هایی از شاهنامه‌ی فردوسی و صحنه‌هایی از داستان‌های آن نشسته بودند. بسیاری از این کاشی‌ها حالا در موزه‌هایی چون ویکتوریا و آلبرت و موزه‌ی بریتانیا در لندن و گالری فریر در واشینگتن نگهداری می‌شوند؛ یعنی برای دیدن تزیینات کاخ آباقاخان باید راه درازی رفت.
در محوطه‌ی تخت سلیمان چه ببینیم؟
ساسانیان سکوی بیضی‌شکل محوطه را با حصاری حدود ۱۳ متر بلند محصور کردند که ۳۸ برج و دو ورودی داشت، یکی در شمال و یکی در جنوب. ابعاد این سکوی حصاردار به گزارش یونسکو حدود ۳۵۰ در ۵۵۰ متر است و گشتی کامل در آن چند ساعت وقت می‌گیرد. چند نقطه را از دست ندهید:
دریاچه
دریاچه حدود ۸۰ در ۱۲۰ متر وسعت دارد و عمقش را بیش از ۶۰ متر برآورد کردهاند؛ بعضی منابع رقم‌های بزرگ‌تری هم آورده‌اند. آب از کف آن می‌جوشد، دمایش حدود ۲۱ درجه گزارش شده و آن‌قدر املاح دارد که نه نوشیدنی است و نه جانداری در آن زندگی می‌کند. سرریز دریاچه هنوز از محوطه بیرون می‌رود و به باغ‌ها و کشتزارهای پایین‌دست می‌رسد. اگر هوا آرام باشد، انعکاس ایوان بزرگ در آب زیباترین عکس محوطه را می‌سازد.
ایوان غربی و آتشکده
بلندترین بقایای محوطه، ایوانی آجری در کنار دریاچه است که سال‌هاست برای مرمت در داربست قرار دارد. هسته‌ی مذهبی مجموعه هم در همین نزدیکی است: چهارطاقی گنبدداری که آتشدان در آن قرار داشت و تالارها و راهروهایی که پیرامونش ساخته بودند. یونسکو در کنار آتشکدهی اصلی از نیایشگاهی ساسانی یاد می‌کند که به آناهیتا، ایزدبانوی آب، اختصاص داشت؛ پیوندی که با وجود دریاچه درون حصار معنای روشنی پیدا می‌کند.
زندان سلیمان و کوه بلقیس
حدود سه کیلومتر غرب محوطه، مخروطی منفرد حدود ۱۰۰ متر از دشت بلندتر شده است. این زندان سلیمان است؛ دهانه‌ی کهنی که روزگاری مثل تخت سلیمان آب داشت و حالا گودالی خشک به عمق حدود ۱۰۰ متر است. می‌توان پیاده تا لبه‌ی دهانه بالا رفت و از آن بالا هم ژرفای گودال را دید و هم منظره‌ی کامل تخت سلیمان را. لبه‌ی دهانه پرتگاه است و باید فاصله را رعایت کرد. کوه بلقیس هم در حدود هشت کیلومتری شمال شرق، بقایای دژی از دورهی ساسانی را بر فراز خود دارد.
کاوش‌ها و ثبت جهانی
نخستین بررسی علمی تخت سلیمان در سال ۱۹۳۷ میلادی به سرپرستی آرتور اپهام پوپ، پژوهشگر آمریکایی هنر ایران، انجام شد. کاوش‌های گسترده اما کار هیئت مشترک ایران و آلمان بود که از ۱۹۵۹ تا ۱۹۷۸ میلادی ادامه داشت و بخش‌های اصلی آتشکده و کاخ را از زیر خاک بیرون آورد. پس از آن پژوهشکده‌ی باستان‌شناسی ایران مطالعه و مرمت محوطه را دنبال کرده است.
یونسکو تخت سلیمان را در تیر ۱۳۸۲ (ژوئیه‌ی ۲۰۰۳)، در بیستوهفتمین نشست کمیتهی میراث جهانی، با پنج معیار فرهنگی ثبت کرد. در توصیف یونسکو، این محوطه گواهی استثنایی بر تداوم آیینی مرتبط با آتش و آب در طول حدود دو هزار و پانصد سال است و ترکیب معماری کاخ و نیایشگاه ساسانی در آن به الگویی تبدیل شد که بر معماری دینی دورهی اسلامی و حتی فرهنگ‌های دیگر اثر گذاشت. محدوده‌ی ثبت‌شده تنها به حصار اصلی محدود نیست و زندان سلیمان و دژ کوه بلقیس را هم در بر می‌گیرد.
تخت سلیمان پس از سه اثری که در سال ۱۹۷۹ ثبت شده بودند، نخستین اثر ایران بود که پس از وقفه‌ای بیست‌وچهارساله به فهرست راه یافت. فهرست کامل این آثار را در مقاله‌ی آثار ثبت جهانی ایران آورده‌ایم.
وضعیت امروز
بیشتر آنچه امروز می‌بینید ویرانه است و نباید انتظار نقش‌برجسته‌ها و ستون‌های ایستاده‌ای مثل تخت جمشید را داشت. ارزش تخت سلیمان در ترکیب کل آن است: حصار، دریاچه، آتشکده و کوه‌هایی که دورش را گرفته‌اند. برای محوطه از سال ۲۰۱۰ برنامه‌ای مدیریتی تدوین شده و مرمت دیوارها و ایوان‌ها به‌تدریج ادامه دارد. زمستان‌های این ارتفاع با برف و یخبندان سخت است و نگهداری دیوارهای سنگی و آجری در چنین شرایطی کار همیشگی کارشناسان محوطه است.
راهنمای بازدید از تخت سلیمان
بهترین زمان سفر از اواخر اردیبهشت تا اوایل مهر است. محوطه در ارتفاع بالایی قرار دارد و زمستان‌هایش سرد و پربرف است؛ حتی در تابستان هم هوا ممکن است ناگهان عوض شود و همراه داشتن یک لباس گرم عاقلانه است. صبح زود و ساعت‌های پایانی روز نور بهتری برای عکاسی از انعکاس ایوان در دریاچه دارند.
- رسیدن به محوطه: نزدیک‌ترین شهر تکاب است. بیشتر مسافران با خودروی شخصی یا تاکسی دربست از تکاب می‌روند و بسیاری هم سفر را از زنجان یا مراغه شروع می‌کنند.
- زمان لازم: برای خود محوطه دست‌کم چهار ساعت در نظر بگیرید و اگر می‌خواهید از زندان سلیمان هم بالا بروید، یک تا دو ساعت دیگر اضافه کنید.
- همراه داشته باشید: کفش راحت، آب، کلاه و لباس گرم. سایه در محوطه کم است و هوای کوهستان حتی در روزهای آفتابی ممکن است خنک باشد.
- اقامت: در روستاهای اطراف، اقامتگاه‌هایی در خانه‌های روستایی بازسازی‌شده فعال‌اند و ماندن یک شب در منطقه فرصت دیدن محوطه در نور صبح را می‌دهد.
اگر به معماری ساسانی علاقه دارید، این سفر را می‌توانید با دیدن بقایای کاخ‌ها و آتشکده‌های چشم‌انداز باستان‌شناختی ساسانی فارس کامل کنید؛ و اگر مسیرتان از زنجان می‌گذرد، گنبد سلطانیه، یادگار دیگری از ایلخانان، در همان مسیر است. برای دیدن جای این آثار کنار هم، نقشه‌ی تعاملی میراث جهانی ایران را باز کنید.
پرسش‌های رایج
تخت سلیمان کجاست؟
تخت سلیمان در استان آذربایجان غربی، در بخش تخت سلیمان شهرستان تکاب و حدود ۴۰ کیلومتری شهر تکاب قرار دارد. نزدیک‌ترین آبادی به آن روستای تازه‌کند نصرت‌آباد است.
تخت سلیمان چه زمانی ثبت جهانی شد؟
تخت سلیمان در سال ۲۰۰۳ میلادی (۱۳۸۲ خورشیدی) در بیستوهفتمین نشست کمیتهی میراث جهانی یونسکو ثبت شد و چهارمین اثر ایران در این فهرست است.
آتشکدهی آذرگشسب چه بود؟
آذرگشسب یکی از سه آتش بزرگ و مقدس زرتشتی در دورهی ساسانی و آتش ویژهی طبقهی ارتشتاران بود. نیایشگاه آن در تخت سلیمان قرار داشت و شاهان ساسانی به آن پیشکش میدادند.
عمق دریاچهی تخت سلیمان چقدر است؟
عمق دریاچه را بیش از ۶۰ متر برآورد کردهاند و برخی منابع ارقام بیشتری هم گزارش کردهاند. آب آن پر از املاح است و نوشیدنی نیست.
بهترین زمان بازدید از تخت سلیمان کی است؟
اواخر اردیبهشت تا اوایل مهر بهترین زمان است. محوطه در ارتفاع حدود ۲۲۰۰ متری قرار دارد و زمستان‌هایش سرد و پربرف است.
